Norðanfari


Norðanfari - 07.12.1869, Blaðsíða 1

Norðanfari - 07.12.1869, Blaðsíða 1
NORBANEARI § ÁK. AKUREYRI 7. DESEMRER 1869. M 4?.—48. GRÍSIR GJALDA, EN GÖMUL SVÍN VALDA. þab er eitt. sem nítjándu öldinni er tal- ib til gildis, ab hún er mó&ir forngripa- safns vors í Reykjavík. Síban þab h<5fst, hafa menn veitt ýmsum munum eptirtekt, er menn eigi abgættu, ab væru fornir. Forstöbu- menn safnsins liafa vio og vib bent mönnum á, hverju helzt skyldi safna. þó er þab ein tegund forngripa, er þeir eigi liafa getib, enda ættu þeir betur vib á sjerstöku forn- gripasafni, sem mæíti heita „h i b andlega forngripasafn Islands", þeir munir sem þar ættu heima, eru margir hverjir ófagr- ir og ðgebslegir og hlytu ab vekja dgefefelld- ar og enda vobalegar tilfinningar S brjóstum skobandanna, eigi síbur en pyndingartól hinna katólsku rannsóknarrjetta á erlendum söfnum. En þab er eins naubsynlegt ab þekkja slíkt, eins og hib fagra og abdáanlega. Af því menn ekki þekkja hina umgetnu tegund forn- menja nægilega, þá fæc hin libna öld í aug- um margra annarlegan og allt of glæsilegan blæ, svo ab þeiin verbur allt of starsýnt og einblínt á hina libnu fegurb og frægb, og remb- ast því vib ab ganga eilífan krabbagang, en I rís hugur vib hverju feti, er fiam mibar.. Nefna skal ymislegt, er heima virMst eiga á sliku forngripa safni. Eitt cr landbdn- abur vor. Hann er ofur forneskjulegur. Ilversu Htib far gjöra menn sjer um ab friba um gróba jarbarinnar eba auka hannl Hve 6- víba sjá menn varnargarba í nokkrti lagi uni tún manna! þó ab sumstabar sje hrh'nglab npp stúf og stúf, oft eigi griphcldnm, þá er þab varla teljandi. Hve Iítib er ab gjört til þess ab auka grasvöxt meb vatnaveilinguml Ilve híibulauslega er víbast hvar farib meb á- burbinn, og hve lítib gjört til ab auka hann og bæta! Víba er honum brennt, enda þar sem skógur er svo, ab hann er nægur til brennslu, og gæti þó bldmgast vel, ef laglega væri mebfario. Hve hirbulauslega er allvíba íatib meb skógana'. þeir eru þó bæbi ^gagn og prýbi landsins. Fjnrhiibingu og allri peuings- rækt er og mjiig ábdtavant, og vottur um gamlan óvana Menn la'ta sjer almennt mest um hugab, ab fleyta sem mcstu fram af skepn- um, en láta sig minnu varba ab fara svo meb hverja skepnu, ab sem mestum nytjum megi verba, eins og tíbkast hjá sibubum þjóbum. Allt þetta er eigi annab en sorglegar menjar þess daubýflisanda, er drottnabi hjer á kúgun- aröldinni, og sem ætti ab vera úreltur fyrir löngu. S j á v a r ú t v e g u r i n n er og víba hvar hraparlega gamallegur og skrælingjalegur. Er- lendir menn, er sjá manndrápsbolla vora, gætu ímyndab sjer, ab þeir væru horfnir langt fram í Hbnar aldir. Svo mun og veibiabferb vor all- víba eigi sem hönduglegust, eba svo aubveld og arbsöm, sem hún setti ab vera og gæli verib, ef vjer fylgdum roeb tímanum. þab er eins og margir elski svo þá gömlu abferb, er febur þeirra höfbu, hversu óhentug sem hrín er, eins og þab væri synd gegn frafrfiibnum februm, ab verba föburbetrungur ab nokkru. Allflest v i n n u b r ö g b er og mjb'g svo elli- leg hjá oss. Vjer gjörum oss ab húbarklárum náttúrunnar, í stab þess ab vera herrar henn- ar og nota öfl hennar í vora þjónustu. Vjer hirbum lítt ab sjá og því síbur ab fá þær vjel- ar, er annars stabar auka vinnumcgnib og Ijetta á sjálfum sjer. H ú s a k y n n i vor eiu og þess verb, ab komast á slíkt forngripa- safn. Vjer erum þ<5 menn óg ekki grafkvik- indi og þyrftum ab venja oss af ab gjöra oss ánægba meb smekklaus, dimm, þrön.g, köld og rakafull greni, þar sem heilsu vorri er hætta búin í og aflaföng vor geta eigi varbveizt. þá er þ r i f n a b u r i n n sumstabar alldþrifa- legur forngripur. þab er t a, m eigi allóvíba ógebsleg ganga krlnguni bæina og jafnvel í kringum kirkjngarbana (sbr. vísmia „vel er al- in herrans hjtfrb o. s. frv). Og inn í bæj- unum hefir augab ekki allsstabar miklu ab fagna, er til þrifnabar lítur, og nefib stund- um eigi heldur, og sannast einatt á þessari nýju stuilungaöld oib skáldsins: „bæjardyrn- ar bretta upp nefib*. HÖrundib mun og sumstabar hafa litlu ab fagna. Samtaka- 1 e y s i landsmanna má og teljast til forn- menja. Hverjum virbist kærast ab hýrast í sínu liorni ab minnsta kosti í sumum sveitum, og margur hver virbist ab forbast þab sem heit- an eld, ab hafa samtök til framfara, og naum- ast heyra menn nokkra uppástungu í þá etefnu, er einhverjir eigi kalll og meti háskalegar nýj- ungar. Mestöll s t j ó r n a r a b f e r b, sem vib er htffb á landi voru, mun og vera ærib feysk- in orrin fyrir ellisakir, og lítt vTbhöfb í sibttb- um löndum, og skobanir einhverra embættis- manna vorra í stjdrnaimálum íslands virbast svo fornfálegar, og þeir sjálfir §vo gamalær- legir, ab þeir væru öllu be'ur komnir á slíku forngiipasafiii cn í þingsul þjjbarinnar. Hugs- unarháttur alþingis og mebferb þess á ýmsum málum hefir og ærib mikin forn- eskjusvip, og sumir hverjir fulltrúar vorir virb- ast komnir í þær fellingar. ab erfi^ara sje tír þeim ab rjetta en fír hundrab ára gamalli roslungshúb, nattúrlega fyrir andlegar elli sak- ir, og eisi sýnist virbing fyrir gamalærslum eba gamalærtiverbugheittim sjaldan ab vera ráb- andi vib nefndarkosningar á alþingi. Full- trúakosningar í hjerabi hafa og víba á sjer gamallegt snib, og lotning fyrir hinni æruverbu öibyrgb mun enn lifa í brjóstum eigi allfárra kjósenda. Ve gir vorireru víb- ast hvar jafngamlir landinu, og eins og klár- amir hafa lagt þá frá Bndveibu, enda hafa þeir ætíb verib snjallastic í þeirri mennt. Hve lítib höfum vjer gjört í samanburbi vib abrar þjóbir til þess ab greifea flutninga og sam- g<5ngur mebal sjálfra vor. Vjer erum allt of elskir ab þessum eldgömlu vegnm. Vjer ætt- um þó eigi ab bera virbingu fyrir þeim fyrir elli sakir. þeir eru heldur eigi svo heilagir, ab eigi megi vib þeiin hræra af þeirri ástæbu, ab Gub haB gjtfrt þá. Póstgöngurnar um landib hafa og æbi mikinn ellísvip, og líkj- ast lítt því, sem á sjer stab annarsstabar á vorri öld, og bera vott um úreltan hugsunar- hátt, eigi ab eins þeirra er stj<5rna þeim, held- ur og þeirra, er una þeim eins og þær eru. Einhverjir sýsluatjðrarnir munu og vera svo gamlir og gráir innvortis, ab þeir ættu skilib ab vera hirtir á þetta forngripasafn, og þá mundu sumir hverjir hreppstjdramir Iíka vers ágæt exemplör. Laiknaskipunin er næsta ófullkomin hjá oss, Kkt og til forna, og eigi mun þab mjög sjaldgæfur hugsunar- háttur, ab sjúkdómar fari í vöxt, ab því skapi er læknar fjöiga, og því sje allt hctur komib — 93 — í sínu gamla horft. En læknarnir munu vera nýmö'íins — ab minnsta kosti í kröfum sínum. Gubsorbib mun hafa tekib talsverbura stakkaskiptum síban á 17. öld, eigi sízt síb- ari árin, si7an prestaskólin hófst, og allir vita ab nýi möburinn um aldamótin feygbi ,,grallar- ann", og sama er sagt, ab innan skamm3 liggi fyrir vorri sjötugu sálmabák, sem inni- heldur svo marga æruverta sálma, ab þeir eiga hvergi heima nema í forngripasafni. Hin- ir velæruverbugu og háæruverbugn geistlcgn munu nokkrir vera „öldungslegir á allan hátt, oldungslegir hátt og látt", og væri því sem all- nierkar fornleifar. Verzlunin í því horfi sem hún er, mun veia einhver hin háskaleg- asta forneskja hjá oss, og ættum vjer því hi& allra brábasta ab reisa henni styttu og skipa henni svo mebal þeirra andlegu fornmenja er verib hafa landi og lýb til niburdreps, og hug- arin óar vib, er hann sjer þær í rjettu Ijðsi, og eigi mundi sumum kaupmönnum ofaukib á slíku safni. Hinar andlegu hærur b 1 a b a - m a n n a vorra eru og allrar cptirtektar- verbar. En ef til vill er þab af gríbri og gamalli kurteisi, ab þeir virbast bera spatt- neska virbingu fyrir ýmsum af framan nefnd- um forngripum, eigi sízt þeim, sem alþýbu heyra einktim til, enda munu þeir þykjast hafa viblíka skyldur vib kaupendur blaba sinna, sem sumir þingmenn, er standa upp til þess eins og þeir segja, ab sýna sínum heifrubu kjósendum, er fæstir og á stundum engir sjá þingti'Mndin, ab þeir hatl enga eba botnlausa skobun á því eba því máli, og s em lengja þingtiiindin ab þarflausu, meb því ab leggja út af því, ab þeir ætli eigi ab Iengja þau, líklega af því ab þeir hafa ekkert ab segja, en vilja cigi þegja. En má geta eins, er virb- ist vera langt á eptir tímanum J>ab er apa- skapur ýmsra, sem af einhverri óhyggi- legri hjegdmadyrb reyna ab fylgja erlendu snibi án gieinarmunar, f stab þess ab halda fast vib hib þjóbiega, þegar þab er fagurt og gott, en taka þab eina eptir öbrum þjóbum, er betur má fara. Slíkir eru t a. m. þeir er ópiýba tungu vorá, meb því ab láta b'örn sín heita einhverjnm vibrinisnöfnum eba nafnskríp- um, eba meb því ab hnoba upp á þau fleirum nöfnum, sem illa fer í íslenzkri tungu, eba meb því ab taka sjer ættarnöfn, og margt fleira. því um líkt eykur eigi virbingu neins til muna nú á 19. 'öld. Marga fleiri fyrnsku mætti til tína, er vel mætti vera á slíku safni, og sem ætti ab úr- eldast aem fyrst svo ab hiín væri hvergi ann- arsstabar til En slíkt verbur allt Ijósara, þá er safnib er byrjab. Geymslubúr safnsins ætti ab veranokkurs konar tímarit, er hefbi mebferbis sem nákvæmasta lýsing þessara um- getnu fornmenja eba annara sams konar, meb sem sönnustum uppdráttum þeirra, og syndi fram á, hvernig þetta, hvert á sinn hátt stublar til ab sjúga og kúga blób og merg, þrek og þrótt dr þjóbinni, of" heptir allar þjóblegar fram- farir og rýrir virbingu þjóbarinnar. Hefbi menn slíkt forngripasafn, er gæti sýnt mönn- urn þab ljóst, hversu úreit og afleitt margt af ftessaii blessabri (t) fyrnsku er, þá er líklegt, ab þab gæti hjálpab til ab útrýma henni sem fyrst því ab menn mundi þá bjóba vib henni 8em annari ófreskju, Ungir menn caeb óþreytt-

x

Norðanfari

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Norðanfari
https://timarit.is/publication/88

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.