Morgunblaðið - 09.10.1964, Blaðsíða 19

cffli|iiMiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiii[iiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiimii[ini;iiiiiiiiiiiiiiiiiiiimiiiiiiniiiiiniiiiiiiiHimiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii íiiiiiiiiiiiimiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiíiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiimniininmnniimiiinniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniffliiniiiHriniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiíiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiii
Föstudagur 9. okt. 1964
MORCU N BLAÐIÐ
19
iiniiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii!iiiiiiiimiitmiiiii#iiiiiuiiiiiii!)iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiii!ii!!iiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiinii!!ii!m;!iniiniiiiiiiii:iiiiiiiiiiiiiiiiii!:iiiiiiiiiiiiiii!i[|[iiiiiiiniiiniiiiiiiii iniinnnuuiniinininiinininnniinnnnninnnmi!ninininnu!n:ininni!iii!!ininnninnnnni
- íslendingar
Framhald af hls. 14
alls 12000 handritum hefur
verið safnað saman. Þar sem
ísland hefur aðeins ráð á tak-
mörkuðum fjárveitingum,
einnig á þessu sviði — það
eru takmörk fyrir því, hvað
tvö hundruð þúsund manna
þjóð getur ráðið við fjárhags-
lega — liggur meiri hluti þess
ara handrita vanræktur og
hefur aðeins verið rannsakað-
ur að litlu leyti.

Næst stærsta íslenzka hand-
ritasafnið og það safn allra ís-
lenzkra handritasafna, sem
hlotið hefur víðtækustu vís-
indalega meðferð, jafnt hvað
varðar varðveizlu handritanna
og rannsóknir á þeim, er
Árna Magnússonarsafnið í
Kaupmannahöfn, safnið, sem
fslendingar hafa árum saman
krafizt, að yrði flutt til Reykja
víkur og sem verður afhent
íslandi, ef lagafrumvarp það,
sem Jens Otto Krag, forsætis-
ráðherra, kunngerir í setning-
arræðu sinni í Þjóðþinginu á
þriðjudaginn og K. B. And-
ersen kennslumálaráðherra
leggur fram á miðvikudaginn,
verður samþykkt af þingínu
og ef Hæstiréttur síðan kemst
að þeirri niðurstöðu, að það
gangi ekki í bága við stjórn-
arskrána.
Árna Magnússonar-safnið
dregur nafn af íslenzka pró-
fessornum við Hafnarháskóla,
Árna Magnússyni, sem um
mörg ár í byrjun átjándu ald-
ar framkvæmdi landmæling-
ar á íslandi og á þessum ár-
um og þeim næstu þar á eftir
ýmist safnaði eða keypti alls
1800 íslenzk handrit og 700
handrit frá öðrum löndum.
Þegar hann dó árið 1730 arf-
leiddi hann Hafnarháskóla að
þessu safni ásamt öðrum bók-
um sínum og skjölum og öll-
um eignum sínum og með
þennan arf sem undirstöðu
var árið 1760 stofnaður Árna
Magnússonar sjóðurinn, en
markmið hans var „um allan
aldur .... að afla upplýsinga
um, endurbæta og búa til
prentunar allt, sem varðar
sögu, mál og fornminjar Norð-
urlanda, þ.e.a.s. Danmerkur,
Noregs og þeirra landa, sem
þeim lúta. Til þess að standa
fyrir þessu var árið 1772 kom-
ið á Árna Magnússonar nefnd-
iinni, sem síðan hefur unnið
samkv. skipulagsskrá sjóðsins
að rannsóknar- og útgáfustarf
semi, sem stöðugt er haldið
áfram. Stofnunin er útbúin
hinum nýtízkulegustu tækj-
um tæknilegs eðlis til þess að
vinna að hinu vísindalega
starfi.
Auk þessara handrita eru í
Konunglegu bókhlöðunni alls
fimmtán handrit frá íslandi og
fjögur minni handritasöfn, en
af þeim var eitt keypt af
Friðrik konungi þriðja en hin
þrjú eins og Árna Magnússon-
ar safnið voru gefin af dönsk-
um einkasöfnurum.
annað hvort frumeintök eða
ljósmyndanir. Eftir að hafa
fengið þessa neitun frá ís-
landi, áleit Hans Hedtoft af-
hendingarmálið útrætt. Það
gerðu fslendingar ekki, og
þegar Jörgen Jörgensen varð
kennslumálaráðherra, sýndi
það sig, að þolinmæði þeirra
varðandi kröfurnar borgaði
sig.
Varðandi þær tvær bækur,
sem íslendingar leggja sér-
staklega áherzlu á að fá, er
hægt að skýra frá því, að
„Codex Regius Eddu hinnar
eldri“ hefur að geyma 60
kvæði og kvæðabrot, þ.á.m.
Völuspá, Þrymskviðu og önn-
ur kvæði um hin norrænu goð
auk hetjukvæða, sem hafa að
geyma efni úr hinum ger-
manska sagnaheimi. Hún er
grundvöllur vitneskju okkar
um forngermanska og nor-
ræna goðafræði og sögu og er
álitinn verðmætasta handrit-
ið í eigu Danmerkur.
Flateyjarbók er safn Nor-
egskonungasagna og hefst með
Ólafi Tryggvasyni. Hún er
Chr. Westergárd-Nielsen:
— forstöðumaður Árna
Magnússonar stofnunarinnar
með eitt hinna umdeildu
handrita. Myndin er tekin í
Proviantgárden
Það sést ekki af texta laga-
frumvarpsins, sem kennslu-
málaráðherrann leggur fram á
miðvikudaginn og er eins og
lögin sem þjóðþingið sam-
þykkti 1961 en tafin voru um
stundarsakir af hinum póli-
tísku aðgerðum minnihlutans í
samræmi við eignarnáms-
ákvæði stjórnarskrárinnar,
hvaða handrit það eru, sem
afhendast eiga íslandi.
Handritanefndin frá 1964,
sem lýsir því yfir í litlum
pésa, sem nú er nýkominn út,
að meðlimir hennar „séu ekki
einungis sammála, hvað varð-
ar sannfæringuna um það, að
afhending myndi vera hörmu-
leg (frá vísindalegu sjónar-
miði séð), heldur einnig, hvað
varðar áhyggjur út af því, að
ákvörðun í þessu máli yrði
tekin í flýti án samvinnu sem
fram færi í fullu trausti hvers
til annars, milli löggjafarvalds
ins, vísindamanna og lögfræð-
inga, „skýrir hins vegar frá
því, að íslenzku samninga-
mennirnir, sem þáverandi
kennslumálaráðherra Jörgen
Jörgensen var að semja við í
leyni í háskólanum og á Árna
Magnússonar safni, hafi verið
tilbúnir með nákvæmlega
sundurliðaðar kröfur, sem ná
yfir meirihlutann af hinum
íslenzku handritum safnsins
og Konunglegu bókhlöðunnar
og að þeir hafi hótað að hætta
samningaumleitunum ef þeir
fengju ekki einnig Codex
Regius og Flateyjarbók.
Eftir það bar Jörgen Jörg-
ensen fram uppástungu um,
að þessar bækur yrðu einnig
afhentar.
Hann vildi ekki, að samn-
ingaumleitanir féllu niður á
nýjan leik, eins og þær höfðu
gert fimm árum áður, þegar
fslendingar höfðu einnig gert
kröfu til þess að fá handritin
afhent og höfnuðu þá afdrátt-
arlaust tilboði þáverandi for-
sætisráðherra, Hans Hedtoft
og kennslumálaráðherra Juli-
usar Bomholt, en samkv. því
skyldu söfnin vera í sameign
Dana og íslendinga. Áttu sum
handritanna að vera kyrr í
Kaupmannahöfn, en önnur
skyldu flytjast til Reykjavík-
ur og ljósmynda átti öll hand-
ritin, þannig, að á^ báðum
stöðum væru til fullkomin
söfn sem hefðu að geyíha
í 73. gr. stjórnarskrárinnar, en
samkv. því getur einn þriðji
hluti þjóðþingsfulltrúanna
krafizt þess, þegar um eignar-
námslög er að ræða, að stað-
festingu þeirra sé frestað. Sér-
fræðingur þáverandi stjórnar
á sviði laga og réttar, dóms-
málaráðherrann Hans Hække-
rup, núverandi innanríkisráð-
herra, lýsti því að vísu yfir,
og endurtók þá yfirlýsingu
rétt fyrir endanlega samþykkt
frumvarpsins við þriðju um-
ræðu — að hér væri ekki um
eignarnám að ræða, en á ráð-
herrafundinum, sem ákvörðun
tók um málið og fjallaði um
kröfu hinna 61, var samt á-
kveðið að ganga að kröfu
þeirra.
Með því að ganga þannig
að kröfunni, en lögin eru þann
ig viðurkennd í reynd sem
eignarnámslög, þá hefur ríkis-
stjórnin fengið því framgegnt,
að ákvörðun hins nýja þjóð-
þings í þessu máli verður end-
anleg. Sá möguleiki, sem
væri fyrir hendi, ef ekki væri
um eignarnámslög að ræða,
þ.e.a.s. að krefjast þess, að
það yrði lagt undir þjóðar-
atkvæði, er ekki til staðar.
Eignarnámslög er ekki unnt
að leggja undir þjóðarat-
kvæðagreiðslu.
Þar með er ekki úr því skor
ið, hvort afhendingin muni
eiag sér stað. Þegar um eign-
arnám er að ræða — og það
má álíta, að svo sé viðurkennt
af öllum aðilum, bæði af and-
stæðingum og fylgjendum af-
hendingarinnar — eru það
dómstólar landsins, sem eiga
síðasta orðið í málinu, ef farið
er fram á það, af þeim aðila
málsins, sem bíður lægra hlut
í eignarnámsmálinu.
— ★ —
Ýms lögfræðileg vandamál
koma hins vegar upp í þessu
sambandi, m.a. hver sé raun-
verulegur eigandi að söfnun-
um, sem farið er fram á, að
séu afhent. Bæði Konunglega
bókhlaðan og Kaupmanna-
Paul Möller:
— 61 undirskrift fyrir frest á
afhendingarlögunum
heimsfræg vegna lýsinga
sinna á ferðum Norðurlanda-
búa til Grænlands og Amer-
íku. Það er skoðun í Noregi,
að ef Danmörk vill láta af
hendi þetta einstaka sagna-
safn, eigi það að ganga til
Noregs, sem það .snertir en
ekki til fslands, þar sem það
er einungis afritað.
Lagafrumvarpið um af-
hendingu handritanna var
samþykkt af þjóðþinginu 1961
með 110 atkv. gegn 39. Jafn-
aðarmenn, róttækir og Sósíal-
istiski þjóðarflokkurinn
greiddu atkvæði með því, ó-
háðir gegn því. Meirihluti
Vinstri flokksins var því sam-
þykkur en minnihlutinn á
móti. Meirihluti íhaldsflokks-
ins var á móti, en minnihlut-
inn samþykkur.
Þegar frumvarpið, sem
danskir, norskir og sænskir
vísindamenn yfirleitt mæltu
gegn og vöruðu við, samt sem
áður ekki hlaut staðfestingu,
þá var ástæðan fyrir því sú,
að Poul Möller úr íhalds-
flokknum, eftir að hafa verið
hvattur til þess óspart af ut-
anaðkomandi aðilum, fékk 61
af fulltrúum Þjóðþingsins til
þess að sameinast að baki kröf
unnar um, að staðfestingu
konungs yrði frestað, unz nýtt
Þjóðþing hefði verið kjörið.
Meðal hinna 61 var einnig
grænlenzki þjóðþingsmaður-
inn, Nicolai Rosing. Hann
taldi það ekki rétt, að eina
frásögnin af fundi Grænlands,
sem til er, yrði afhent ís-
landi.
Rökstuðningurinn fyrir
kröfu hinna 61, var ákvæðið
eignir hans, eins og því sýnist 3
— eða eins og það er orðað S
hvað eftir annað í skipulags- =
skrám og konungsbréfum: „að H
verðmætin skulu jafnan og =
um allan aldur vera í vörzlu =
háskólans, að viðlagðri hefnd §§
guðs, refsingu og reiði.“
Stjórn Árna Magnússonar §§
stofnunarinnar blandast einn- ^
ig inn í málið, sem fyrir hönd ^
háskólans sér um meðfer𠧧
þessara eigna hans og sem =
sjálf telur sig vera réttan vald =
hafa til þess að eiga aðild í s
dómsmáli gegn ríkisstjórninni §§
í þvi skyni að koma í veg fyr- ' §§
ir eignarnámið, og einnig =
snertir sú spurning málið, sem §|
ósvarað er enn, hvort hinn §§
þjóðlegi eignarréttur að söfn- =
unum sé hjá Danmörku eða s
hvort hann sé hjá íslandi, sem =
var hluti af hinu danska ríki, §§
þegar söfnin bárust til Kaup- s
mannahafnar. Ef síðastnefnd §§
spurning á við, þá er nefnilega =
ekki um að ræða gjöf frá Dan- §§
mörku til fslands, eins og af- s
hendingin hefur verið talin §§
bæði af Þjóðþinginu og af al- §j
menningi, heldur framhald af g
þeirri eignaskiptingu sem átti |§
sér stað milli þessara tveggja §§
landa, eftir áð ísland var𠧧
sjálfstætt ríki, og ísland þarf = .
þá ekki að gera sig ánægt með j§
þann hlut af söfnunum, sem =
Danmörk ef til vill mun gefa §§
þeim, en eiga kröfu á öllu. =
Svar við þessari spurningu S
verður, ef til þess kemur, að =
fóst á alþjóðlegum réttargrund =
velli, þ.e.a.s. af Alþjóðadóm- §
stólnum í Haag.
Afhending hinna islenzku
handrita til íslands er ekki
auðveld og liggur ekki eins
beint við og kennslumálaráð-
herrann kom stjórn sinni og
þjóðþinginu í trú um. Það er
mál, sem ekki er unnt að leysa
með mjög yfirborðskenndri
meðferð í tvo mánuði, sem
fékkst í þinginu. Það verður
nauðsynlegt fyrir Þjóðþingið
að kanna málið langtum bet-
ur en Jörgen Jörgensen gaf
sér tíma til. Þess vegna getur
vel verið, að niðurstaðan verði
sú sama, en spurningin er allt
of þýðingarmikil til þess að
unnt sé að finna svar við
henni á þeim tíma, sem líður,
frá því að ein hæna flýgur
upp og þar til hún sezt aftur.
Tage Mortensen.
Johs. Bröndum-Nielsen:
— áður forstöðumaður Árna
Magnússonar stofnunarinnar,
nú í fararbroddi fyrir mót-
mælaaðgerðum gegn af-
hendingunni
hufnarháskóli eru ríkisstofn-
anir, en þýðir það sama og
að ríkið ráði yfir þeim verð-
mætum, sem þessar stofnanir
eru arfleiddar að, með erfða-
skrám, án tillits til efnis erfða
skránna og orðalags?
Þessar spurningar um eign-
arréttinn yfir söfnum háskól-
ans og umráðaréttinn yfir
þeim, hafa síðast verið teknar
til meðferðar af nefnd, sem
kennslumálaráðuneytið skip-
aði árið 1879 og gaf hún álit
sitt í október það ár. Hið þýð-
ingarmesta sem þessi nefnd
gerði, var að slá því föstu, að
reyndar sé háskólinn í ríkis-
eign, en það þýði ekki sama
og að ríkið geti ráðskazt með
«■•5»»—«— * —r- f-ovr «— ««« mi
*r í? ir We
.. * *•«"«*■-** itm »r íí»- $t»a (x*
4*pi>* (6, ffrfoí-hMainr fmf uJv Rrn
> H*r Jk'lr liJlícui mm
JtK"’* IniAr iinítiljgi-ÚHB.VóiéiKl t
>T wiRóK-lic nfit* flMol ulio Ur h tv.Y i
iiwúm KFt*f 1.»!®« JrÚ9*i'
t l'.'íior «T(ijÍi!p«i r ilitucJrrc 1K1
' ...... hht4'í04« .fí
«is 5.’
mi Ýfu:
£ ^í*n 1»t
-*r'Vt't 4ir\cr) é >'
l?/;.
<1. so-Me m
{ "lafíllcbip #I|.V trpl&ti.
f'j ÍYI.Jrl'CJvu, iri rirjr Hu ct hájM t«v:
yjm ttjrWlpM m'cntr •irgiþ biárf oJUt j„:
ftj p»mwl»ti!l) »lvt«l|t tthntt«rftB&t»«4 4ne -
1 ruotnio9 *lt(t..V4,
Flateyjarbók, ein mesta ger-
semi Konunglegu bókhlöð-
unnar — blaðsíða úr hinum
norsku konungasögum með
mynd af Stiklastaðaorrustu
3
IUIIIHIUIIIinUllHHIIHIHIIIIHIIIiniUIHIIIIIIIIIIIIIHHHMUIIHU!lllll!HUIIHIIIIIIIIIIIIIHIIIIIHIILUIIUIHlllllllllllllUIIIIUIUIIillHIIIIUIUIIIIHIlllMIIIHUIIIIIIIIUUIIIIilllllllUIIIIIIIIIIIIIUIIillllllllllllllllHIIIIIIIIIIUIIIIII!lllll!IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIHlllll!Hnillll!IUlllllllllllllllK