Morgunblaðið - 02.08.1986, Blaðsíða 7

Morgunblaðið - 02.08.1986, Blaðsíða 7
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 2. ÁGÚST 1986 C 7 Einar Guðmundsson skrifar frá Amsterdam Islenskur kaldi og hollenzkt umburðarlyndi Amsterdam fór ekki varhluta af vetrinum í ár fremur en aðrar borgir í Evrópu; en veturnir eru annars yfirleitt mildir hér og í ár var veturinn alls ekki sá versti í manna minnum, sá kom í fyrravet- ur. Þessum rétt undan farna vetri fylgdi sannarlega viss þokki, sann- kallaður vetrarþokki; rigningar- og súldarloftið lét í minni pokann, síkin lögðust ís og fólk fór á skaut- um um þau í tæru og björtu lofti. Úti á landsbyggðinni klæddist það meira að segja þjóðbúningum, eins og sjá mátti í sjónvarpsfréttatíma eitt kvöldið. Varðandi menningarmál, t.d. í febrúarmánuði, verður að segjast sem satt er, að mest bar á skauta- og öðrum íþróttafréttum í sjón- varpi og dagblöðum. Gott ef lista- mennirnir voru bara ekki allir á skautum til að safna nauðsynlegu þreki til stóru afrekanna. Einn sannleik virðist mega segja um Hollendingana yfirleitt, að þeir eru mikið útiverufólk að eðlisfari, gefn- ir fyrir holla líkamshreyfingu hvenær sem færi gefst. Því miður hafa þeir ekki fjöll til að ganga á, né heldur óspillta náttúru svo hlaupa verður upp á borgasíkin loksins þegar frýs almennilega á þeim. íbúar Amsterdam eru skráðir 710.000, af 110 þjóðernum; alls eru þó búsettar í landinu öllu tæp- lega fjórtán milljónir, samtals af 123 þjóðernum. Fjögur prósent ibúanna eru útlendingar, hvar Tyrkir og Marokkómenn eru þar af helmingur. í Amsterdam er einn sjöundi íbúanna af erlendu bergi brotinn. Það er einmitt þessi stað- reynd sem skapar visst litríki í borginni; súrínamarnir leggja þar ekki svo lítið af mörkum. En hvort það er fyrir þetta bragð eða ann- að, þá er Amsterdam ólík öllu öðru í Hollandi. Opinbera höfuðborgin heitir Den Haag, þar er stjórnarað- setur og þar eru sendiráð erlendra þjóða. En þar sem gefur augaleið að Hollendingar væru nánast and- litslaus þjóð án myndlistararfleifð- arinnar, þá gegnir Amsterdam í reynd höfuðborgarhlutverki sem miðdepill allrar menningarstarf- semi, og þar er einmitt að finna alþjóðlega andrúmsloftið sem er svo nauðsynlegur jarðvegur fyrir listirnar. Talandi um litríki og tölulegar staðreyndir, þá verður ekki komizt framhjá þessu með útlendingana. Fallegasta, og að því er virðist hamingjusamasta fólkið í borginni er dökkt á hórund; og það er hálf- gert barnahópafólk. Hollendingar sjálfir eru fyrir löngu komnir út úr öllum stórfjölskylduhugleiðing- um, láta sér mest nægja hunda og ketti í staðinn fyrir börn. Barns- fæðingum hefur svo mjög fækkað meðal þjóðarinnar á síðustu árum, að hún kemur þar næst á eftir Vestur-Þjóðverjum, sem sjá fram á hreina fólksfækkun á komandi árum. Þjóðfélagsfræðingar spá því, að upp úr næstu aldamótum stefni í sannkallað gamalmenna- þjóðfélag, verði ekkert að gert. Þarna er kannski sársaukafuUt vandamál að skjóta upp kollinum. Þjóðfélagsfræðingum virðist þó yfirsjást að taka með í reikninginn eina áþreifanlega staðreynd, sem eru farandverkamenn í landinu, en þeir sjá um óþrifalegu störfm í menningarþjóðfélaginu jafnframt því að vera ekki hættir að sjá um viðhald lífsins. Fátæka fólkið sunnan úr lönd- um, sem hingað hefur komið í atvinnuleit, heldur að miklu leyti sínum siðum, og eignast afkvæmi. Þótt það sé lægst sett í þjóðfélag- inu hafa efnahagsleg kjör þess sennilega aldrei verið rýmri og því hefur það ekki fallið fyrir barns- leysistískunni; hins vegar hefur það orðið vídeóinu að bráð. En börn farandverkamannanna eru sem sagt óvænta strikið í reikning- inn, þau samlagast þjóðfélaginu og eiga ekki heimkvæmt til átt- haga foreldranna — þau verða einfaldlega að Hollendingum. Kannski verða því Hollendingar litir á næstu öld, fallegir í lima- burði og enn mildari en þeir eru nú, hver veit. En fyrst þarf víst að yfirstíga blöndunarerfiðleika, má gera ráð fyrir. 19. mars sl. var kosið í borgar- stjórnir um land allt. Þá höfðu útlendingar í fyrsta sinn kosninga- rétt og kjörgengi. Skilyrði fyrir kosningarétti er fimm ára lögleg búseta í landinu og fullur 18 ára aldur, en kjörgengi miðast við bú- heldur allt eins sett nefnd á lagg- irnar til að rannsaka réttmæti fullyrðingarinnar! Hollendingum er það sem sæl- gæti í munni að líta á sig sem umburðarlynda þjóð. Og stundum er að sjá eins og fólkið líði um göturnar í sæluvímu og vingjarn- legheitum, blístrandi lagstúfa og jafnvel syngjandi út af eintómu umburðarlyndi. Samt er sagt, að þeir viti nú betur sjálfir. Þegar til kastanna kemur fer minna fyrir umburðarlyndinu en ætla má, eink- um þegar hagsmunir rekast á, enda væri þá lítið annað að ræða en sofandahátt, og Hollendingar eru ekki eins heimskir og belgískir brandarasmiðir vilja vera láta. Ein helzta skýringin á meintu umburðarlyndi þjóðarinnar er sögð vera sú, að allt er gert fyrir pen- inga; Hollendingar horfa framhjá ýmsu sem þeim mislíkar þegar um gróðavon er að ræða. Kaupmenn og diplómatar hafa aldalanga reynslu að baki í því að sníða af sér heimatilbúna hleypidóma til þess að koma ár sinni sem best ekki til, þeir standa þó í þeim mun flóknari undirheimasamböndum sem næstum ógerlegt hefur reynst að uppræta. Oflun fjár til eitur- kaupa fer sjaldnast fram án þess að ekki sé gripið til örþrifaráða. Segja má að andi gúmmífrelsis ríki í Rauða hverfinu. Lögreglan heldur að sér höndum og lætur ekki mikið til skarar skríða gegn smáfiskunum. Götuhreinsanir leysa ekki vandann; þær leiða frek- ar til þess að vandinn færir sig einungis um set og leitar út í aðr- ar götur. Af tvennum illum kostum vill A'dam heldur hafa svartan blett á afmörkuðu þekktu svæði, en út um alla borg. Bakatil við aðaljárnbrautarstöð- ina er gata sem heitir De Ruyt- erkade. Þar eru ekki bara konsúlöt íslands, Noregs og Danmerkur, heldur hefur vændið líka haldið innreið sína þangað með öllu sínu dópfylgdarliði. Heiðvirðir íbúar götunnar sætta sig illa við þetta ástand sem skapast hefur, og hafa því sagt upp hinu margfræga umburðarlyndi. Borgaryfirvöld KALDI; vérk Krlstjáns Ouömundssonar á sýningu í Amsterdam síðastli Ainn vetur setuskilyrði og 21 ár. Vart er hægt að koma með betra dæmi um umburðarlyndi Hollendinga gagn- vart útlendingum en einmitt þessar nýgerðu breytingar á kosningalög- unum, sem reyndar tók sextán ár að öðlast gildi og ná ekki til þing- kosninga. Eiginlega er allt vaðandi í um- burðarlyndi á Amsterdam-svæð- inu, a.m.k. á yfirborðinu. Fólk er hér orðið svo vant að lifa lífinu, að það er löngu hætt að yppta öxlum yfir öllum þeim kringileg- heitum sem þrífast í heimsborgum — og það þótt A'dam sé nú ekki meira en vasaútgáfa af heimsborg. Um það hversu opnir og skiln- ingsríkir Amsterdammarar eru í raun og veru, er kannski best að fullyrða sem minnst. Þeir virðast mjög láta sig varða mannréttinda- mál hvers konar, sérstaklega þegar minnihlutahópar eiga í hlut. Mál- frelsi er í hávegum haft. Sé því haldið fram á prenti, að forsætis- ráðherrann muni vera klikkaður eða eitthvað þaðan af verra, þá er viðkomandi staðhæfingaraðila hvorki endilega stefnt fyrir rétt né stungið inn á geðveikrahæli, fyrir borð. Umburðarlyndi er því kannski orð sem notað er um út- sjónarsemi. Af mörgum tegundum umburð- arlyndis er sennilega sú fyrirferð- armest sem undir yfirborðinu er og felst í því að vera skítsama, sérstaklega um vandamál annarra borgara, þegar þau blasa ekki beint við út um eigin gardínulausa stofuglugga. Gardínuleysi er eitt af sérkennum borgarinnar; íbúarn- ir telja sig ekkert hafa að fela. En þegar vissir fylgifiskar menn- ingarinnar birtast upp við hús- dyrnar hjá fólki sjálfur, þrýtur allt langlundargeð. Vændi fer að mestu fram á ein- um stað í borginni, í námunda við aðaljárnbrautarstöðina, þar sem heitir Rauða hverfið. Þar halda sig einnig mikið heróínsjúklingar, sem sumir hverjir eru svo illa á sig komnir að þeir hafa hreinlega steingleymt því að deyja. Segja má að vændið hafi áunnið sér hefð- bundinn sess þótt ekki eigi sér stoð í lögum; vændiskonurnar mynda t.d. með sér stéttarfélag sem ann- ast réttinda- og hagsmunamál. Formleg samtök heróínista eru hafa hins vegar ekki viljað grípa til skjótra róttækra lögregluað- gerða; þau telja sig sjá vandann í víðara samhengi og ætla að taka á honum samkvæmt því. Til að byrja með hefur gatan verið lýst „dópvistgata" fram á næsta ár meðan verið er að leita lausna til að stöðva fyrirsjáanlegt flakk vandans. Haldinn var útimótmælafundur og gengu 14 íbúðar á fund danska ræðismannsins og sóttu um pólitískt hæli í Danmörku — sem ekki var veitt en fyrir vikið komst þetta einstaka mál f heimsblöðin. Á hverju sem gengur i þjóð- félaginu rúllar lista- og menning- arlífið áfram sinn gang. Fyrir þá greinarhöfunda, sem yndi hafa því að teygja lopa er vissulega úr mörgu að moða í A'dam. AHtaf er eitthvað á seyði í listaheiminum. Ekkert lát er á viðburðum; einum manni er það gersamlega ómögu- legt að fylgjast með öllu því sem boðið er upp á. Framboðinu fylgir samt ekki alltaf fréttnæmi. Það hafa verið stuðlar og höfuðstafir, fastir liðir eins og venjulega — en fátt hefur skorið sig úr. Um flest í vetur má segja að fremur flokkað- ist það undir sýnilegt lífsmark heldur en hitt; myndi eins konar jarðveg fyrir stærri viðburði sem alltaf er eiginlega von á. Það er ekki af föðurlandsást, að mér verður efst í huga að nefna tvær einkasýningar Kristjáns Guð- mundssonar hér í vetur, svo mjög stungu þær í stúf við hversdags- leikann í galleríunum — með ánægjulegum hætti vel að merkja. K.G. var á sínum tíma búsettur í A'dam um tólf ára skeið og fékkst við myndlist. Nú var því um að ræða nokkurs konar „come-back", tvær einkasýningar opnaðar á sama degi — tvær ólíkar hliðar. Reyndar hefur hann þriðju hliðina að auki, en hún var skilin eftir í Reykjavík að þessu sinni. I Galerie A sýndi K.G. hug- myndir úr skissubókum, yfirfærðar á striga með ljósmyndatækni. Þessi sýning var smærri í sniðum en sú sem opnaði tveimur tímum síðar hjá Val Gelder. Þar voru skúlptúrar, málverk og grafík á gólfi og veggjum. Flest verkin hafa verið sýnd á íslandi og má því ætla að landinn sé vel með á nótunum. Málverk af Dýrafirði öll- um þakti endilegan vegg — stækkun upp úr landakorti; að- spurður sagðist listamaðurinn ekki ætla að taka fyrir alla fírðina umhverfis heimalandið. Vöku- staur; Blekfylling; E (Njálutilvitn- un: Eyjólfr hét maðr ...); Kaldi (fimmvindstigatákn úr veðurfræð- inni) — allt skúlptúrar úr járni. Engu var líkara en íslenskur kuldahrollur færi um hollenska umburðarlyndið sem þarna var mætt á staðinn. Veitingar sem voru á boðstólum unnu hugi og hjörtu sýningargesta — þannig er það víst á flestum opnunum hér. Hvort sem það var nú umburðar- lyndinu að þakka eða kenna, þá fóru þessar tvær sýningar afar friðsamlega fram. Öðru máli gegndi seinna um vorið um Sted- elijk Museum. Þar þurfti ofbeldið endilega að stinga sér nýverið nið- ur. Ráðist var á stærðar málverk (4x6 m) og það rist í sundur með hnífí. Verkið var eftir kunnan bandarískan listamann, minimal- ista, Barnett Newman, og titillinn var: Hver er hræddur við rautt, gult og blátt? Skemmdarvargurinn vildi meina að nóg væri komið að vitleysunni í listaheiminum. Þær eru ekki alltaf þrautalausar hrær- ingarnar í listaheiminum. En hvpð ég vildi nú sagt hafa: Hvernig hin- ir ólíku hlutir hanga saman, er ekki með öllu átakalaust að reyna að botna í. Menningarlegar and- stæður eru fyrir hendi sem eru illsættanlegar. Undir þykkri skel samfélagsins blundar viðkvæm lund, og oft verður útsláttur með skrítnum formerkjum. Þegar vá- legt er um að litast á alþjóðavett- vangi, glittir oft í villimennskustig- ið á heimavelli. Tímarnir eru ekki með öllu einkennalausir. Líknar- dauðafrumvarpið bregður kannski ljósi á staðreynd er spannar langt út fyrir landamæri Hollands. Hvort verið er með eða á móti lífínu er spurning. Kannski láta menn sig bara hafa það af gamalgrónu um- burðarlyndi. Þeir hlutfallslega fáu sem standa að listum og menn- ingu, vita eðli málsins samkvæmt hvar þeir standa og leggja ekki svo lítið af mörkum til að bjarga andlit- um þjóðanna.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.