Morgunblaðið - 11.12.1955, Blaðsíða 8

Morgunblaðið - 11.12.1955, Blaðsíða 8
24 MORGVNBLAÐIB Sunnudagur 11. des. 1955 íslendingar meðal hávöxnustu þióða heims SVO sem mörgum mun kunnugt hefur Jens Pálsson undanfar- in þrjú ár starfað að víðtækum marmfræðirannsóknum á íslend- ingum. Hann hefur stundað mann- fræðinám við Uppsalaháskóla í Svíþjóð, og var einnig um tíma við mannfræðistofnun háskólans í Mainz í Þýzkalandi, til sérstaks undirbúnings starfi sínu á Islandi. í haust sigldi hann til Banda- rikjanna, þar sem hann stundar framhaldsnám. og vinnur frekar úr rannsóknarefni sinu frá ís- landi. MANNFRÆKINA MÁ EKKI VANRÆKJA „Ég efast um að þetta verði góður blaðamatur", sagði mann- fræðingurinn nokkuð tortryggn- islegur er tíðindamaður MbL heimsótti hann rétt áður en hann fór vestur, og innti hann frétta af mannfræðistörfum hans. Landabréf, bækur, og glottandi hauskúpur setja svip sinn á vist- arveru þessa unga fræðimanns. Hann segir að enn sé mikil vinna eftir, og telur varla tímabært að ræða um starf sitt, opinberlega, lofar þó að lokum að leysa frá skjóðunni. „Fyrir þá sem ekki vita, er rétt að geta þess fyrst", segir Jens, að Guðmundur Hannesson, prófessor vann mjög mikilsvert mannfræðistarf, er hann mældi íslenzka karlmenn á árunum 1920—23. Hinn trausti vísinda- maður, Jón Steffensen prófessor, er lika löngu kunnur fyrir rann- sóknir sínar á beinaleifum for- feðranna o. fL í þágu mannfræð- innar. Þá safnaði dr. Vilhjálmur Stefánsaon hér, rétt eftir síðustu aldamót; miðaldahauskúpum og flutti til Bandaríkjanna. Hefur harm tjáð mér, að eitthvað hafi verið um þessar beinaleifar ritað þar vestra. Hér hafa fáir, en merkir vís- indamenn verið að verki, en það hefur allt of lítið verið unnið að mannfræði á íslandi, miðað við það sem skylt og vert væri. Er híiidur ekki við öðru að búast þegar stunda verður þessa unir fangsmiklu vískidagrein sem hjá- verk, hér á landi". ftRFiTT OG KOSTNADAR- SAMT STARF — Hvar og hvenær hófst þú þrnar rarmsóknir? — Upphaflega var ætlun mín a6 athuga aðeins fólk úr ein- hverju htlu byggðarlagi á íslandi, enda var það hægast og ódýrast á aHan hátt. En við nánari athug- un komst ég að þeirri niðurstöðu, að nauSsynlegt væri að fá nýtt landsyfirlit. Gera mátti ráð fyrir nokkrum foreytAngum á landsmönnum síð- ati Guðm. Hannesson mældi, ©inkum á hæðinni, og þar að auki voru mælingar hans um of ein- skoröaðar við Reykjavík. Ég gerði áætlun am verkið, og ákvað að byrja hér í Reykjavík sumarið 1952, enda þótt sumir væru van- trúaðir á að mér tækist að fram- kvæma þetta. Það er heldur eng- iawi leikur að skipuleggja svona rannsóknir og hafa hvorki yfir farartækí né næfrilegu fé að ráða. í nágrann-'iöndunum hafa merutfraeðimælmgar verið gerð- ar á nýliðum í hernum, og er þannig tiltíMulega þægilegt að eiga við mikinn fjölda manns í etn«. Flestar stærri rannsóknir eríendis eru lika styrktar fyrir- fram flárhagslega, og skipulagð- ar eftir því. Hér var eneu slíku til að dreifa. Það þurfti að elta uppi fóik át um allt land, og hvergi voru verulega stórir hópar sam- an komnir á einum stað, nema helzt í Reyki^vik. Það er annars óþarfi að lýsa erfiðleikunum í þessu sambandi og öðru. Hins veear verð ép að játa, að ég hefði orðið að hætta starfinu, ef Al- þingi hefði ekki sýnt mér þann •sóma að veita mér fjárhagslegan stuðning. Samstæður og sterkur stofn Samtal v/ð Jens Pálsson mannfræbing I ÞAKKARSKULD VIÐ FÓLKED — En hvernig hefur fólk tekið þessum rannsóknum þínum? — Viðurkenning Alþingis var mér mikils virði. Hún ein hefði þó ekki dugað ef samstarf mítt við almenning hefði brugðist. En ég varð ekki fyrir vonbrigðum, og engan hitti ég sem tæki mála- leitun minni illa. Ég hefi átt við fólk úr öllum stéttum, og mæl- ingarnar hafa oftast farið fram á vinnustöðvunum sjáifum, úti undir beru lofti, um borð í skip- um, í verksmiðjum og frystihús- um, á saumastofum, f skólum, á skrifstofum, o. s. frv. Ég stend í þakkarskuld við allt þetta fólk, sem fúslega lét mæla sig og mynda, og sumir gerðust jafnvel líka skrifarar mínir og aðstoðarmenn. í fáum orðum sagt: fólkið tók tiltæki mínu vinsamlega og skyn- samlega og víðast hvar mætti ég einnig gestrisni og greiðvikni á ferðalögunum, og það þótt menn þekktu hvorki sporð né höfuð á skepnunni! NÁLÆGT 2500 MÆLDIK — Hvar um landið hefur þú helzt ferðast? — Eftir rannsóknir mínar í Reykjavík, fór ég norður í land sumarið 1953, sat lengst á Akur- eyri en einnig í öðrum stærstu bæjum norðanlands, og mældi einkum fólk þar og í nærsveit- um. Veturinn eftir var ég við kennslustörf, en um vorið mældi ég á Vestfjörðum, Snæfellsnesi og nokkuð í Dalasýslu. Síðar um sumarið tók ég fyrir Vestmanna- eyjar, Suðausturland og Aust- firðL Um haustið aftur Suður- og Suðvesturland. — Hversu margt fólk hefur þú mælt? — Nálægt hálft þriðja þusund manns, eða 1740 karlmenn og 758 kvenmenn, sem ég tek með í út- reikninga nú. Eru karlmenn aðal- lega á aldrinum 20—50 ára og kvenmenn 18—50 ára, en eldra fólk hef ég líka tekið síðustu ár- in, og yngra. Þá hef ég líka mynd- að allflesta. Það er nú talið nauð- synlegt en eykur vitanlega stór- kostlega kostnaðinn við rann- sóknirnar. — Er þetta ekki í fyrsta skipti sem íslenzkir kvenmenn hafa verið mannfræðilega athugaðir? ! —Jú, Guðmundur Hannesson sniðgekk gersamlega kvenfólkið í sínum mælingum, en það telst þó til þjóðarinnar líka, og mér fannst ekki rétt að sleppa þvL MEDALHÆD ÍSLENDINGA 5 CM. MEIRI EN FYRJR 30 ÁRUM — Hvað viltu segja um kyn- þáttaeinkenni íslendinga yfirleitt og breytingar í því efni? — Enda þótt „hánorrænar" manntegundir séu hér ekki að neinu ráði,. þá má segja að nor- ræna kynið hafi yfirhöndina, en hin írsku „atlantomediterran" einkenni mega sín líka nokkurs. Þá finnast hér ýmsir með meira eða minna ákveðin andlitsein- kenni „Austurbaltneska kyn- stofnsins", en af honum eru m. a. Finnar mikið til. íslendingar eru annars heldur heilsteypt þjóð kynþáttalega séð. í landinu hefur myndazt tiltölu- lega samstæður og sterkur stofn, enda hafa landsmenn lítið bland- azt ólíkum útlendingum um þús- und ára skeið. Hér finnast fáir fulltrúar annarra aðalkynstofna Evrópu en þeir sem ég nefndi. íslendingar eru meðal há- vöxnustu þjóða. Mrffalhæð karlmanna á aldrin'? ra ZO—22 ára er nú 178 cm, cíi var 30 árum áður 173,05 c~n. S* . ftur j miöað mið aldursiiokki*in 201 Jens Pálsson —40 ára, þá er meðalhæðin 176,8 cm. Stúlkur 18—19 ára mældust 164.6 cm., en konur 20—40 ára 163.7 cm. Sethæð karla er nú 52,0% af líkamshæðinni, en konur hafa heldur meiri sethæð hlutfalls- lega en karlar. STEFNnt í STUTTHÖFDAÁTT Höfuðstærð íslendinga er all- mikil. Meðallengd hauskúpunnar á karlmonnum 20—40 ára er: 198,2 mm., en meðalbreiddin: 155,7 mm. Ungir menn 20—22 ára hafa meðallengd 197,4 mm. og breidd 155,9 mm. Höfudkúpan hef ur breikkað hlutfallslega meir en lengst á seinni árum. Vísitala höfuðkúpunnar H I (þ. e. hlutfallstalan milli lengdar og breiddar) hefur hækkáð úr 78,13 upp í 78,62. Því miður gefur Guðm. Hannesson ekki upp H. I. fyrir 20—22 ára menh, en hjá mér er hún 79,02. Hjá kvenfólkinu 20—40 ára er H: I. 79,90. Flatur hnakki er sjaldgæfur hjá íslend- ingunr. Oftast er hann kúptur. Andlitslengd manna (þ.e. frá nef- rót til hökuenda) hefur stytzt, en ennið er fremur hátt og aftur hallt Vísitala andlitsins, A. I. hefur lækkað töluvert. Menn eru eftir því ekki eins langleitir og áður, en samkvæmt mælingum G. H. var þetta sérstaklega áberandi einkenni íslandinga. Mæiingar á nefi hefi ég gert, athugað neflag og önnur andlits einkenni, eyru o. fl. sem ég minnist ekki á. HÁRA- OG AUGNALITUR? — Hvernig er með hára- og augnalit? — Hinn tiltölulega dökki hára- litur íslendinga með ljósum aug- um virðist m. a. vitna um „írsk áhrif". Við erum dekkrí á hár en Norðmenn og Svíar. Eftirfarandi tölur sýna aðalhlutföllin í hára- og augnalit meðal íslendinga yfir allt land, eftir mínum athugun- um: Utan hvíthærðra, 19—85 ára karlmenn 52,8% ljóshærðir, 44,3% dökkhærðir, og 2,9% rauð- hærðir. Hvíthærðir 3,5%. Hár Karlar Kvenm. 19—50ára 18—50 ára Ljóst hár 54,5% 54,6% Dökkt hár 42,2% 40,2% Rautt hár 3,3% 5,2% Augu: Blá og grá 78,9% 72,1% Mislit 15,5% 20,5% Brún 5,7% 7,4% Dökk augu 11,13% 14,9% Ljós augu 88,80% 84,8% Annað auga ljós, hitt dökkt á sömu persónu 0,07% 0,3% LIKAMSHÆKKUN MEST MEÐAL VESTFIRÐINGA OG AUSTFIRÐINGA — Hvað sýna rannsóknir þinar eftir hinum ýmsu landshlutum? — Ég hefi skipt mönnum niður eftir landsfjórðungum, en í sér- stakan X-flokk koma þeir, sem eiga foreldra fædda eða ættaða sitt úr hvorum landshluta og eru sjálfir fæddir í þriðja hlutanum. Hæðarmeðaltöl flokkanna, án til- lits til hlutfallslegrar stéttaskipt- ingar innan þeirra eru þannig ef við tökum 19—50 ára menn. Sunnlendingar: 177,2 cm, X-arar 176,9, Norðlendingar 176,0, Vest- lendingar (þ. e. Vestfirðingar og Breiðfirðingar) 175,5, og Aust- firðíngar 173,9 cm. Hæsti mældi maður á landinu var 201,5 cm. langur Austfirðingur. Sá tiltölulega mikli mismunur, sem hér kemur fram eftir lands- hlutum, stafar þó ekki af þvi að' hér sé um ólík kyn að ræða. held ur frekar af nokkuð mismunandi stéttaskiptingu og ytri aðbúnaði. í aldursflokkunum 31-^-40 ára og 41—50 ára er um tveggja centimetra munur á mönnum sem vinna erfiðisvinnu og hinum. sem léttari vinnu stunda. (Innan yngri manna er munurinn miklu minni). Vestfirðingar og Austfirðingar hafa búið við krappari kjör á ýmsan hátt en Sunnlendingar og Norðlendingar yfirleitt. Það er því ekki að undra þo að líkams- hækkunar gæti mest hjá þeim á síðari árum, með meiri og jafn- ari valmegun. Ef miðað er við ungu kynslóð- ina, 20—22 ára karlmenn, þá er hæðarbilið lítið orðið milli lands- hluta. Þá eru Sunnlendingar, 178,3 cm, Vestlendingar 178,2, Norðlendingar 177,6 og Austfirð- ingar 176,9 cm. (X-flokkurinn hefur meðaltalið 178,7.) Vísitala höfuðhúpunnar (H.l.) er hæst meðal Austfirðinga (78,73) og X^ara (78^85), miðað við 20—40 ára karlmenn. . . H. I. er alls staðar hærra í þessum aldursflokJd, hjá blönd- uðum fuUtrúum f jórðunganná en þeim hreinræktuðuy nema hjá Austfirðingunu Höfuðbreiddin er alls staðar. meiri hjá blönduðum en hrein- ræktuðum, undanskildur X-f lokk ur. t þessu sambandi geta menn haft í huga að aldrei hefur þjóð- in blandazt eins mikið innbyrðis og seinni ár. Vísitala andhts A. L er hæst í Austfirðingafjórðungi Hvað við- víkur hára- og augnalit karl- manna eftir landsfjórðungum, miðað við hreinræktaða fulltrúa fjórðunganna, þá eru ljóshærðir í meirihluta meðal Sunnlendinga (55,6%), og Norðlendingar (55,2%) en dökkhærðir aftur hjá Vestfirðingum (54,8%), og Aust- firðingum (52,7%). Rauðhærða hef ég flesta fundið meðal Norð- lendinga (4,0%), síðan Sunnlend- inga, en fæsta hjá Vestlending- um og Austf irðingum. Ljós augu eru algengust meðal Vestlendinga (90,5%) og Norð- lendinga (90,4%), dökk augu hjá Sunnlendingum (13,7%) og sér- staklega Austfirðingum (16%). Dökkhærðir menn með brún augu eru líka flestir á Austfjörð- um: 5,5%, og Suðurlandi 5%, en fæstir á Vesturlandi. Hins vegar eru áberandi margir Vestlending- ar dökkhærðir með ljós augu, eða 48,5%. Hvergi eru heldur hreinlega svarthærðir menn al- gengari en á Vesturlandi. iréRAÐSEINKENNI — Kæmi ekki fram meiri mann fræðilegur munur ef samanburð- ur væri gerður milli eirítakra héraða eða sýslna? — Jú, sennilega. Athuganir mínar og mælingar eiga að gefa sæmilegt heildaryfirlit um likams þroska og kynþáttareinkenni ís- lendinga í höfuðatriðum, sé aftur farið út í einstök héruð, þá verða varla dregnar nokkrar víðtækar eða öruggar ályktanir af nýlokn- um rahnsóknum. Til gamans skal ég þó stikla á nokku, sem gæti gefið vísbendingu, og er þá aðeins gengið út frá hreinræktuðum mönnum 19—50 ára, úr sýsium með svipað aldursmeðaltal, hver flokkur. Áinesingar virðast alira manna hæstir á vöxt, en Rangæingar hafa allra manna lengsta höfuð- kúpu,• (nál. 200,3 mm.). Þeir og Skagfirðingar eru mestir lang- höfðar á landinu,-(H. I. 77,07 Gg 77,77).. Skaftfellingar eru m; a. sér- stæðir fyrir stórskorið «.andlit (andlitsstærð og nefstærS), og reyndar Rangæingar. líka. Þeir hafa andlitsleng:darmet. t, ,:. . Þingeyingar, . Austfirðingar, ) (meðtaldar.báðar.Múlasýslur) og Ajistur--5kaft£eliiiigarr era. hiríir höfuðstyttstu menn. Þingesángar eru . hins; vegar höfuðbreiðir -, 1 meira lagi ,og- tiltölulega stutt- leitir miðað við ¦ landsmeðaltaL Þeir virðast annars töluvert ólík- ir innbyrðis. Eyfirðingar eru áberandi þunn- leitir, og að því leyti m. a. svip- aðir Svíum. Vestfirðingar, (með- talinn allur Vestfjarðakjálkinn) eru höfuðstórir og nefstórir eins og t. d. írar. HEKAÐATHUGANIR NAUÐSYNLEGAR Þetta verður að nægja hér, én það skýrist ekki fyrr en ákveðn- ar og nákvæmar héraðsathugariir hafa farið fram í landinu. En það má ekki dragast mikið, þvi að eftir þvi sem lengra líður þurrk- ast út hin gömlu; héraðs- og ætt- areinkenni j og 'flækjur skapast, sem erfitt verðut áð greiða ur. Þróuhih stefnir'syo ört i þessa átt að hú verður sénnilega siðaáta tækifærið á næstu árum að kanna hvert hérað sæmilega og þá vit- anlega með hjalp ættfraíði' óg sögul Slíkar mannfræðiranhsókh- tír gætu tíká gefíð þessúrh förúu fræðijgreinum irfræhha gildi feí' svó mætti 'ségja. *• — Héfurðu ékkií-hyggju að gefa út sérstak'a ritgefð urrt rárin sófcnir þínár' í heíld?" ' — Ég hef það vitanlega á bak við eyrað, og margir íslendingar háfa spurt mig hvort ekki megi vænta einhvers um þetta á ís- lenzku. En það er alla vega mjðg dýrt að gefa þetta vel út þegár allt er tekið með, skýrslur óg myndir birtar o. fl. Tiltölulega fáir eru kaupendur að slikum rit- um og það er því ógerlegt að eiga við þetta nema með sérstökum styrk, eða í sambandi við mann- fræðirit. En hætt er við að þvi yrði þannig þröngur stakkur skorinn, svo að margt er að athuga í þessu og óvíst hvað verður", segir Jens Pálsson að lokum. Hann biður að flytja kveðjur öllum þeim sem greiddu götu hans á einn eða ann an hátt í starfi hans, um leið og hann þakkar þeim alla aðstoð. Það er fremur óveniulegt að ungir og fátækir námsmenn leysi af hendi svo umfangsmikið og ó- ' eigingjarnt vísindastarf, sem Jens I Pálsson hefur þegar gert við lít- inn stuðing og erfiðar aðstæður. • f fyrra kom út á ítalíu 2. bindið af hinu stóra mannfræðiriti: „Le, razze e popoli della terra", ér prófessor Biasutti stendur fyrir, og í því eru birtar nokkrar nið- urstöður af rannsóknum Jens, er hann gerði í Reykjavík og ná- grenni. Vonandi er að hann geti í fram- tíðinni helgað sig óskiptan .nann-- fræðistörfum á fslandi. BANKOK, 8. des. — Ríkisstjórn Thailands lét það opinberlega : í ijós í dag, að hún aðhylltist | ekki hina svokölluðu hlutleysis- | stefnu Indverja — og væri ekk- ert hæft í þeim orðrómi, sem um það hefði gengið. — Reuter.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.