Morgunblaðið - 28.11.1995, Blaðsíða 5

Morgunblaðið - 28.11.1995, Blaðsíða 5
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 28. NOVEMBER 1995 B 5 Sögur frá Hólmanesi BOKMENNTIR Smásögur HÓLMANESPISTLAR eftír Stefán Sigurkarlsson. Mál og menning 1995. HOLMANESPISTLAR er fyrsta sögubók Stefáns Sigurkarlssonar (1930 - ) en áður hafa komið út eftir hann tvær ljóðabækur, Haust- heimar árið 1985 og Skuggar vindsins árið 1990. Skáldleg ein- kenni Stefáns má helst finna í hátt- vísi hans fyrir íslensku máli og næmleik í meðferð skáldlegs máls. Hann beitir í senn einföldu og hug- myndaríku myndmáli í sögum sín- um og ljóðum. Hljómbotn ljóða hans og sagna er djúpur þrátt fyr- ir fágað og skýrt yfirborð. Gam- ansemi Stefáns lætur lítið yfír sér en er þrátt fyrir það mjög rík að gæðum. Náttúrulýsingar gegna veigamiklu hlutverki í skáldskap hans þar sem hann fléttar saman lýsingar á náttúru landsins og nátt- úru mannsins. I Hólmanespistlum sækir Stefán efnivið sinn í íslenskan þorpsveru- leika en aðferð sína sækir hann í íslenska sagnahefð. Hann eykur við hvorttveggja, fellir kjaftasög- una saman við þjóðsöguna og klæð- ir í ljóðrænan búning. Ekkert er sagt fullum fetum en fleira gefið í skyn og þannig gegnir hið ósagða veigamiklu hlutverki í þessum sög- um. Sögur hans eru þorpssögur í þeim skilningi að þær lýsa sam- mannlegri reynslu og eru hver um sig eins og heimur í hnotskurn. Vegna þess minna margar þeirra óneitanlega á sögur Williams Hei- nesen en vísa um leið á smásagna- safn Hannesar Péturssonar, Sögur að norðan. En það sem fyrst og fremst ræður þeim samanburði er persónusköpun og ljóðræn einkenni sögustílsins. Hólmanespistlar er safn tíu smá- sagna sem gerast á sama stað en á ólíkum tíma. Svið þeirra er ímyndað íslenskt sjáv- arpláss með flestum þeim einkennum sem prýða slíkan stað. Hólmanes við Jökul- flóa er í raun ekkert ósvipað Oseyri við Axlarfjörð en í Hól- manesi ríkir þó mun evrópskara og trega- blandnara andrúms- loft. Ástæðan er eink- um sú, að þangað slæddust nokkrir Danir og settust að á öldinni sem leið. Hólmanesi er lýst sem snotrum bæ umkringdum bláum fjöllum á þrjá vegu. Húsin standa á víð og dreif um bæinn með mold- arstígum á milli, kálgörðum og túnbleðlum. Þar er þó ekki skjól- sælt enda „engu líkara en að vind- ar norðurhjarans hafi hér fundið blett á landakortinu þar sem þeir gætu haft sitt eigið almanak, og sótt að mönnum og skepnum hvern dag sem Guð gefur yfir". Þannig er mannlífið á Hólmanesi aðeins kyrrstætt á ytra borði en undir niðri blása vindar af talsverðum þrótti. Húsin í þorpinu, fjöllin í kring og nesið sem þorpið stendur á mynda mannlífinu aðeins ramm- fasta umgjörð þar sem ástin, treg- inn, gleðin og sorgin ráða ríkjum. Sögurnar eru flestar vel byggðar Stefán Sigurkarlsson og mynda sannfærandi heild. Lát- laust heiti bókarinnar vísar til lausafregna sem sögumaður grípur til og býr úr þeim lengri pistla. Gömul saga segir frá dönskum lyf- sala, Rósendal að nafni, og sér- stöku sambandi hans við íslenskan drykkjurút og eiginkonu hans. Sag- an um Kjólfötin segir frá öðrum dönskum lyfsala og dularfullu ást- arsambandi hans við unga, grann- vaxna og brúneyga stúlka innan úr Dölum. Bláa herbergið er nokk- uð kræsileg framhjáhaldssaga með fáránleikaívafi þar sem atburðarás- in tekur nokkrar dýfur. Að hefjast af sjálfum sér er athafnamanna- saga með tvöföldum skilaboðum og Tré Blá- skeggs er stutt saga trjáræktar á Hólmanesi með víðari skirskotun. Eitt áhrifamesta ein- kenni þessara sagna er með hvaða hætti þær draga upp mynd af ein- mana karlmönnum. Þó sögurnar kalli á ríka samkennd við lesturinn lýsa þær allar djúpri einsemd. Pullyrða má að þráður þeirra liggi í beinan karllegg frá fyrstu sögunni til þeirr- ar síðustu og í miðju þeirrar atburðakeðju standi keikur en hnýs- inn skrásetjari sem gerist nokkuð nærgöngull um hagi persóna sinna. Andstætt flestum karlmönnum bókarinnar er hann meðvitaður um stöðu sína og rýfur frásögnina oft og mörgum sinnum, ávarpar le- sandann og spyr spurninga sem hann reyndar svarar sjálfur um hæl. Þetta gefur sögunum aukið vægi og leyfir þá túlkun að þær séu lagðar í munn samvisku þorps- ins. Með Hólmanespistlum staðfestir Stefán Sigurkarlsson hversu mikil- hæfur rithöfundur hann er. Bók hans er góð lesning og inniheldur til jafns gleðiríkar og tregafullar frásagnir af litríku mannlífi við ís- lenska sjávarsíðu. Jón Özur Snorrason Heimilisfang tilfinninganna BOKMETNINTIR Ljóð LJÓÐASMYGL OG SKALDARÁN eftir Andra Snæ Magnason. 43 bls. Útg. Nykur. Prentun: Litlaprent. Reykjavík, 1995. Björgvin ívar: BLAKALD- UR DRAUMVERULEIKI. 43 bls. Útg. Nykur. Prentun: Litlaprent. Reykjavík, 1995. Eða eigum við heldur að segja bamslega einlægur? Hrossagaukurinn nær öllum ormum því Guð gaf honum langt nef. Andri Snær getur verið dálítið mælskur. Stundum fínnst manni sem hann kynni að ná sterkari áhrifum með því að huga betur að ÞESSI ungu skáld, sem samtímis vippa sér á bak Pegasusi, eru bæði fædd 1973. Bækur þeirra eru jafn- ar að lengd og líkar að út- liti. Að öðru leyti er sitthvað sem greinir þær að. Andri Snær er opin- skárjarðbundinn og þjóðleg- ur — á sína vísu. Hann yrkir um landið og náttúruna þar sem hann lætur blæbrigði hennar gefa til kynna veðra- brigðin í tilfinningalífinu. Myndir aí Melrakkasléttu heitir síðasta ljóð bókarinnar, fjörutíu og fimm línur. Undir þær fara reyndar átta síður! Allt um . það tekst skáldinu að vekja stemm- ing þá sem til er stofnað. Ljóðið er hugtækt og sannar að náttúran kveikir enn neista með ungum skáldum. Sama máli gegnir um Vorljóð um hrossagauk. Ekki spill- ir að skáldið lætur eftir sér að vera bæði einlægur og barnalegur. Andri Snær Magnason Björgvin ívar ströngu lögmáli ljóðsins, vanda orðaval og þar með dýpka tilfinn- inguna, og skal í því sambandi bent á annars notalegt ljóð sem skáldið nefnir Sólir og ég. Munum að ljóð þarf að búa yfir nokkurri dul, smá- vegis galdrL Björgvin Ivar er grunnmúraðri í borgarlífinu. Hann er líka meira í forminu. Ljóð hans mættu skoðast sem dæmasafn í bókmenntafræði í átt til ein- faldleikans „LIÓÐIN í þessari bók eru auðskilin — og allt að því gegnsæ." Eg er ekkert að flækja málin, heldur kem mér beint að efninu," segir Magnúx Gezzon um fimmtu ljóðabók sína, Syngjandi sólkerfi. „Þetta er í raun stefnu- breyting í mínum skáldskap, þar sem bækurnar mínar hafa verið þungar og fram- úrstefnulegar til þessa og margt torskilið." Magnúx kveðst hafa stökkbreyst sem lista- maður. „Ég upplifi heiminn allt öðruvísi nú en fyrir tíu árum. Ég er orðinn tveggja barna faðir og slík reynsla markar sín spor. Þáð má kannski segja að það hafi opnast fyrir mér 'ýmsir lífrænir möguleikar." I bókinni kennir margra grasa. Magnúx kveðst lýsa söng landsins, borgarinnar og alheimsins. „Ég reyni að vera trúr sjálfum mér og listrænum hugsunum; túlka litina af borginni, húsunum og húsunum við snúning jarðar. Náttúran, skynj- unin og borgin eru lifandi öfl og ljóð- in birtast sem átök spennu og ringul- reiðar gegn slökun og hvíld og hug- hrif sem búa í öllum mönnum." Skáldið segir að nota þurfi stór orð til að lýsa tilfinningunni fyrir lífinu. „Þetta fer í taugarnar á mörg- um sem telja að slík orð eigi ekki heima í ljóðum. Mín skoðun er hins vegar sú að tilfinningum verði að lýsa með kraftmiklum orðum og jafnvel upphrópunum." Magnúx Gezzon En hvað um nafnið, Syngjandi sólkerfi? „Það er óneitanlega háfleygt," segir Magn- úx, „enda er þetta lof- söngur til alheimsins. Ég hef nefnilega gjör- vallan alheiminn í sigt- inu þegar ég er að yrkja, enda er hver maður stjarna á sinn hátt — hluti af sól-» kerfi." Magnúx segir að við- fangsefni Syngjandi sólkerfa séu verðug. Hægt sé að glíma við þau endalaust. „Það er ekki gott að segja hvort ég hafi fundið mér framtíðarfarveg, en í ljóðunum sem ég hef ort að undanförnu hef ég haldið áfram að þróa skáldskaparmálið sem fram kemur í þessari bók. Formið er allt í átt til einfaldleikans." Draumur Litaflóð flettiskiltanna truflar mig stöðugt. Bílljósin velta um regnvota glugga. Finn til ótta, gríp hönd þína svo yfirgefi mig ekki. Sný stýrinu í endalausa hringi. Veggirnir hlaupa á mig. Lífið fýkur burt. Ég fálma gegnum rúðuna, inn í annað ljós. Rýni í skæra birtuna. Svíf yfir misfellurnar. þar sem hvert atriði er á sínum stað, táknmál, líking, persónu- gerving og svo framvegis. Malbik og bárujárn eru þarna sjálfsagðir hlutir af umhverfinu; það er hans náttúra. Og penninn, sem forðum var tákn skáldskaparins, hefur end- anlega vikið fyrir lyklaborðinu. Tæknin . togast á við ástina, draumnum lýstur við blákaldan raunveruleikann sem orsakar eins konar skammhlaup í sálart- ölvunni samanber ljóðið X- kynslóðin þar sem skáldið fer mikinn. Fyrsta ljóð bókarinn- ar, Til Sólar, stendur meira í jafnvægi og því heppilegra sýnishorn: Þegar þrá mín loksins yfirgnæfði smellina í lyklaborðinu hvíslandi suð viftunnar & húmorinn í skjábjarmanum hallaði ég mér yfir öxl þína & hvíslaði: Ef þú hefur tíma til að elska þá veistu hugfang mitt. Með myndrænni uppsetningu sumra ljóðanna höfðar Bjðrgvin ívar einnig til sjónmenntanna en um þá hlið málanna verður ekki fjölyrt hér og nú. Um þessi tvö skáld og framlag þeirra til bókmenntanna verður að endingu sagt eins og Frode Jacob- sen sagði um pólitíkina: það er erf- itt að spá og einkum um framtíðina. Erlendur Jónsson Að á löngu ferðalagi I MEÐAN augun lokast, fjórðu ljóða- bók Þórðar Helga- sonar, er kímni áber- andi og er prósaljóð- ið Maður eitt dæmið. Um þetta segir Þórður: „Kímnin er með. Kímnin er þannig að hún er lítils virði ef ekki er tónn rrieð henni sem vísar út fyrir kímnina og þreifar þá á ein- hverjum alvarlegum málum." Um minningar sem einkenna bókina eins og fyrri bækur höfundar sagði Þórð- ur að honum þætti gott að líta til baka og orða eigin reynslu með það fyrir augum að reyna að skilja hana: „Maður skilur aldrei neina reynslu fyrr en mað- ur reynir að orða hana." — Ljóð geta þá verið tilvalin Þórður Helgason leið fyrir önnum kafinn nútímamann til að nema staðar og íhuga? „Ljóð eru að mínu mati frábær svör við nútímanum, rétt eins og að æja á löngu ferðalagi." Flest ljóðanna í Meðan augun lokast eru prósaljóð. Þórð- ur er sammála því að prósaljóðformið sé í sókn hjá skáld- um og segist sjálfur hafa gaman af að prófa sig áfram með texta þangað til honum finnist ekkert vansagt og ekkert ofsagt. Þórður Helgason yrkir í Meðan augun lokast um náttúruna og fólk sem hann þekkir og þá ekki síst son sinn sem er eitt helsta yrkisefnið „frá fæðingu og þang- að til geisladiskarnir eru komnir í spilið". Maður Hann átti eitt bindi alla ævi, bindið sem hann valdi sér til að bera daginn sem hann kvæntist konunni sem hann bjó með til loka eins og fyrir hann var lagt. Bindið setti hann upp nokkrum sinnum og geymdi það ævinlega með hnútnum sem konan batt á heiðursdegi þeirra. Hann fór með bindið í gröfina. Enn sé ég fyrir mér sársaukasvipinn þegar hnúturinn herti að sinaberum og sólbitnum hálsi. Þórður Helgason

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.