Þjóðólfur - 23.04.1909, Blaðsíða 1

Þjóðólfur - 23.04.1909, Blaðsíða 1
61- árg. Reykjavík, föstudaginn 23. apríl 1909. Jú 17. c&Y QÍnstaRUnga. Allskonar vefnaðarvöru, bæði tfzkuefni og hversdagsefni, bæði fínar og grófar vörur sendast eptir pöntun. Sýnishorn frankó frá »Messen« í Köbmagergade 44, Kaup- mannahöfn. »Messen« er ein af stærstu vefnaðarvöruverzlunum i Danmörku og hefur útbú i 62 dónskum bæjum. Sambandsmálið. Kafli úr nefndaráliti meiri hlutans. Meiri hluti nefndarinnar í neðri deild, þeir Benedikt Sveinsson, Bjarni Jónsson, Jón Þorkelsson, Ólafur Briem, Sigurður Gunnarsson og Skúli Thoroddsen hafa nú látið uppi álit sitt, er skrifari nefnd- arinnar, dr. Jón Þorkelsson, hefur samið, og er það alllangt mál og ítarlegt, álit- ið sjálft 30 bls. og fylgiskjöl um 40 bls. Gerir meiri hlutinn fyrst í alllöngu máli glögga grein fyrir réttarstöðu lands- ins samkvæmt Gamla sáttmála, og siðar skýrt frá því, að Jón Sigurðsson hafi byggt á hinum sama réttargrundvelli í Nýjum Félagsritum. Þá er löng skýrsla um und- irbúningsfundarhóld og fundasamþykktir undir þjóðfundinn 1851 og umÞingvalla- fundina 1848, 1849, ^850 og 1851. Er sá kafli hinn fróðlegasti, og sýnir, hversu Ijósan skilning landsmenn þá höfðu á réttarstöðu landsins, og hversu framarla þeir gengu í kröfum sinum, svo að jafn- langt eða lengra var ekki gengið i fulla hálfa öld þar á eptir, ekki fyr en á Þing- vallafundinum 1907. Þá er skýrsla um þjóðfundinn sjálfan, og tekinn kafii úr nefidaráliti meiri hlutans í stjórnarskip- unarmálinu til að sanna, að þjóðfundar- menn hafi haldið því skýrt og skörulega fram, að ísland hafi gengið sem fullvalda ríki undir Noregskonung, jafnrétthátt Nor- egi í öllum greinum. — Þá er stuttlega minnzt á Þingvallafundina 1852, 53, 54, 55 og 61, og svo á Þingvallafundinn 1907 og ályktun hans prentuð. Þessi sögulegi inngangur nefndarálitsins er 24 bls. og margt á honum að græða. Meginkafli meirihluta-álitsins, er ræðir um uppkastið sjálft, er svo látandi, að slepptum neðanmálsskýringum og tilvitn- unum: »Vér skulum ekki fara út í langt mál um það, að nefnd, bæði af islenzkum al- þingismönnum og dönskum rikisþings- mónnum, var með konungsúrsknrði skip- ¦uð »til undirbúnings ráðstöfunum til nýrr- ar löggjafar um stjórnskipulega stöðu íslands i veldi Danakon- «ngs. En vér verðum að líta svo á, að um þ e 11 a atriði ættum vér ekki að þurfa að semja við aðra en konung vorn. Vér skoðum það svo, sem hann sé enn ein- valdur í öllum þeim málefnum íslands, er hann hefur eigi takmarkað vald sitt í með stjórnarskrá landsins frá 5. janúar 1874. Hefði þessa nefnd verið að skoða einungis sem ráðunaut fyrir konung í þessu máli, og að gerðir nefndarinnar því næst hefðu verið lagðar fyrir alþingi og konungur og alþingi siðan útkljáð málið í sameiningu, þá teljum vér, að það atferli hefði verið samboðið þjóðréttind- um landsins. Hitt sjáum vér eigi, að það liggi að neinu leyti undir afskipti eða aðgerðir rikisþingsins danska að ákveða það, hver réttarstaða landsins sé, og því álitum vér, að frumvarp það um þetta efni frá greindri nefnd hefði ekki átt að leggja í heild sinni fyrir ríkisþingíð danska. Vér álítum, að konungur og alþingi eigi í sameiningu að gera út um það, hver þíóðréttarstaða íslands sé. Það eina at- riði í þessu máli, sem vér ætlum, að sé samningsefni af vorri hálfu við hið danska löggjafar- og fjárveitingarvald, eru hin gómlu skuldaskipti milli Islands og Dan- merkur. Eigi að siður erum vér fullvissir um það, að konungi vorum hefur gengið gott eitt til að vilja hrinda málinu áfram til úrgreiðslu í þessu horfi. Og því höf- um vér, í heiður við konung vorn, viljað taka þetta málefni, sem varðar ísland svo miklu, til sæmilegrar meðferðar og gaum- gæfilegrar íhugunar, til þess að ótvíræður vilji þingsins mætti nú koma fram í mál- inu. Kröfur þær á bls. 23 á gerðum nefnd- arinnar, sem hafðar eru eptir einum af nefndarmönnunum (L. H. Bjarnason), — þar sem meðal annars er farið fram á að endurskoða hin svo nefndu stöðulög frá 2. janúar 1871, — og talið er að íslend- ingar gerðu »með tilliti til stöflu landslns i hinu danska ríki«, teljum vér allsendis ónógar og ósamboðn- ar þjóðréttarstöðu íslands, þeirri, sem vér ætlum, að því beri að lögum. Öðru máli er að gegna um kröfur þær, er íslenzku nefndarmennirnir i sameiningu settu fram í nefndinni 7. marz. Þær kröfur eru í öllum höfuðatriðum í samræmi við réttar- stöðu þá, sem íslendingar hafa jafnan talið, að landið ætti að réttum og órofn- um lögum. I þessum kröfum hafa nefnd- armenn því rekið vel og rækilega erindi landsins. Geta þeir þess að upphafi, »að hið danska löggjafarvald sé að lögum ekki bært að setja lög, er gildi á íslandi«. Síðan mæla þeir svo: »Skoðun þessi á. rót sína að rekja til sannfæringarinnar um það, að íslenzka þjóðin hafi aldrei að lögum afsalað sér í hendur nokkurri ann- ari þjóð fullveldi því, er ísland ómótmælt átti við að búa sem allsherjarriki um margar aldir. Að vísu gekk ísland frá lýðstjórninni og tók við konungsstjórn, þegar landið með sáttmálanum 1262 (Gamla sáttmála) gekk á hönd Hákoni Noregskónungi Hákonarsyni, en það var fjarri því, að landið með þessu játaði sig undir eða innlimaðist i Noregsríki. Það var öðru nær; menn áskildu sér að halda frjálsri stjórnarskipun með íslenzkum lög- um og landstjórn og bundu trúnaðareiða sina til konungs tilteknum ákvæðum, og skyldi það vera skilyrði fyrir því, að þegn- skyldan héldist, að konungur gætti þess er áskilið var. Þá er konungum þeim, er hér á eptir komu til rikis, voru unnir hollustueiðar, voru endurteknar kröfurnar um hin gömlu stjórnskipunarréttindi, einn- ig eptir að Island eins, og Noregur, er Ólafur konungur Hákonarson kom að riki, var komið í samband við Danmörku; Dönsku konungunuro öllum voru unnir hollustueiðar á alþingi sérstaklega, að því er til Islands kom ; þannig t. d. Friðrik III. árið 1649. Einnig var einvaldanum unninn arfhyllingareiður sérstaklega á ís- landi, á líkan hátt og í Noregi, en við eið þennan er ýmislegt að athuga, að því er ísland snertir, og fengu menn þá kon- Ungi í hendur þau af landsins »frfheitum«, »sem kann finnast að stríða í móti Maje- statis rétti, ellegar maklega má þýðast að vera í móti Majestatis réttri einvalds- stjórn og fullkomnum ríkisráðum«. En er einveldið komst á, breyttist að lögum að eins aðstaða íslands til konungsveldis- ins, en aptur á. móti ekki aðstaða þess til hinna annara landa, er konungi lutu. Öðru máli að gegna er það, að smám saman, eptir því sem einvaldið magnað- ist, var umboðsstjórn Islands af handahófi slengt saman við umboðsstjórn Danmerk- ur og Noregs, svo að hin dönsku stjórn- arvöld opt og einatt fóru með islenzk mál um leið og mál hinna annara landa, en öll löndin, Danmörk, Noregur og ísland, áttu sína sérstöku löggjöf, og »konungs- ins land Is)and« er í lagamálinu jafnsett hinu danska og norska ríki, en ekki skoð- að sem dilkur eða hluti hvorugs(!) þessara ríkja. Að vísu verður þvi eigi neitað, að Is- land var opt nefnt á ýmsa vegu ogýmis- lega með það farið, stundum jafnvel sem nýlendu, landshluta, skattland eða »hjá- lendu« o. s. frv.; en þótt þróttur lands- manna þverraði, og það fengi eigi haldið uppi rétti sínum vegna fátæktar þeirrar og niðurlægingar, er að nokkru leyti leiddi af sorglegri vanstjórn og óheppilegum ráðstöfunum, þá er það þó kunnugt, að islenzka þjóðin hefur aldrei lagt samþykki sitt á nokkuð það, er með réttu mætti skýra svo, að hún hafi gerzt undirlægja annarar þjóðar. . . . Að venja sjálfráðr- ar umboðsstjórnar i ýmsum stjórnardeild- um getur eigi haft lögmæta þýðingu, að því er kemur til stjórnarlegrar réttarstöðu einnar þjóðar gagnvart annari, á því virð- ist enginn efi geta leikið. Það virðist og liggja í augum uppi, að islenzka þjóðin gat eigi misst neitt af rétti sfnum, né heldur orðið undirlægja annarar þjóðar fyrir það eitt, að einveld- ið leið undir lok. í því, að landið tók við einvaldsstjórn, lá eigi minnsta heimild til þess, að konungur gæti afsalað sér réttindum landsins í hendur nokkru öðru valdi; og það er eigi heldur kunnugt, að konungur hafi látið sér slíkt um munn fara eða ætlað sér það. Úr því að svona stendur á, mætti það þykja furðu gegna, að sú kenning gat komið fram, að hið danska löggjafarvald, er einveldið leið undir lok og þingskorðuð stjórn komst á í Danmörku, umsvifalaust hafi náð því, að geta farið með mal íslands svo rétt- mætt væri, meira að segja einhliða gert ákvæði um réttindi þau, er landinu voru lffsskilyrði, án þess að samþykki þess kæmi til..... Gagnstætt þeirri kenningu, að ísland hafi engan frekari rétt til sjálfstjórnar en þann, er hið danska lóggjafarvald vill unna því, svo lengi og á þann hátt, er það kveður á um, verðum vér að halda þvi föstu, sem grundvelli fyrir samning- um um stjórnskipulega stöðu Islands i veldi Danakonungs, að Island d e j u r e sé frjálst land undir krúnu Danmerkur kon- ungs með fullræði ásamt konungi yfir öll- um málum sinum öðrum en þeim, er með samningi milli Danmerkur og Islands séu eða kynnu að verða Danmörku falin til sérlegrar umsjónar*. Nefndarmenn vorir hafa þvi eptir því, sem nú var talið, og eptir þeim hefur nú verið haft með þeirra eigin orðum, farið vel á stað. Röksemdir þeirra hafa af engum síðan verið hraktar með neinum nýtum rökum. Að meiri hluti þeirra að lyktum gekk að öðrum lakari kostum fyrir landsins hönd, á þess vegna, að vorri ætlun, rót sína i því, að þeim hafi verið það stórum hugleikið, að komast að nokkurri niðurstöðu, og þvígengið að þeim kjörunum, sem skást fengust, úr því að þess var enginn kostur, að ná þeim réttinum, sem ísland á að lógum. Að hinu göngum vér vísu, að þeir hafi ekki látið sannfærast af neinu því, er fram kom í nefhdinni af tilraunum til þess að hnekkja skýlausum rétti landsins. En nú er á það að líta, hvort kostir þeir, sem í boði eru í frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, eru þess virði, að það borgi sig fyrir íslendinga að semja af sér fyrir alda og óborna þau þjóðréttindi, sem þeir eiga að réttum og órofnum lög- um. Og þá er að gæta þess, hve mikið oss er veitt og hve miklu enn er fyrir oss haldið af þjóðréttindum vorum. ísland er að réttum og órofnum lögum frjálst og fullveðja ríki. — Þetta er ekki viðurkennt með frumvarpinu. ísland hefur samkvæmt fornri — og að réttum og órofnum lögum óbreyttri þjóð- réttarstöðu sinni, rétt til þess, að vera ( sambandi við Danmörku að eins um kon- unginn einn. — Þessum rétti nær það e k k i með frumvarpinu. ísland hefur að réttum og órofnum lögum rétt til þess, að ráða sjálft öllum málum sinum, svo utanrlkismálum sera öðrum. — Þetta fæst e k k i með frum- varpinu. ísland hefur að réttum lögum og forn- um sáttmálum engin hermál. — Eptir trumvarpinu skal það hafa hermál sam- eiginleg með Dönum. Á þessum atriðum sjáum vér eptir frum- varpinu enga von að geta ráðið bætur á nokkuru sinni síðar, ef það yrði að lög- um óbreytt. Ef ágreiningur verður milli rikjanna ura það, hvort mál sé sameiginlegt eða ekki, og gerðamenn koma sér eigi saman um oddamann, þá skal samkvæmt frumvarp- inu dómsforseti hæstaréttar hins danska vera sjálfkjórinn oddamaður. Köllum vér þetta óhæfilegt misrétti, og ekki þykir oss það bærilegra — nema að óbærilegra sé — fyrir þá skuld, að sambandsnefnd- armenn v o r i r stungu upp á þessu ákvæði. Öll þessi atriði eru svo gersamlega ó- hafandi að voru áliti, að þau eru ein ærin, þó að ekki væri annað að frumvarpinu, til þess að ekkert viðlit getur, að voru á- liti, verið fyrir íslendinga að ganga að því, eins og það nú liggur fyrir þing- inu. En auk þessa eru mörg önnur ákvæði frumvarpsins sumpart beinlínis svo löguð og sumpart svo ónóglega skýr, að ekki getur verið í mál takandi, að voru áliti, að ganga að þeim óbreyttum. Að vísu hefur meiri hluti sambandsnefnd- armanna vorra haldið því fram, að með frumvarpinu yrði ísland fullveðja ríki, en því höfum vér og flokksmenn vorir jafn- an mótmælt, og sýnt fram á það með rök- um, að eptir frumvarpinu væri það ger- samlega heimildarlaust. Það er forðast í frumvarpinu endanna í milli að nefna Is- land nokkurstaðar rfki og þvi síður er

x

Þjóðólfur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðólfur
https://timarit.is/publication/72

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.