Morgunblaðið - 20.04.1991, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 20.04.1991, Blaðsíða 12
12 C MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUfr 20. APRIL 1991 DYR YRKJA EKKI Þórarinn Eldjárn rseðir nyja Ijóðabók ug sitthvað fleira Endurminningar sóttu að mér lengi eins og ufsalýsi sem barn er að ropa fram eftir degi. Svo fór að skyggja og nýráðið einkennisdýr vitundarinnar, hin há- fleyga mold- varpa, kom til mín og sagði: Mig sundlar í kjöllurum, gref mig niður á hanabjálka og þrái hið frjálsa fall. Með þessu ljóði, I stemmning- iiimi, sem er um hina háfleygu moldvörpu, nýráðið einkennisdýr vitundarinnar, hefst ný ljóðabók Þórarins Eldjárns; bók sem dreg- ur nafn sitt af þeirri dularfullu skepnu. Sjö ár eru liðin síðan Þórarinn gaf síðast út ljóðakver, en á undanfðrnum árum hef ur hann einkum fengist við prósa og smásagnaskrif. Hin háfleyga moldvarpa geymir á fimmta tug 1 jóða; nokkur í prósaformi, önnur fjalla um bernsku, ógnir, ástir og skáld. En hver er pessi skepna sem bókin dregur nafn sitt af. Þetta er einhverskonar táknrænt ljóðdýr eða Ijóðrænt tákndýr," segir Þórarinn. „í ljóðinu segir að það sé einkennisdýr vitund- arinnar. Kannski finnur maður fyrir þessari skepnu víðar í bókinni ýmist fyrir ofan sig eða neðan, allt eftir innstillingum og atvikum." Er þetta fyrsta ljóð einhverskonar forspjall eða inngangur: nú koma ¦ i ýmsar endurminningar fyrir í bók- inni. „Það má kannski segja að líkingin með ufsalýsið sé í þeim dúr sem passar vel við þetta dýr; hversdags- leg líking tekin úr venjulegu lífi, fyrirbæri sem allir þekkja fært yfir í allt annað samhengi, ef til vill upp á við, eins og þegar moldvarpa tekur flugið." Þú taiar um líkingar úr venjulegu lífi og í ljóðunum ber nokkuð á ein- staklingnum sem er staddur í sínu vanalega umhverfi, einn með sjálfum sér, en skynjar þar einhverja ógn i hversdagslegum hlutum, og eins er sem hann fái ekki að vera í friði, múgmenningin þrengir að. Þetta sést til dæmis í ljóðinu Storesarnir eru að hverfa. Vill ljóðskáldið frek- ari einangrun? Storesarnir eru að hverfa það sést inn á gafl þegar dregið er frá Þú biður um annað líf dæsir því gamla það líður þér af vörum og liðast út um gluggann eins og bakarí sé að störfum í frosti Reynsla þín var úrelt áður en þú fékkst hana fréttir berast eins og póstkort sem segir ég var hér frá einhverjum sem löngu er kominn Einmana tvímana þrímana grær kenndin Fjölmana margmana „Það má vera að einhver tilfmning um einangrun, æskilega og óæski- lega, birtist í ljóðunum, en þegar ég set þau saman geng ég ekki mjög meðvitaður til verks. Eg vil nú samt ekki ganga svo langt að segja að ég viti ekkert hvað ég er að gera, en mín ljóð þurfa einhverja blöndu • af stjórn og stjórnleysi. Mikið af þessu eru stemmningar og myndir, ég held það sé frekar mikið róið á mið myndsmíðinnar í þessari bók, mér sýnist það svona eftir á að hyggja." Yrkingar ekki stórkostlegt lifibrauð Grípur þú í ljóðið samhliða prósa- skrifum? Þórarinn Eldjórn „Já, ég hef alltaf gert það. Alltaf verður eitthvað til. Þetta er önnur deild. Vinnubrögðin við að skrifa ljóð og prósa eru afskaplega ólík. Prósinn er meira líkamlegt erfiði og bygging- arvandi. Það getur verið mjög gott að skipta á milli þessara forma, maður kemur þá ferskari aftur að hinu." Nú er sjálfsagt ákaflega ópraktískt að gefa út ljóðabækur, og hvað þá fyrir mann sem hefur atvinnu sína af skril'um. „Eru ekki allar listgreinar óprakt- ískar? Ef þú talar um lifíbrauð, þá er gjörsamlega útilokað að lifa af því að gefa út ljóðabækur. Og það gildir ekki bara um ísland, heldur víðast hvar í heiminum, myndi ég halda. En það eru svosem ekkert ný tíðindi, og ég held að menn leiti ekki í yrkingar af því að þeir haldi að þetta sé stórkostlegt lifibrauð. Þá hafa þeir eitthvað misskilið það hvernig hlutirnir ganga fyrir sig." Er væntanleg prósabók einhvern- tíma á næstunni? „Ég hef ekkert tilbúið núna, en á undanförnum árum hef ég talsvert fengist við smásagnagerð. Segja má að ég sé alltaf með smásögur í gangi auk ljóðanna. Ég reikna með að á næsta ári verði ég tilbúinn með ein- hver söfn þesskyns, en það verður ekki á þessu ári. Ég er hinsvegar með nokkrar ljóðabækur í rörunum og þær munu skila sér fljótlega fyrst ég er búinn að skrúfa frá." í verkum þínum hefur oft borið nokkuð á allskyns leikjum með orðin og tungumálið. Þrátt fyrir vissar breytingar í þessari ljóðabók má enn sjá þessu bregða fyrir. „Ég hef alltaf haft gaman af því að ástunda orðaleiki, eins og sést sjálfsagt á verkunum. Þó held ég nú að ég hafi gert minna af því á undanfömum árum en kannski var í upphafi. Ég hef gaman áf tungu- málinu og að leika mér með það - athuga möguleika þess." Þetta má til dæmis sjá í heiti ljóðs- ins Tillaga um handhægt ferðasett handa póetískum flóttamönnum. Skynjar þú sjálfan þig að einhverju leyti sem slíkan póetískan flótta- mann? „Jú jú. Þetta má skilja á ýmsan hátt. Pólitískur flóttamaður er á flótta undan einhverri ákveðinni pólitík, en póetískur flóttamaður er sennilega ekki að flýja póesíuna, heldur notar hann hana sem tæki til að flýja eitthvert. Það gétur vel komið fyrir að það sé lífsflótti að flýja í eða með póesíu, en það getur einnig verið flótti til lífsins. Eða eins og Árni Pálsson prófessor sagði um brennivínið: Margur hefur nú þjarg- að sér á flótta. í þessu tiltekna ljóði er talað um póetískt flug og það er sett inn í ákveðið samhengi og ákveðið líkingasvið. í lokin er síðan teflt gegnt því vissu nytjaviðhorfi." Hræddur við stefnuskrár Er það svo með listir á íslandi, einblína menn gjarnan á einhvers- konar nytjagildi? „Ætli það gangi ekki í bylgjum. Stundum er uppi sú kraf a að ötl list sé einskonar nytjalist og stundum er barist gegn því - af þeim sem koma fram sem tískuhönnuðir bók- mennta og lista. Ég held að öll góð list sé nytjalist en hinsvegar er það oft þannig að ef menn leggja upp með þá hugsun að þeir ætli fyrst og fremst að skapa nytjalist þá verð- ur oft ekki úr því neitt sérstaklega góð list." Má lesa ljóðið Hunang og blóð sem einhverskonar ljóðræna stefnuskrá? Til eru skáld sem vakna andfúl að morgni fá sér harðsoðið egg með blaðinu hunang í teið en frussa svo í vaskinn: Oj blóðbragð Önnur vakna í tungumálið teygja sig blíðgrimm í elsku sína og vekja henni blóð: Mmm hunang Morgunbiaðið/Einar Falur „Ég veit ekki hvort beint er hægt að tala um stefnuskrá, það er eitt- hvað svo viðamikið orð og ég er hálfhræddur við það. Hvað eru stefn- uskrár yfirleitt? Eru það ekki plögg sem hanga inni í skáp og eru tekin fram á stórhátíðum og burstuð. Síð- an er gengið í einhverjum allt öðrum fötum dags daglega. Jú, auðvitað fjallar þetta ljóð að einhverju leyti um skáldskapinn; hunang og blóð eru efnisþættirnir í skáldamiðinum. Og svo má segja að ljóðið lýsi mis- munandi afstöðu hinna ýmsu skálda." Og umræðan heldur áfram í næsta ljóði; skotið er á skáldin „fyrr- verðandi": Á börum gráta fyrrverðandi skáld öll ljóðin sín sem komust ekki í orð Ég fyrir mitt leyti vil hinsvegar beina samúð minni að öllum orðunum sem komust ekki í ljóð „Kannski er ljótt að vera að þessu, en ég held að allir sem skrifa og haf a gert það að atvinnu sinni þekki þessa manngerð. Ég hef áður fjallað ítarlega um slíkan mann í smásögu sem heitir Maðurinn er það sem hann væri." Þú ert með nokkra stutta ljóð- prósa. Eru þeir samspil þessara tveggja þátta sem þú fæst við, ljóðs- ins og smásögunnar? „í bókinni eru ein fjögur prósa- Ijóð, en ég hef aldrei getað skil- greint muninn á ljóði og prósaljóði betur en með því að segja að í prósa- ¦ ljóði sé það setjarinn en ekki skáldið sem ræður hvar skipt er á milli lína. Oft er munurinn ekki annar. En auðvitað er þetta form sem nálgast oft smásöguna. Fyrir nokkrum árum gaf ég út smásagnasafn sem heitir Margsaga. Þar eru tvær sögur sem eru það stuttar að ef þær stæðu í ljóðabók teldust þær ljóð. Því má segja að prósaljóðin séu einskonar jaðartilfelli ogþað þarf ekki að vera langt á milli þessara forma." Getur verið að mynd- og ljóðræni þátturinn eigi betur við þig en bygg- ing lengri sagna? „Kannski má segja það, að minnsta kosti hentar það mér betur þessa stundina. Það er líka þannig að allskonar hugmyndir að vinna úr safnast saman hjá manni, og ég hef að undanförnu valið þá leið að láta hverja og eina ganga sína leið, frek- ar en að steypa saman í stærra verk. Þetta getur síðan breyst, enda er það alsiða að ljóðskáld og smásagna- höfundar skrifa einnig stærri verk og steypa gjarnan inn í þau ýmsu sem annars hefði orðið ljóð og smá- sögur. ( Annars er erfitt að fjalla um til- urð verkanna, því eins og ég sagði áðan og hef oft sagt áður þá er ég ekki það meðvitaður að ég þurfi allt- af að vera að skilgreina fyrir sjálfum mér hvað ég er að gera." Sköpunargleðin ein af frum- þörfunum Við ræðum áfram um smásagna- höfunda sem hafa einnigskrifað stærri verk, og fléttað saman við þau ljóðrænum eigindum, og talið berst að Heinesen. Hann var meist- ari smásagnanna, og Þórarinn bend- ir einnig á að hann hafi notað eins- konar „ljóðrænt ég" í sögum sínum og þar að auki brugðið upp æsku- myndum: „því sem alltaf er verið að skamma íslenska höfunda fyrir." Er einhver ástæða til að skamma menn fyrir það? „Nei, það er engin ástæða til að skamma menn fyrir eitt eða neitt sem þeir gera vel. Hvort sem það eru æskumyndir eða sósíalrealískar skáldsögur um einstæða móður í Breiðholtinu. Ef það er vel gert er ÞAÐ aðalatriðið, en ekki söguefnið sem slíkt." Ég varð vitni að því á íslandsvik- unni í Tampere síðastliðið haust hvað þér kom það skemmtilega á óvart þegar ungur fmnskur íslensku- maður, Panu-Petteri Höglund vitn- aði í samræðum, til að skýra mál sitt, í persónu sem þú hafðir búið til í smásögu fyrir margt löngu. Finnst þér á slíkum stundum að einhver tilgangur sé með þessu öllu og þú hafir náð einhverju fram? „Ég vona að mér þætti það líka án þess, en auðvitað kitlar það stolt- ið þegar maður rekur sig á konkret dæmi um að einhver persóna, hugs- un eða ljóðlína sem maður hefur bangað saman sé farin að lifa sjálf- stæðu lífi, einhversstaðar víðsfjarri manni sjálfum. Það er svipuð tilfinn- ing og að upplifa það að börnin manns eru farin að geta eitthvað sem maður sjálfur hefur ekki inn- prentað þeim eða stýrt, kannski eitt- hvað sem maður getur alls ekki gert sjálfur." En til hvers ertu að skrifa; er það til að komátilfinningum á blað eða fyrir einhvern einn lesanda? Hvað er höfundur að gera með að sitja heima hjá sér allt árið og skrifa ljóð og sögur? „Menn velja því nú ýmis nöfn, og sjálfsagt er það ýmislegt sem maður heldur að maðursé að ætla sér á hverri stundu. Mér finnst nú ein- hvernveginn vafningaminnst að segja að ég sé gagntekinn af þeirri hugsun að koma hlutnum saman. Svipað eins og maður sé að smíða, gera við bíl, eða f á eitthvað til að virka. Skapa eitthvað. Sköpunar- gleðin er bára ein af frumþörfum mannsins og einn af þeim hlutum sem greina okkur frá dýrunum - Þau yrkja ekki, nema náttúrlega hún Padda, tíkin hans Stefáns heitins Jónssonar." Viðtal: Einar Falur Ingólfsson • 'í * t'* t vié

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.