Morgunblaðið - 27.02.1990, Blaðsíða 23

22
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 27. FEBRÚAR 1990
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 27. FEBRÚAR 1990
23

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aðstoðarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórar
Auglýsingastjóri
Árvakur, Reykjavík
FlaraldurSveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guðmundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar:
Aðalstræti 6, sími 22480. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 83033. Áskrift-
argjald 1000 kr. á mánuði innanlands. í lausasölu 90 kr. eintakið.
Andvirði milljarðar
króna fleygt
/ • / • n
í sjoinn:
53.000 tonnum af bolfiski
var fleygt fyrir borð á físki-
skipaflota okkar árið 1989,
samkvæmt könnun meðal sjó-
manna, sem SKÁÍS hefur unn-
ið fyrir Kristinn Pétursson,
alþingismann. Verðmæti þess
afla, sem fleygt var, gæti num-
ið langleiðina í einn milljarð
króna. Það munar um minna,
ekki sízt í samdráttarári í þjóð-
arbúskapnum.
Helft þess bolfisks, sem tal-
ið er að hent hafi verið fyrir
borð, samkvæmt þessari könn-
un, var þorskur, mest undir-
málsfiskur og slakur netafisk-
ur. Einnig er talið, að tölu-
verðu hafi verið hent af karfa,
ufsa og ýsu og reyndar fleiri
nytjafiskum. Við sögu koma
skuttogarar, vélbátar og smá-
bátar. I svörum sjómanna, sem
þátt tóku í könnuninni, kemur
fram, að meginorsök þess að
veiddum fiski er hent í hafið
er talin vera „þröngar skorður
kvótakerfisins“. í sumum til-
fellum virðast sjómönnum að-
eins tvær leiðir færar, að
henda afla eða fá sekt fyrir
að koma með hann að landi.
Kristinn Pétursson segir enga
lausn einfalda á þessu vanda-
máli. Það megi þó af niður-
stöðu könnunarinnar læra „að
taka beri undirmálsfisk og
gallaðan netafisk út úr kvóta
. .. Það er ljóst að fiskveiði-
stjórnunin hefur brugðizt, ekki
sjómennirnir,“ segir Kristinn.
Deilt er á stundum um
áreiðanleika kannana. Þær
tíunda ekki alla fleti rannsókn-
arefna eða segja allan sann-
leika. Þær eru á hinn bóginn
nokkur vísbending,_ þegar rétt
er að þeim staðið. í jafn stóru
máli og hér sýnist um fjallað
hlýtur að vera mikilsvert að
fá fram álit þeirra sem gerst
til þekkja; þeirra sem sækja
björgina í sjávardjúp. Það
kemur því á óvart, þegar hag-
fræðingur Landssambands
íslenzkra útvegsmanna „harm-
ar að Kristinn Pétursson skuli
fínna hjá sér hvöt til að sverta
sjómenn og útvegsmenn í þeim
tilgangi," eins og haft er eftir
honum hér í Morgunblaðinu,
„að ná sér niðri á kvótakerfinu
með mjög vafasömum aðferð-
um.“ Framtak þingmannsins
er frekar lofs en gagnrýni vert.
Hann skjallar og sjómenn í
orðum sínum en ekki hið gagn-
stæða, þegar hann segir:
„Menn neyðast til að fleygja
fiski vegna þess hvað þröng-
sýni er mikil í reglugerðum.
Það er tvímælalaust hagur
Landssambands íslenzkra út-
vegsmanna, sjómanna og allr-
ar þjóðarinnar að þetta mál
sé rætt af hreinskilni. Sjómenn
eins og ég þekki þá eru hrein-
skiptnir og heiðarlegir menn
og það kemur greinilega í ljós
í þessari könnun. Ég held að
þeir ætlist til að fólk, sem vinn-
ur að lagasetningu um tak-
mörkun á atvinnufrelsi manna,
eins og er í þessu tilfelli, fjalli
um málin af hreinskilni. Ég lít
á það sem skyldu mína að
koma hreint fram í þessu
máli.“
Auðlindir sjávar eru óað-
skiljanlegur hluti af lífskjör-
um, velferð og efnahagslegu
sjálfstæði þjóðarinnar. Þær
hafa hinsvegar nýtingarmörk,
sem virða verður. Um það er
ekki deilt. Það á að vera okkur
kappsmál - nú og framvegis
- að ná þeim afla, sem fiski-
fræðilegar staðreyndir heim-
ila, að tekinn sé úr nytjastofn-
um hveiju sinni, og vinna í sem
verðmætasta vöru með sem
minnstum tilkostnaði. Það þarf
að þróa veiðisókn og vinnslu
aflans að þessum veruleika,
eftir leiðum hagræðingar,
framleiðni og arðsemi. Öll rök
hníga að þessari nauðsyn: að-
stæður í lífríki sj'ávar, fram-
vindan á helztu mörkuðum
sjávarvöru og lífsbarátta fólks-
ins í landinu.
Það samræmist hinsvegar
ekki fiskifræðilegum rökum,
ekki efnahagslegum rökum,
ekki hagsmunarökum fólks
eða fyrirtækja, að henda and-
virði eins milljarðar króna í
sjóinn, eins og umrædd könn-
un leiðir líkur að, ef hægt er
að haga málum með öðrum
hætti. Þessvegna er niðurstaða
hennar íhugunarefni, að ekki
sé fastar að orði kveðið. Þess
vegna er frumkvæði og fram-
tak Kristins Péturssonar, al-
þingismanns, af hinu góða -
og algjörlega út í hött að setja
það undir mæliker tortryggn-
innar. Allt sem 'að fiskveiði-
stjórnun lýtur þarf að vanda
vel og taka mið að lærdómi
reynslunnar.
Samkomulag aflamiðlun og fiskverð
Aflamiðlun taki að sér
úthlutun útflutningsleyfa
Eftirfarandi samkomulag' varð innan Verðlagsráðs sjávarútvegsins
síðastliðinn sunnudag og það staðfest að utanríkisráðherra samdæg-
urs. Samkomulagið felur í sér að Sigurbjörn Svavarsson, útgerðar-
stjóri Granda hf. verður formaður nefiidarinnar:
„Hagsmunaaðilar í sjávarútvegi
hafa lýst því yfir að samkomulag
seljenda og kaupenda um fiskverð
geti tekist með því tilskildu að afla-
miðlun með ferskan fisk verði kom-
ið á. Til að greiða fyrir því að lausn,
sem seljendur og kaupendur sætta
sig við, fáist í þessu mikilvæga
máli lýsa hagsmunaaðilar sig reiðu-
búna að koma á fót aflamiðlun, sem
hafi það hlutverk að greiða fyrir
fiskviðskiptum innanlands og hafa
eftirlit með og aðlaga útflutning á
óunnum fiski nýtingu ferskfisk-
markaða fyrir neyslufisk (sbr.
reglugerð nr. 27 um útflutnings-
leyfi o. fl. frá 11. jan. 1988). Aðilar
málsins hafa komið sér saman um
að eftirtaldir menn skipi stjórn afla-
miðlunar (varamenn innan sviga):
Ágúst Elíasson (Árni Benedikts-
son), Óskar Þórarinsson (Sveinn
Hjörtur Hjartarson), Sigurbjörn
Svavarsson (Eiríkur Tómasson),
Snær Karlsson (Guðmundur J. Guð-
mundsson) og Sævar Gunnarsson
(Benedikt Þór Valsson).
Aðilar aflamiðlunar samþykkja
að aflamiðlun taki að sér að úthluta
útflutningsleyfum (þó ekki á vatna-
fiski svo sem lax og silungi) enda
muni utanríkisráðuneytið ekki veita
önnur útflutningsleyfi á ferskum
fiski. Þessu fyrirkomulagi verði
komið á strax og þegar aflamiðlun,
samkvæmt framangreindu, hefur
verið stofnuð. Þetta fyrirkomulag
verður endurmetið í byijun hvers
árs með tilliti til þess, hvort breyt-
inga er þörf í ljósi reynslu."
Undir samkomulag þetta rita
aðilar Verðlagsráðsins, Bjami
Lúðvíksson, Guðjón A. Kristjáns-
son, Magnús Gunnarsson, Óskar
Vigfússon og Sveinn Hjörtur Hjart-
arson, formaður ráðsins. Utanríkis-
ráðherra staðfestir svo samkomu-
lagið með undirskrift sinni og eftir-
farandi orðum: „Utanríkisráðherra
er samþykkur ofangreindu sam-
komulagi og mun beita sér fyrir
framkvæmd þess.“
Ágúst Elíasson er framkvæmda-
stjóri Samtaka fískvinnslustöðva og
Árni Benediktsson formaður Félags
Sambands fiskframleiðenda. Óskar
Þórarinsson er útgerðarmaður í
Eyjum og Sveinn Hjörtur Hjartar-
son starfsmaður LÍÚ. Sigurbjörn
Svavarsson er útgerðarstjóri
Granda hf. og formaður Útvegs-
mannafélags Reykjavíkur og Eirík-
ur Tómasson er útgerðarstjóri Þor-
bjarnar í Grindavík og formaður
Útvegsmannafélags Suðurnesja.
Snær Karlsson er varaformaður
Alþýðusambands Norðurlands og
Guðmundur J. Guðmundsson er for-
maður Verkamannasambands ís-
lands. Sævar Gunnarsson er for-
maður Vélstjóra- og sjómannafé-
lags Grindavíkur og Benedikt Þór
Valsson hagfræðingur Farmanna-
og fiskimannasambands ísiands.
Samkomulag um fískverð;
Hækkun að meðaltali 3% og
heimalöndunarálag ákveðið
YFIRNEFND Verðlagsráðs sj’áv-
arútvegsins náði á sunnudag
samkomulagi um ákvörðun fisk-
verðs. Ákvörðunin er tekin sam-
hliða því að utanríkisráðherra
staðfestir skipan í stj'órn afla-
miðlunar og hún taki yfir út-
flutning á ísuðum fiski. Jafii-
framt er aflamiðluninni ætlað að
greiða fyrir viðskiptum með físk
innan lands. Fiskverð hækkar um
3% frá fyrsta janúar og heima-
löndunarálag hefur verið ákveð-
ið.
Guðmundur J. Guðmundsson:
Má segja að nú sé dagur vonar
„ÉG LEGG áherzlu á, að samkomulag varð um skipan Sigurbjörns
Svavarssonar sem oddamanns, ekki fulltrúa útgerðarmanna. Ég bind
jafhframt miklar vonir við að með aflamiðluninni verði breyting á
útflutningnum, því í óeíhi stefnir með fyrra fyrirkomulagi. Það verð-
ur alltaf eitthvað af ferskum fiski flutt utan, en það getur ekki geng-
ið að 40% af fískinum héðan fari til vinnslu ytra, bæði í Þýzkalandi
og Bretlandi. Við getum ekki staðið að slíkum útflutningi sem er
bein samkeppni við eigin fískvinnslu. Eigum við ekki bara að segja
að nú sé dagur vonar,“ sagði Guðmundur J. Guðmundsson, formaður
Verkamannasambands Islands og varamaður í sljórn aflamiðlunarinn-
Guðmundur segir að í mörgu
hafi verið ábótavant stjórnun á
þessum útflutningi og upplýsinga-
miðlun um hann. Aðeins hafi tíðkazt
að gefa upp brúttóverð fyrir aflann,
ekki raunverð þar sem upplýsingum
Jón Baldvin
Hannibalsson,
utanríkisráðherra:
Sigurbjörn
er ekki full-
trúi LÍÚ
„SIGURBJÖRN Svavarsson út-
gerðarsljóri hjá Granda sem verð-
ur formaður nefndarinnar ojg
oddamaður er ekki fulltrúi LÍU.
Samkomulag hagsmunaðilanna
fjögurra um Sigurbjörn réði tiln-
efhingu hans,“ sagði Jón Baldvin
Hannibalsson utanríkisráðherra í
samtali við Morgunblaðið í gær.
„Þegar Verkamannasamband ís-
lands hafði fallist á að Sigurbjörn
Svavarsson yrði oddamaður nefnd-
arinnar, og verið fullvissað um það
af öllum aðilum að hann væri ekki
sérstakur fulltrúi LÍÚ þá gat ég
fallist á þennan hátt mála,“ sagði
utanríkisráðherra.
Hann sagði jafnframt að yfir-
stjórn aflamiðlunarinnar heyrði und-
ir utanríkisráðuneytið þar til ný lög
um stjórnarráðið hefðu verið sam-
þykkt, en það yrði ekki á þessu þingi.
um annan kostnað hafi verið haldið
eftir. Hvergi hafi komið fram flutn-
ingskostnaður, sölulaun, tollar og
annar kostnaðaur við söiuna og
ekki hafi kvótaskerðing verið reikn-
uð inn í dæmið hvað þá heldur sigl-
ingatími skipanna.
Þá sé ékki hægt að sætta sig við
það, að á sama tíma og hér vanti
fisk til vinnslu séum við að standa
undir fiskvinnslu í útlöndum. Stað-
an sé þannig að erfitt sé að standa
við eðlileg viðskipti með unnar sjáv-
arafurðir á mörkuðunum vegna
þess hve mikið fari óunnið utan og
það sé jafnframt bezti fiskurinn
valinn í útflutninginn. Það verði að
miða þennan útflutning við markað
fyrir fisk, sem áfram er seldur
ferskur, ekki unninn, og gæta þess
að ekki verði sett inná hann þvílíkt
magn að verð kolfalli eins og allt
of oft komi fyrir.
Nú hafi tekizt merkir samningar
um áiag vegna heimalöndunar, sem
ásamt aflamiðluninni geti dregið
verulega úr því misrétti, sem ríki
milli sjómanna. í sumum tilfellum
sé öllum afla landað heima, öðrum
öllum ytra eða á innlendum mörk-
uðum. Mikilvægt sé að samkomulag
verði um báða þessa þætti og út-
gerðarmenn fái ekki ráðið of miklu.
Þeir segist eiga bæði fiskinn og
miðin og telji menn vera að kássast
upp á sig, þegar rætt sé um ráðstöf-
un aflans. Það sé nú ekki svo ein-
falt. Að auki segir Guðmundur að
að sér sæki vaxandi tortryggni á
frammistöðu stóru útflutningssam-
takanna SH og Sambandsins. Þau
standi sig ekki nógu vel hvað ný
tækifæri varðar og því verði menn
af möguleikum á aukinni verð-
mætasköpun.
Fiskverð þetta gildir til 30. nóv-
ember á þessu ári og var ákveðið
með atkvæðum fulltrúa fiskseljenda
og fiskkaupenda en oddamaður sat
hjá. Oddamaður yfírnefndar var
Þórður Friðjónsson, forstjóri Þjóð-
hagsstofnunar, Sveinn Hjörtur
Hjartarson var fulltrúi útgerðar-
manna, en sjómenn tóku að þessu
sinni ekki þátt í störfum yfirnefnd-
ar. Fulltrúar kaupenda voru Bjarni
Lúðvíksson og Magnús Gunnars-
son.
Ákveðið var heimalöndunarálag
sem felur í sér að á hverju eftirtal-
inna tímabila verði greitt sérstakt
álag á þorsk, ýsu, ufsa, karfa .og
grálúðu ef meiru en 70% af afla-
magni tegundanna er ráðstafað
beint til fiskkaupenda innan lands.
Fyrsta tímabilið er frá fyrsta febrú-
ar til loka maí, það næsta frá upp-
hafi júní til ágústloka og það þriðja
frá fyrsta september til 30. nóvem-
ber.
Álagið skal þannig fundið út, að
Óskar Vigfósson:
Niðurstaðan viðunandi
„LAUSNIN á þessari erfíðu físk-
verðsdeilu er í raun í samræmi
við það, sem Verðlagsráðið hafði
náð samkomulag um áður en
ákvörðun var vísað til yfírnefhd-
ar. Það þurfti að fiinda nærri 20
sinnum og niðurstaðan er viðun-
andi miðað við aðstæður," segir
Óskar Vigfússon, formaður Sjó-
mannsambands íslands.
Óskar segir að fískkaupendur
hafi lagt mikla áherzlu á aflamiðlun-
ina og ekki viljað samþykkja fisk-
verð, fyrr en aflamiðlunin yrði stað-
fest. Miðað við niðurstöðu þess máls,
vissi hann ekki hvað menn hefðu
verið að rífast um. Vonandi kæmi
nefndin útflutningi á ísfíski í betra
form en áður, að minnsta kosti væri
nú stjórn útflutningsins aðeins á
einni hendi.
Óskar gat þess einnig að kjara-
samningar sjómanna væru enn laus-
ir, en deilunni hefði fyrir nokkru
verið vísað til sáttasemjara. Vonandi
fengist lausn á þeim málum innan
tíðar, en sjómenn legðu mikla
áherzlu á endurskoðun samtenging-
ar olíuverðs og aflahluts. „Við höfum
nú ekki fengið tækifæri til að tala
við viðsemjendur okkar um kjara-
málin í þrjú ár. Á þeim tíma hafa
orðið miídar breytingar á útgerð og
Sigurbjörn Svavarsson:
Sama hvemig menn eru kynntir
„Verðlagsráð sjávarútvegsins kom sér saman um lista með nöfnum
fimm stjórnarmanna í aflamiðlunni. Skipan þessara manna var sani-
þykkt af utanríkisráðherra og öllum hagsmunaaðilum. Mér er svo
alveg sama hvernig menn eru kynntir í fjölmiðlum. Það breytir engu
um að þetta hefur verið samþykkt. Aðalatriðið er að friður verði um
stjórnina og framkvæmd aflamiðlunarinnar," sagði Sigurbjörn Sva-
nýskipaður formaður stjórnar aflamiðlunar.
synlegt að afla sér upplýsinga um
það, hvernig að úthlutun hafí verið
staðið, hvernig horfur séu á mörk-
uðunum og svo framvegis.
varsson,
Sigurbjörn segir að fyrsti fundir
stjórnarinnar verði næstkomandi
miðvikudag og formlegt starf hefj-
ist í næstu viku. Stjórnni sé nauð-
„Við munum þurfa að ráða okkur
starfsmenn, einn eða fleiri til að sjá
um þessi mál, en þau hafa verið í
höndum að minnsta kosti tveggja
manna, annars í utanríkisráðuneyt-
inu, hins hjá LÍÚ. Ráðuneytið hefur
þegar úthlutað gámaleyfum fyrir
þessa viku og úthlutar einnig fyrir
þá næstu, en eftir það tekur afla-
miðlunin við,“ sagði Sigurbjörn
Svavarsson.
sjómennsku og því tímabært að við
tölum saman," sagði Óskar Vigfús-
son.
fyrir hvert 1% umfram 70% af afla-
magni veiðiskips af ofangreindum
físktegundum, sem ekki er ráðstaf-
að á innlendum eða erlendum fisk-
mörkuðum, skal greiða 0,4% álag
á verð fiskitegundanna. Álagið skal
greitt á allt aflaverðmæti ofan-
greindra fiskitegunda, sem fisk-
kaupandi kaupir af veiðiskipi. Því
getur álag á fískverð mest orðið
12%.
Fiskkaupandi og fiskseljandi
skulu í upphafi hvers tímabils leit-
ast við að ákveða hve miklum hluta
af aflamagni veiðiskips af ofan-
greindum tegundum skuli ráðstafað
á innlendum og erlendum fiskmörk-
uðum annars vegar og hins vegar
beint til fískvinnslu. í samræmi við
þá ákvörðun skal greiða álagið sam-
hliða greiðslum fyrir aflann, en
endanlegt uppgjör álagsins skal þó
fara fram í lok hvers tímabils. Ráð-
stöfun annarra fiskitegunda en til-
greindar eru heful ekki áhrif á
álagsgreiðslur þessar.
I bókun frá ráðinu segir svo:
„Verðlagsráð vill ítreka þann skiln-
ing sinn að þessi verðákvörðun feli
í sér 3% hækkun á lágmarksverði.
Það er samkomulag aðiia að heima-
löndunarálagið beri ekki að túlka
þannig að það komi sem viðbótar-
greiðsla ofan á áður umsamdar yfír-
borganir á fiskverð. Þótt fulltrúar
sjómanna hafí ekki formlega tekið
þátt í störfum yfirnefndar að þessu
sinni er þeim kunnugt um þessa
túlkun og eru henni sammála.“
Sveinn Hjörtur Hjartarson:
Tveir fulltrúar
útvegsmanna
„ÞAÐ getur ekki vafízt fyrir neinum, að í stjórn aflamiðlunarinnar eru
tveir fulltrúar útgerðarinnar. Ég skil ekki hvers vegna einhver læti
eru út af því, að þeir eru kynntir með réttum starfsheitum og titlum,"
segir Sveinn Hjörtur Hjartarson, hagfræðingur LÍÚ, í samtali við Morg-
unblaðið.
Sveinn sagði, að samkomulag
hefði orðið meðal hagsmunaaðila um
skipan í nefndina og utanríkisráð-
herra staðfest hana. Öllum, sem að
málinu stæðu, væri ljóst að Sigur-
björn Svavarsson væri útgerðarstjóri
hjá Granda hf og formaður Útvegs-
mannafélags Reykjavíkur. Það færi
heldur ekki á milli mála að Óskar
Þórarinsson væri útgerðarmaður í
Vestmannaeyjum, enda kosinn í
nefndina af Útvegsbændafélaginu
þar. Þá væri það jafnljóst að vara-
menn þessara manna væru frá út-
gerðarmönnum komnir. Sjálfur væri
hann starfsmaður LÍÚ og Eiríkur
Tómasson útgerðarstjóri Þorbjamar
hf í Grindavík og formaður Útvegs-
mannafélags Suðurnesja.
„Meginmálið er að aflamiðlun er
loksins orðin að veruleika og við
höfum miklar væntingar um að hún
muni skila starfi sínu eins og til var
stofnað. Að betri skipan komist á
þetta mál en undanfarin ár, þar sem
samræming þessa útflutnings verður
í höndum eins aðila,“ segir Sveinn
Hjörtur.
Athygli heimsins
beinist að örlög-
um Sovétríkjanna
- segir Christopher N. Donnelly,
sérfræðingur Atlantshafsbandalags-
ins í málefiium Sovétríkjanna
CHRISTOPHER N. Donelly, sérfræðingur Atlantshafsbandalagsins
(NATO) í málefiium Sovétríkjanna, flutti erindi á vegum Varðbergs
og Samtaka um vestræna samvinnu síöastliðinn laugardag. Hann
sagði að ef hægt væri að Iíta á síðasta ár sem ár Austur-Evró-
puríkjanna þá yrði 1990 ár Sovétríkjanna; þar myndu mikilvæg-
ustu atburðirnir gerast þótt hann vildi engu spá um framvinduna
að öðru leyti. Donelly lagði áherslu á þá hættu sem Míkhaíl S.
Gorbatsjov Sovétleiðtoga stafaði nú frá æðstu yfírstjórn sovéska
hersins sem teldi leiðtoganum hafa mistekist í flestu. Donelly hefur
það hlutverk hjá NATO að reyna að selja sig inn í hugsunarhátt
Sovétmanna, „hugsa eins og Sovétmaður" eins og hann orðar það.
Hér á eftir fer útdráttur úr erindinu.
Það er rangt að segja að Sov-
étríkin ráði yfír hemaðarvél, þau
em ein stór hemaðarvél og hafa
verið frá stofnun ríkisins. Allt sem
máli skiptir er miðað við þörfína á
að veijast innri og ytri óvinum.
Skelfíleg reynsla Sovétmanna úr
seinni heimsstyijöld gerir þessa
afstöðu reyndar að vissu marki
skiljanlega.
Mjög erfítt er að giska á hlut-
fall herútgjalda af heildarútgjöld-
um sovéska ríkisins. Fyrir skömmu
var Sergej Akhromejev, fyrrum
forseti sovéska herráðsins, í heim-
sókn í aðalstöðvum NATÓ. Hann
sagði þá að til væru þijár aðferðir
við að reikna þetta út. Sú fyrsta
væri aðferð Brezhnev-tímans, önn-
ur væri aðferð glasnost-tímans,
hin þriðja aðferð þeirra sem rót-
tækastir væra og loks aðferð
bandarísku leyniþjónustunnar,
CIA. Sjálfur sagði Akhromejev og
virtist tala í alvöru, að hann hefði
mesta trú á niðurstöðu CLA sem
áætlar að 15% til 19% af heildarút-
gjöldum Sovétmanna fari í herinn.
Sovétmenn hafa f reynd lítinn
áhuga á viðræðum um niðurskurð
flotastyrks. En þar sem NATO
neitar að ræða málið reyna þeir
sífellt að fítja upp á því, þeir reyna
að finna veikan blett á andstæðing-
unum eins og stjórnmálamenn
gera ávallt. Sovétmenn telja mögu-
legt að nota málið til að kljúfa
samstöðu vestrænna ríkja.
í sovéska herráðinu era 98%
félaga rússneskir; fulltrúar ann-
arra þjóða og þjóðabrota ráða þar
engu. Um það eitt era æðstu ráða-
menn sammála og þeir munu t.d.
aldrei sætta sig við að múslimar
verði með tímanum ráðandi afl í
ríkinu vegna mikillar íjölgunar
þeirra. Flestir sovéskir múslimar
eru súnnítar og því hófsamari en
shítamir í íran. Þess vegna er
vart mikil hætta á að 50 milljónir
sovéskra múslima sameinist í upp-
reisn islams gegn Moskvuvaldinu.
Hins vegar er trúin oft notuð sem
sameiningartákn í þjóðemisbarát-
tunni gegn Rússum.
Urgnr í herráðinu
Ljóst er að í herráðinu ríkir nú
mikil og vaxandi óánægja með
störf Gorbatsjovs. Þeir telja að
hann hafí brugðist í leiðtogahlut-
verkinu, það sé ekki þeirra hlut-
verk að draga hann að landi, og
þybbast við eftir bestu getu.
Gorbatsjov hefur haft uppi stór
orð um að draga saman seglin í
vígbúnaðarmálum. Hann hefur lof-
að Vesturveldunum að minnka
vígtólaframleiðsluna en eftir sem
áður er nýjum kafbátum stöðugt
hleypt af stokkunum og skriðdrek-
ar bruna af færiböndunum. Gorb-
atsjov sagði á síðasta ári að allar
eldflaugar með kjamahleðslum
hefðu verið fjarlægðar frá landa-
mærunum við Noreg. Norðmenn
urðu nýlega varir við að þetta er
rangt. Auðvitað er mögulegt að
Gorbatsjov hafi verið að skrökva
en það er alveg jafn líklegt að
herforingjar hafi logið að honum,
hafi einfaldlega ekki hlýtt fyrir-
skipunum stjórnvalda. Þeir reyna
ávallt að draga lappirnar þegar
rætt er um niðurskurð og segjast
þurfa mun lengri tíma til fram-
kvæmda. í hópi nánustu ráðgjafa
Gorbatsjovs eru ekki menn með
nægilega sérþekkingu á hermálum
til að reka fullyrðingar hershöfð-
ingjanna ofan í þá.
Mikilvægt er að gera sér grein.
fyrir þessu og taka eftir því hve
yfírlýsingar stangast á eftir því
hver er að tala. Einn valdaaðilinn
segir að allur sovéskur herafli verði
fluttur frá Tékkóslóvakí á þessu
ári, annar að því verði lokið 1992
en sjálft herráðið að hægt verði v
að ljúka því 1999!
Sérréttindi
valdastéttarinnar
Glasnost og perestrojka hafa
reynst hernum erfíð. Hershöfðingj-
amir óttast að völd þeirra og sér-
réttindi verði frá þeim tekin þótt
Gorbatsjov hafi enn þá lítt hróflað
við alls kyns munaði yfírstéttarinn-
ar. Á skömmum tíma hafa rúmlega
50 liðsforingjar í Rauða hemum
verið myrtir á götu í Leníngrað
og ráðist hefur verið með barsmíð-
um á um 4.000. Fjölmargir al-
mennir borgarar skella skuldinni á
herinn fyrir allt sem aflaga fer,
benda á gífurlegan kostnaðinn af
öllu apparatinu; reiðin og leitin að
sökudólgnum haldast í hendur.
Sovéskur almenningur lítur
fyrst og fremst á Gorbatsjov sem
arftaka gömlu leiðtoganna og '
finnst að hann bregðist megin-
hlutverkinu sem er að skaffa mat
á diskinn og tryggja frið í landinu.
Þegar Lenín tók völdin 1917 hét
hann Sovétmönnum ekki neyslu-
vörum heldur sanngimi. Óhóf og
sérréttindi yfirstéttar kommúnista
verða almennum borgnrum æ ljós-
ari og þetta veldur því, öðra frem-
ur, að nú er grandvöllur fyrir bylt-
ingu í landinu.
Ef forysta hersins ákveður, 5
samvinnu við aðra rússneska þjóð-
emissinna, að velta Gorbatsjov úr
sessi er líklegt að í hans stað komi
maður af svipuðu tagi, umbóta-
sinni, en hann mun beita harka-
legri aðferðum við að halda ríkinu
saman. Það er ekki gott að segja
hver það verður; Borís Jeltsín
kæmi til greina.
Sennilega er Gorbatsjov búinn
að ákveða að láta Eystrasaltsríkin
róa, telur sig hafa styrk til að
þvinga þetta í gegn í æðstu stjóm-
inni. Hann veit hvað það kostar
hann á Vesturlöndum ef hann
sendir skriðdreka inn í Eystrasalts-
ríkin. Forystan sér fyrir sér belti
hlutlausra ríkja vestan við Sov-
étríkin en óljóst er hve mikla
áherslu hún leggur á að halda í
Mið-Asíuríkin og Kákasuslöndin.
Einnig er ekki víst að herinn sætti
sig við að ríkið skreppi svo mjög
saman. En fari svo er augljóst að
mikilvægi hafnanna í Norður-
Rússlandi og hafsvæðanna í
grennd við þær mun aukast í
framtíðinni þar eð athafnafrelsi
Sovétflotans á Eystrasalti og
Svartahafi minnkar.