Morgunblaðið - 11.12.1980, Qupperneq 25

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 11. DESEMBER 1980
25
Ár Noreifur Yfirlit yfir laxveiði við Vestur-Grænland árin 1960—1978 í tonnum Færeyjar Sviþjóð Danmörk Grænland Samt. i tunnum
1960 0 0 0 0 60 60
1961 0 0 0 0 127 127
1962 0 0 0 0 244 244
1963 0 0 0 0 466 466
1964 0 0 0 0 1539 1539
1965 0 36 0 0 825 861
1966 32 87 0 0 1251 1370
1967 78 155 0 85 1283 1601
1968 138 134 4 272 579 1127
1969 250 215 30 355 1360 2210
1970 270 259 8 358 1244 2146
1971 340 255 0 645 1499 2689
1972 158 144 0 401 1410 2113
1973 200 171 0 385 1585 2341
1974 140 110 0 505 1162 1917
1975 217 260 0 382 1171 2030
1976 0 0 0 0 1175 1175
1977 0 0 0 0 1420 1420
1978 0 0 0 0 984 984
1979 0 0 0 0 1395 1395
4. Laxveiðarnar
við Færeyjar
og Jan Mayen
Hér að framan hefur verið
leitast við að gera grein fyrir
úthafsveiðunum á laxi við Græn-
land, einkum vesturströnd Græn-
lands, en viðurkennt er, að úthafs-
veiðarnar á Atlantshafslaxi —
salmo salar — séu lang tilfinnan-
legastar, einmitt á þessu haf-
svæði. Aður en ég vík frá þessum
þætti máls míns, er kannske rétt
að benda á hina merku bók hins
kunna rithöfundar, Anthony Net-
boy, um þessi efni, The Atlantic
Salmon — A Vanishing Species?,
en þar leiðir þessi snjalli bókar-
höfundur að því rök, að svo kunni
að fara, að Atlantshafslaxinn sé
hverfandi dýrategund, sem mjög
þýðingarmikið sé að gera sér grein
fræga fiski — the gentleman
among the fishes. — Úthafsveið-
arnar við Grænland gætu orðið
örlagavaldur í framtíð Atlants-
hafslaxins, ef ekki verður kippt
þar rækilega í taumana. —
Þessari hættu til viðbótar er svo
úthafsveiðin á laxi umhverfis
Færeyjar og Jan Mayen. Færeyja-
veiðarnar hafa allmikið verið
ræddar að undanförnu í íslenzkum
fjölmiðlum, en minna eða ekki
minnst á þær laxveiðar í úthafinu,
sem stundaðar eru á miðunum við
Jan Mayen.
í ársskýrslu Alþjóða Hafrann-
sóknarráðsins er að þessu vikið og
eftirfarandi skýrsla birt um
skipafjölda við línuveiðar á laxi á
Norður-Atlantshafi svo og afla-
magn, og tel ég víst, þó ekki sé það
beinlínis fram tekið, að hér sé
bæði átt við veiðarnar við Færeyj-
ar og Jan Mayen, en 3kýrslan er
Ekki eru tiltækar nákvæmar
upplýsingar um aflamagnið af
laxi, er veiddist við Færeyjar á
síðastliðnu ári. Hinsvegar hafa
fjölmiðlar og Færeyingar sjálfir
flutt okkur fréttir um þessi efni og
látið í veðri vaka, að síðastliðið ár
hafi veiðin numið um 350 tonnum
en nú sé fyrirhugað að tvöfalda
þennan „fiskiræktarlega ráns-
feng“ eða jafnvel meira. Það er
sama hvað Færeyingar vilja segja
okkur í þessum efnum um það, að
þessar veiðar skerði ekki laxastofn
okkar. Slíkt fær í raun alls ekki
staðist. Færeyskar ár framleiða
engan lax sjálfar, sem á náttúru-
Iegan hátt leitar út á hafið. Þeir
eru nýbyrjaðir á fiskirækt og
fiskeldi, og fara þá mestar sögur
af regnbogasilungseldi, en þann
stofnfisk sóttu þeir einmitt til
íslands. Hvað mikið þeir hafa
aðhafst síðustu árin í laxaeldi og
tilraunum til hafbeitar eða sjóeld-
is vitum við ekki. En tæpast getur
það verið mikið að vöxtum.
Við verðum því að gera okkur
vel Ijóst — á þreiðum grundvelli
— að sú staðreynd þlasir við
okkur nú og hefur raunar veriö
fyrir hendi um næstum tveggja
áratuga skeið, að merktur íslenzk-
ur lax hefur veiðst í úthafinu við
Grænland, Færeyjar og Jan May-
en, þrátt fyrir hinar alltof litlu
laxamerkingar okkar. íslenzki
laxastofninn er því áreiðanlega í
mikilli hættu vegna þessara út-
hafsveiða og islenzk fiskiræktar-
yfirvöld og ráðuneyti hafa á
engan hátt barist nógu skeleggri
baráttu gegn þessum ósóma og
ranglæti.
Stóraukin laxarækt á Islandi
hin síðari árin, hafbeitartilraunir
og gífurleg margföldun á útsetn-
ingu laxaseiða í íslenzkar veiðiár
og vötn — sem haft hefur í för
með sér hundruða milljóna króna
kostnað, ef ekki milljarða, hlýtur
að hafa haft þau áhrif, að síaukiö
magn af íslenzkum laxi á för um
þau veiðisvæði úthafsins, sem ég
nú hefi gert að umtalsefni hér að
framan, enda laxveiði á þessum
miðum farið vaxandi ár frá ári. Og
enn eru miklar fyrirætlanir um
aukningu á úthafsveiðunum á laxi.
Þetta er það alvörumál, sem
íslenzk stjórnvöld geta ekki og
mega ekki láta vera í þagnargildi
eða aðgerðarleysi. Við eigum að
svara þessum úthafsveiðum ná-
granna okkar og frændþjóða á
efiirminnilegan hátt með því að
segja afdráttarlaust við þá: Burt
með öll ykkar veiðiskip frá
ströndum Islands og engir fisk-
veiðisamningar verða við ykkur
gerðir eða endurnýjaðir fyrr en
þið hættið úthafsveiðunum á laxi
i net ykkar og á linur.
Ef þessu heldur fram, sem
horfir, fæ ég ekki betur séð en að
öilum þeim miklu fjármunum.
sem nú er veitt til fiskiræktar- og
fiskeldismála, fyrst og frcmst af
einstaklingum og áhugamönn-
um, en einnig í stórauknum mæli
af opinberum aðilum, lánastofn-
unum og sjúðum. sé á glæ kastað,
eða réttara kannske sagt: Lagðir
í opið ginið á Iaxveiðiþjóðunum á
úthafinu. Gegn slíku ber okkur
að vinna og taka höndum saman,
svo sem að verður vikið síðar í
máli mínu.
5. Heildarveiði
á heimamiðum
Áður en ég hverf frá þessum
þætti máls míns, það er um
úthafsveiðarnar, og vík að starf-
seminni í fiskiræktar- og fiskeld-
ismálum í landi voru í dag, þykir
mér hlýða að geta um skýrslu
Alþjóða Hafrannsóknarstofnun-
arinnar sem sýnir samantekt í
töfluformi á laxveiðum 12 þjóða á
heimamiðum, sem einnig eiga
laxveiðiaðild að Atlantshafinu, og
er veiðin tekin saman í smálest-
um, en sundurliðast þannig:
S — sem þýðir stórlax, eða nánar
tiltekið lax, sem á að baki
tveggja ára dvöl í hafinu eða
lengur — og
G — sem þýðir grilles, það er
smálax, nánar tiltekið eins
árs lax í sjó.
Ég tel það mjög nauðsynlegt
fyrir alla þá, sem með þessi mál
fara og hafa áhuga á framgangi
þeirra, þroska og framförum, að
gera sér sem gleggsta grein fyrir
því, hvernig þessum málum er
háttað innbyrðis meðal laxveiði-
þjóða Vestur-Evrópu. Er ekki
óhugsandi, að gagnlegar upplýs-
ingar í þessum efnum geti gefið
vissar vísbendingar um markaðs-
horfur á afurðum klak- og eldis-
stöðvanna í landinu. Þessvegna
einnig, tel ég rétt að birta um-
rædda skýrslu um laxveiðarnar á
heimaslóðum:
fyrir og fyrirbyggja ránveiði og svohljóðandi (Vs. stendur fyrir ofveiði á þessum sporðhvata og veiðiskipaíjölda en V fyrir veiði): Yfirlit um línuveiðar á laxi á norðanverðu Atlantshafi árin 1965—1978 í metrictonnum Danmörk FærcyjarV-Þýskal. Noregur Svíþjóð Veiðialls Ár 1960 1961 1962 1963 Frakkl. T 50-100 50-100 50-100 50-100 Entrl. Wales T 283 232 318 325 Skotland S G T 927 509 1,436 772 424 1.196 808 932 1,740 1,168 530 1,698 irland S G T - 743 - 707 - 1,459 - 1,458 Noröur lrland T 139 132 356 306 .\ iiLiinni! Noreaur S G T ■ - 1.659 - - 1,533 • - 1,935 - - 1,786 ínum Svi- Þjóð T 40 27 45 23 Rússl. island T T 1.100 100 790 127 710 125 480 145 Kanada US S G T T - - 1,636 «2 - - 1.583 «2 - - 1,719 «2 - - 1.851 «2 Samt. T 7,212 6.403 8.483 8,148
Ar Vs. V Vs. V Vs. V Vs. V Vs. V 1964 50-100 307 913 1.001 1,914 - 1.617 377 - 2,147 36 590 135 - 2.069 -2 9,268
1965 1-2 óv 0 0 0 0 0 0 0 0 óv 1965 50-100 320 835 728 1,563 - 1.457 281 - 2.000 40 590 133 - 2.116 «2 8,576
1966 10 óv 0 0 0 n 0 0 óv óv óv 1966 50-100 387 788 836 1,624 - 1,238 287 - 1.791 36 570 106 - 2,359 «2 8,475
1967 22 77 0 0 0 0 • 6 óv 77 1967 50-100 120 857 81,276 2.133 - - 1,463 449 - 1.960 25 883 146 . - 2,863 «2 10,417
1968 28 177 2 5 0 0 . 100 16 126 408 1968 50-100 282 783 780 1,563 . - 1.413 312 - 1,514 20 827 162 - 2.111 «2 8,279
1969 40 413 4 7 5 24 450 2 24 918 1969 50-100 377 539 1.408 1,947 . - 1.730 267 801 582 1.383 22 360 133 - 2.202 «2 8,496
1970 60 481 5 12 4 21 420 1 24 958 1970 50-100 527 503 826 1,329 - 1.787 297 815 356 1,171 20 448 195 1,562 761 2,323 «2 8,173
1971 20 162 0 0 2 9 300 1 17 488 1971 50-100 426 496 923 1,419 • 1.639 234 771 436 1,207 18 417 204 1.482 510 1.992 «2 7,631
1972 20 182 2 9 2 4 300 1 20 515 1972 34 442 588 1,105 1,693 200 1.604 1,804 210 1,054 514 1,568 18 462 (224) 1.201 558 1,759 -2 8,215
1973 15 233 5 28 0 0 . 250 2 50 561 1973 32 450 661 1,303 1,964 244 1,686 1,930 182 1.220 506 1,726 23 772 256 1.651 783 2.434 2.7 9.752
1974 10 148 5 20 0 0 200 1 25 393 1974 13 383 578 1,053 1,631 170 1.958 2,128 184 1.149 484 1,633 32 709 225 1.589 950 2.539 0 9 9.477
1975 15 245 6 28 0 • 200 1 30 503 1975 25 447 669 892 1.561 274 1.942 2.216 164 1.038 499 1.537 26 811 266 1.573 912 2.485 1.7 9,538
1976 20 264 9 40 0 0 0 0 1 25 329 1976 9 208 328 682 1,010 109 1.452 1.561 113 1.063 467 1.530 20 óv. 225 1.721 785 2.506 0.8 (7.122)
1977 24 192 9 40 0 0 0 0 0 0 232 1977 19 345 369 762 1,131 145 1.227 1.372 110 1,018 466 1,484 10 óv. 230 1.883 662 2,545 2.4 (7.248)
1978 13 138 8 37 0 n 0 0 0 0 175 1978 20 349 780 510 1,290 147 1,082 1,230 148 668 382 1.050 10 óv 291 1.225 320 1.545 4.1 (5.937)
1979 9 186 7 50 0 0 0 0 0 0 236 1979 NA 275 390 526 916 105 922 1,097 113 1,143 677 1.820 12 óv. 225 705 582 1,287 2.5 (5.523)
í bestu sveitum
Bolli Gústavsson i Laufási:
ÝMSAIt VERÐA ÆVIRNAR
Káputeikning og myndir:
Bolli Gústavsson.
Bókaútgáfan Skjaldborg 1980.
„Ymsar verða ævirnar og margt
getur skipt sköpum í lífi manna,“
skrifar Bolli Gústavsson í Laufási
í bók, sem hann kallar Ýmsar
verða ævirnar. Þessi orð gætu
staðið sem nokkurs konar ein-
kunnarorð bókar Bolla, því að
hana má flokka með þjóðlegum
fróðleik sem hefur að vísu dregist
saman á bókamarkaði, en ekki
látið alveg undan síga.
Bolli lýsir því í upphafi bókar,
að þegar hann er að velta fyrir sér
ræðutexta næsta sunnudags sækja
að prestinum aðrar hugsanir en
hann ætlaði með upp í stólinn í
Laufáskirkju. Þessar hugsanir
verða öðrum yfirsterkari og leiða
hann á fund liðins tíma. Fyrst á
vegi hans verður skýrleikskona úr
Bárðardal, Ólína Jónsdóttir, sem
kennir honum að meta orðið
drengur (samanber vitnisburð
Njálu um Bergþóru) og skilja
andstæðu þess þurs. Hún segir
líka frá flakki Látra-Bjargar um
Bárðardal, en hann var að mati
Bjargar „besta sveit".
Ekki verður annað sagt en Bolli
Gústavsson fjalli af miklum
drengskap um það fólk, sem hann
velur sér til fylgdar um svið
minninganna. Eins og hann segir
sjálfur, er viðamesti þáttur bókar-
innar um séra Björn Halldórsson
skáld í Laufási. Björn var kannski
ekki jafn snjallt skáld og nafni
hans í Sauðlauksdal, en meðal
þess sem hann orti var lióðið sem
hefst á þessum orðum: „Dags lít ég
deyjandi roða/ drekkja sér norður
í sæ;“. Hann ávarpar „nótt allra
nótta" í lokaerindinu og spyr:
Verftur þér myrkvum á vejfi
veKturíör óyndislex?
Kvíðir þú komandi dejfi.
kolbrýnda nótt, eins ok ég?
Bolli Gústavsson kallar þetta
ljóð réttilega Mkvíðaljóð“ og víkur
að þunglyndi Björns Halldórsson-
ar. Telur Bolli, að veraldarvafstur
hafi ekki verið honum að skapi,
hann hafi þráð að sinna alvarlegri
ljóðagerð, en fundið til einangrun-
ar og ónæðis. Ljóst er af ýmsum
ljóðum Björns, að hann hefði
getað náð enn lengra í skáld-
skapnum, en geðfellt er flest sem
hann orti.
Kaldhæðni er það, að fleiri
munu kannast við stælingu Þór-
bergs á fyrrnefndu ljóði Björns og
hafa litla hugmynd um frumkvæð-
ið.
Um skáld og skáldskap verður
Bolla tíðrætt. í kaflanum Átt-
hagaskáld fjallar hann um af-
kastamikið alþýðuskáld: Jón Hin-
riksson á Helluvaði. Von er, að Jón
hafi ort margt um dagana, því að
Bolli birtir eftir hann laglega vísu
kveðna þegar skáldið var sex ára,
en Jón varð níutíu og tveggja ára.
Jón var meðal þeirra þingeysku
átthagaskálda sem fluttu eftir sig
eftirmæli við gröfina. Að sögn
Bolla þótti prestum stundum nóg
um hve kveðskapurinn var fyrir-
ferðarmikiíl og við bættust ræður
leikmanna, svo að útfarir stóðu
fram í myrkur.
Lokakafli bókar Bolla er ágæt
heimild um Fjalla-Bensa sem
þekktastur er sem fyrirmynd
Gunnars Gunnarssonar við gerð
Aðventu. Helsti heimildamaður
Bolla er Jón Sigurgeirsson á
Akureyri. Bolli veítir m.a. fyrir
sér, hvort tengsl séu milli Aðventu
Gunnars og Gamla mannsins og
hafsins eftir Hemingway og hall-
ast helst að þeirri skoðun.
Ýmsar verða ævirnar, sem
skoða verður sem hjáverk prests-
ins í Laufási, er hin læsilegasta
bók, þótt ekki verði sagt, að efni
hennar og efnismergð komi bein-
línis á óvart. Bókin sver sig eins og
fyrr segir í ætt þjóðlegs fróðleiks,
Bðkmenntlr
eftir JÓHANN
HJÁLMARSSON
sem lengi hefur verið iðkaður á
Islandi og með misjöfnum ár-
angri. Hugleiðingar Bolla eru oft
hið þægilegasta rabb, en stundum
með þungum undirtónum eins og
fram kemur í kaflanum um Björn
Halldórsson. Mikilsverð er sú við-
leitni Bolla að forðast hvers kyns
einsýni, en láta skynsemina ráða.
Er í þeim efnum skammt að
minnast bókar hans Fjögur skáld í
för með presti, sem út kom fyrir
tveim árum.
Bolli Gústavsson hefur jafn-
framt ritstörfum látið að sér
kveða sem teiknari. Mér sýnist
honum l'ara sífellt fram í listinni
og nefni í því sambandi myndir
hans af fólki, náttúru og hlutum í
Ýmsar verða ævirnar. Lifandi er
til dæmis teikningin af Jóni Hin-
rikssyni á Helluvaði. Mynd tröll-
karlsins, þ.e.a.s. steindrangsins á
bls. 25 er kunnáttusamiega dregin.