Heimskringla - 28.11.1918, Qupperneq 6

6. BLAÐSÍÐA
HEIMSKRINGLA
WINNIPEG, 28. NOV. 1918
Hetju-Sögur
Norðurlanda.
EFTIR
JACOB A. RIIS.
IV.
Absalon erkibiskup, hinn
frækni
ÞaS eru þægileg umskifti fyrir ferSamanninn,
eftir að hafa hrist af sér hrollinn við þýzku bryn-
drekana, er liggja við Kiel, að komast yfir Sundin
til Dönsku Eyjanna — umskifti, frá ægilegum tákn-
um stríðs og styrjaldar, til sæluríkra votta friðar og
einingar. Elnginn staður getur verið til, er með sér
beri meiri friðsæld eða fegurri sveitabrag en Sjá-
land, eftir því sem það kemur ferðamanninum fyrir
sjónir gegnum gluggann á farþegavagninum. Þó
nýtur hann eigi helming þeirrar fegurSar, er eigi
þekkir til þjóSsagnanna — æfintýranna óteljandi
mörgu, er knýtt eru viS hvem blett, engi og skóga,
frá löngu liSnum dögum. LeiSsögubækumar geta
þeirra naumast; en leggi maSur þær aftur, má lesa
um þau viS hvert fótmál, sem fariS er, þau hljóma
til manns frá hverjum búgarSi, hverjum víSi-runni.
En eigi eru þau öll frásaga eintómrar værSar og
friSar. Hér var Knútur lávarSur drepinn, af illvilj-
uSum frændum hans, er meS því hugSust myndi
tryggja sér ríkiS, en tær og fögur uppspretta rann
úr jörSu, þar er hann féll. Enn er staSur sá til sýnis,
þar er áSur stóS kyrkjan er bygS var yfir pílagríma,
er þangaS söfnuSust af öllum áttum, en lindin helga
hefir þornaS upp um leiS og út dó hin forna trú.
Þar efra, undir hvelfingu HringstaSa kyrkju, hvíla í
gólfi mestu menn Danmerkur á fornri öld.
Eftir tæpa hálfrar stundar ferS frá ferjustaSn-
um á Krosseyri, skríSur eimlestin fram hjá hæS
nokkurri, en þar efst uppi stendur kross einn mik-
ill og fom. Þetta er Andrjesar-hæS hins helga.
Svo helgur var þessi fomi guSsmaSur, aS í hvert
skifti er hann baSst fyrir, lagSi hann hanzka sína og
hettu á sólargeislann, og hvíldi þau þar, unz hann
tók til þeirra aftur. Vei þeim manni, er rótar viS
krossi hans, því þá fellur búsmali manna úr alls-
konar óáran, en akrar bregSast svo hallæri gengur
yfir landiS, — eSa svo segja bændur. Nokkm of-
ar hinum megin viS Sórey, sést til sveitarkyrkju hátt
yfir kornakrana, og bera turnar hennar tveir viS
loft, en yfir þeim sveima lævirkjarnir á vorin meS
léttum vængjatökum og söng. I sjö hundmS ár
hefir saga kyrkjunnar og þess, er fyrstur lét hana
gjöra, veriS sögS á kvöldvökum, hjá alþýSu manna
þar á eynni, og mun aldrei upp renna sá dagur alt
til hinztu stundar, aS menn minnist eigi þeirrar
sögu lengur.
Fránalaug hét þorp eitt á tólftu öld. Á þeim
tíma, er konungur kvaddi herboSs, var þar höfSingi
yfir, er özurr hét Hryggja. Hann var sonur Skjálms
Hvíta. Bjó nú özur sig aS heiman og kvaddi konu
sína og baS hana aS gjöra láta kyrkju aS nýju meS-
an hann væri í burtu í staS hinnar eldri, er veriS
hafSi:
“HlaSin veggjum
Ok hálmi þakin”,
en nú í rústir fal'lin, og gjöra hana hiS sæmilegasta
guSshús:
Repta slkal
RauSum tígli
En hlaSa vegg
Höggnu grjóti.
HvísIaSi hann því næst í eyra henni:
Heyr þat Ingileif
Horskust kvenna
Alir þú son
Þann’s öllum frægri
Regin tum
Þú reisa látir
i A sal-vegg
Sólar Dróttins.
En yrSi þaS meybarn, skyldi hún festa láta stöng
á kyrkjuna,
Þvíat haöversika
Hæfir konum.
Var hann nú í hemaði alt sumariS í útlöndum meS
konungi. ÞaS var komiS haust, er hann kom til
baka aftur, og sá til hæSarínnar, en á bak viS hana
lág Fránalaug og svo bústaSur hans. KeyrSi hann
nú hestinn spomm og fór hvaS aftók upp á hæSar-
brúnina, því engar fréttir höfSu honum borist um
sumariS af Ingileif, og segja þjóSkvæSin frá, hvaS
honum bar fyrir sjónir, þá er hann kom upp á
hæSina:
Özurr Hryggja
ArSi jó sporum;
HlýnaSi auga,
En hlógu varir,
Er af hárri hæS
Hinig leit
Tuma tvá
Frá tignar setri.
Tveir sveinar hvíldu viS brjóst Ingileifar, og voru
báSir hinir mannvænlegustu.
Hétu árr-borinn
larls mögur,
Imun-djarfann
Ásbjörn Snara;
Var ítum fremri
Af fráleika
Ok meiri hvarjum
At megin-þrótt.
Hétu síS-alinn
Svein, Absalon
Dýrstan biskopa
á DanaláSi.
Lék hann at brandi
Sem bagal mundar
Ræsir Krists ríkr
I Rómi suSr.
En Absalon og Ásbjöm voru eigi tvíburar, þó þjóS-
sögnin gjöri þá þaS. En þeir vom þaS, sem meira
og betra var, hinir mestu kappar og ágætustu á sinni
tíS, og þótt liSiS hafi öld af öld síSan, hefir ekkert
megnaS aS skyggja á frægS þeirra né orSstír. Og
orSstír og áhrif Absalons bámst Iangt út fyrir Dan-
mörku, til allra þeirra þjóSa, er mæla á enska
tungu. Því þaS var hann, eftir aS hann var orSinn
erkibiskup á NorSurlöndum, er meS “strangri og
einbeittri skip>an” lét Saxa hinn málfróSa, vin sinn,
safna öllum fornum sögum snertandi Danmörku,
meSan þaS var enn eigi orSiS of seint. “Því”, eins
og Sstxi kemst aS orSi í formála fyrir hinu stór-
merka ritsafni sínu, “aS hann gat eigi viS þaS un-
aS, aS föSurland hans, er hann unni fram yfir alt
annaS í veröldinni og vegsamaSi án afláts, skyldi
eigi eiga skrásetta sögu af hinum miklu afreksverk-
um forfeSranna.” En úr þeirri skrásettu sögu hafa
enskar þjóSir tekiS frásöguna af Hamlet.
ÞaS var eigi fyr en eftir aS þeir bræSur voru
orSnir fuIltíSa menn, aS hinn nafntogaSi özurr
Hryggja og kona hans létu gjöra hina nýju kyrkju
í þakklætisskyni fyrir sonu sína, en eigi eins og
munnmælin segja um þaS leyti, er þeir fæddust,
og er merkileg saga um þaS, hvernig fyrir þaS var
komist. ÞaS átti aS eindurreisa kyrkjuna, en á
henni höfSu engir turnar veriS frá því þeir hrundu
niSur seint á miSöIdunum, og átti nú aS setja á
hana einn turn; því sérfræSingar, er aldrei virSast
ánægSir vera meS sögu þjóSanna fyr en þeir eru
búnir aS tálga af henni öll hold, svo eftir er aS eins
beinagrindin, kváSu munnmælin eigi annaS en
kerlingabækur um turnana tvo. En þaS IækkaSi í
þeim hljóSiS, þegar fariS var aS rífa innan af
veggjunum kalksteypuna, sem klest hafSi veriS á þá
á dögum SiSbótarinnar, og undir á vegggium kom
í ljós mynd, er óx eftir því sem lengra var rifiS, unz
öll þjóSsagan birtist þar aS nýju, — özurr Hryggja
og Ingileif kona hans, íklædd búningi tólftu aldar,
færandi aS gjöf kyrkjuna meS tveimur tumum hinni
heilögu guSsmóSur. Eftir alt saman var þá þjóS-
sagan sönn, svo aS kyrkjan var endurreist og hlaSn-
ir á hana tveir tumar, eins og sjáitsagt var.
I skugga hennar, hvort hún var heldur þakin
hálmi eSa grjót-tíglum, uxu bræSurnir upp og léku
sér þar aS sínum barnaleikjum, og áSur en langt um
leiS bættist hinn þriSji í hópinn, er var mjög á lík-
um aldri, Valdimar, sonur Knúts LávarSar, er
myrtur hafSi veriS þá skömmu áSur, eins og fyr
er sagt. “En þeir voru tímar þá, “ segir Saxi, “aS
hugrakkur varS sá aS vera og stefnufastur, er gjör-
ast vildi konungur í Danmörku. Því eigi færri en
sextán konungar, og menn þeim skyldir, höfSu
drepnir veriS þá á undanfömum hundraS árum,
annaS hvort af þegnum þeirra sjálfra, eSa meS
öSrum hætti.” özurr Hryggja og Knútur LávarSur
höfSu veriS fóstbræSur, og studdi özurr og bræSur
hans, synir Skjálms Hvíta, mál Knúts drengilega,
hvort sem vænlega eSa óvænlega tilhorfSist um
hagi hans, á þeim ófriSarámm, gætti hann þess nú
vandlega aS engin óhöpp skyldi koma fyrir Valdi-
mar son hans, er hann hafSi nú til fósturs tekiS.
Ólust þeir nú þrír upp meS özuri, synir hans
báSir og Valdimar og vom vandir viS allskonar
hermannlegar íþróttir, eins og siSur var í þá daga
meS tignum mönnum. Var þó Absalon snemma á-
kvarSaSur til bóknáms og kyrkjulegrar þjónustu,
en í landi, er fyrir svo skömmum tíma hafSi tignaS
hina fornu omstuguSi, var kyrkjan enn þá stríSs-
kyrkja,; lærSi hann því aS leggja spjóti og beita
sverSi, svo aS í þeim efnum stóSu honum engir
framar. Þegar hann var átján vetra gamall var hon-
um komiS til náms í Frakklandi, en þrátt fyrir guS-
fræSrs-iSkanir, lagSi hann engu minni stund en áS-
ur á íþróttir þær, er hann hafSi numiS. GjörSist
hann nú lærisrveinn og aldavinur VernharSar á-
báta í Klerívás, er voldugri var en nokkur þjóS-
höfSingi eSa páfi. Þegar nú ábóti hóf aS prédika
hina aSra “krossferS” og hét hverjum þeim eilífri
sælu, er til vopna tæki móti heiSingjum, hvort held-
ur var til þess aS frelsa “Gröfina Helgu” úr hönd-
um Saladíns eSa til þess aS hefja upp krossinn helga
yfir landi hinna grimmu þjóSflokka viS Eystrasalt,
vaknaSi sterk herþrá í hjarta Absqlons. ÞaS var
langt út tál Landsins Helga, og þaS all-fjarri, en
öSru máli var aS gegna meS Eystrasalts héröSin,
og átti fólk hans sín í aS hefna viS ræningja flokka
þá, er þar bjuggu. Enn hljómuSu honum fyrir eyr-
um öskur þeirra og æSisgangur, er hann heyrSi ung-
ur aS aldri, þegar þeir lögSust upp aS ströndum
föSurlands hans og fóm meS ráni, brennum og
morSum heim undir bygSir fóstra hans. Svo, þótt
hann legSi eyru viS kenningar hinna helgu manna
og á þann hátt gæti sér þann orSstír aS vera “bezt
mentur klerkur” í klaustri hinnar heilögu Geneviéve
í Parísarborg, lagSi hann bænabókina til síSu á
hverjum degi og æfSi sig þá aS vopnfimi og öSrum
riddaraskap og hinum yngri bardagaháttum. I
hinum eldri orustum, þegar maSur gekk móti
manni, höfSu norrænir menn veriS allra jafnokar,
svo aS fáir þurftu viS þá aS reyna. En viS hinum
nýrri bardagamáta mátti afl og hreysti sín eigi.
Hélt Absalon munkur þannig viS líkamshreysti
sinni, meSan hann þroskaSi anda sinn aS lærdómi
og bóklegum listum. Ef ekkert bar annaS til, er
afli þurfti á að beita, feldi hann tré til brenslu vi''
klaustriS. En tíSara var þó hitt, aS vopnahljóS
kvæSi viS í hinum kyrlátu klausturgöngum, er hann
æfSi skilmingar; eSa aS óma heyrSust muldur-
hljóS munka, er signdu sig meS helgum fyrirbæn-
um, þá þeir sáu hann hleypa á harSa spretti á ó-
temju yfir klaustur-dýiS. FullyrSir Saxi, aS hann
hafi auSveldlega synt í öllum herklæSum, og oftar
en í eitt skifti bjargaS félögum sínum, er eigi voru
eins vel syndir og hann, á lenSangri þeirra.
MeSan hann dvaldist ytra, sá hann gjörSar vera
nokkrar hinar dýrSlegustu kyrkjur kristninnar, því
þá voru gjörSar margar höfuSkyrkjur SuSurlanda,
og var þetta öld hinna miklu kyrkjusmíSa í NorS-
urálfunni. HiS Rómanska húsalag hafSi þá tekiS
sinni mestu fullkomnun í sjálfu Frakklandi, þar
er hann dvaldi, en hiS þungeimeiia og traustara
Gotneska lag var þá rétt aS byrja aS útrýma hinu.
Eftir tíu ára dvöl í landi þessu, er einnig úSi og
grúSi af allskonar sögnum frá eldri og yngri tíS,
snöri hann nú heimleiSis aftur, eftir aS hafa full-
komnáS sig í hverskyns fræSum, meS enbeklum á-
setningi aS hrinda þeim staSlausu ámælum af
landsmönnum sínum, er töldu þá eigi annaS vera
en siSlausa villimenn og inniluku alla undir nafninu:
"VilliþjóSir NorSurlanda”.
Þá var Danmörk nauSlega stödd, er hann kom
til baka. Þrír konungar sátu í landi og börSust um
ríkiS. Víkingar, er nú sáu sér hægS á aS herja
þangaS, er hver vopnfær maSur var í fylgd meS
einkverjum konunganna, höfSu víSa lagt landiS í
eySi. AíþýSu manna var og allur hugur horfinn.
Um þaS leyti, er Absalon kom, hafSi friSur komist
á milli konunganna og þeir skift rikinu upp á milli
sín. Hlaut Sveinn konungur SvíSandi, sonur Eiríks
Eymuna, Skán, Halland og Blekmg; Knútur kon-
ungur, sonur Magnúsar sterka, Sjáland, Fjón,
Falstur, Láland og fleiri eyjar; en Valdimar, fóst-
bróSir Absalons, Jótland. Unnu þeir nú hver öSr-
um eiSa aS sætt þessari, en þó fór svo, aS skamma
stund hélzt þessi ráSstöfun. Bjó Sveinn konungur
yfir svikum og beiS þess, aS færi gæfist á aS myrSa
meSkonunga sína og kom þaS fyrr en varSi. Knútur
konungur efndi til veizlu í Hróarskeldu og bauS til
Sveini konungi; þar var og Valdimar. Eftir aS
veizla hafSi staSiS daglangt, sátu þeir konungamir
allir í veizlustofunni en fátt manna meS þeim; komu
þá nokkrir manna Sveins konungs inn í stofuna, og
stóS Sveinn upp á móti þeim, talaSi viS þá hljóS-
ÆFINTÝRI JEFFS
CLAYTON
eða Raiða Drekamerkið
KOSTAR: 35 CENT.
Send póstfrítt.
PRKNTAD AP
THE VIKING PRESS. LIMITED
WINNIPEO. 1916
lega og gekk þvínaest út Valdimar lék aS tafli ri#
einn manna sinna, lýtur Knútur konungur þá niSur
aS honum og kyssir hann. SpurSi Valdimar hverj*
þaS sætti, en á sama vettvangi þustu menn Svens
konungs inn í stofuna meS f rugSnum sverSum og
vcittust aS þeim. Knútur var þegar veginn, klofinn
í herSar niSur, en Valdimar stóS upp, vafSi skikkj-
unni um hönd sér, til þess aS verjast höggum, hratt
niSur borSinu, er hann sat viS og, ruddist til dyra;
komst hann þannig undan all-mikiS særSur.
Absalon kom nú inn í stofuna, sem Knútur féH,
og hugSi aS þaS mundi vera Valdimar. Grípur
hann nú upp konunginn og lætur höfuS hans koraa
í kjöltu sér. Sat hamn svo þar yfirkominn af harmi
og trega og hirti eigi um hvaS á gekk, en myrkt var
í höllinni, því ljós öll voru slokknuS. Þreifar hann
nú á klæSum konungs og finnur, aS maSurinn, er
andaSur lá í knjám honum, var eigi sá, er harvn
hafSi leitaS aS. LagSi hann þá konung mjúklega
á stofugólfiS og IeitaSi burt. En morSingjarnir
höfSu raSaS sér viS útgönguna. Bar hann nú af
sér bæSi högg og spjótalög og komst þannig undan
ósár. Valdimair hatfSi náS til hests og reiS nú hva#
af tók til Fránulaugar, er var um tuttugu míhsr
þaSan, og hitti hann þar þá bræSur báSa, Absalon
og Ásbjöm Snara um morguninn.
L'itaSi nú Sveinn konungur hans nær og fjaer,
til þess aS fuHkomna á honum níSingsveríciS, en á
þingi hóf hann upp kveinstafi sína fyrir fólki, og
kvaS þá Knút konung og Valdimar hafa ætlaS aS
myrSa sig og sýndi því tdl sannrnda merkis skikkju
sína, er hann hafSi skoriS sjálfur. En vinir Valdi-
mars létu eigi blekkjast af ræSum konungs. Á»-
björn flaug fram og aftur um eyjuna á hinum eld-
snara reiSskjóta sínum, í klæSum Valdimars kon-
ungs og lét konungsmenn elta; en jafnslkjótt og
Valdimar var svo gróinn sára sinna, fékk hann hon-
um skip ok kom honum undan til Jótlands. En þar
hljóp strax upp allur lýSur til fylgdar viS hann.
En sem Sveinn konungur vildi veita honum eftirför,
hafSi Ingilleif látiS lesta öll skip fydir honum um
nóttina, svo fóstursonur hennar bæri undan. UrSu
nú skærur nokkrar meS þeim um hríS, er yfír lauk
meS orustunni á GraSarheiSi; féli þar meet alt KS
af Sveini konungi, en hann sjálfur var drepinn.
GjörSist nú Valdimar einvaldskonungur yfir aBri
Danmörku.*
*) Frá öllum þessum atburöum er skýrt nokku^ á amn-
an veg í Knytlingasögu. Eigi getur þess þar, a’ð myrkt
hafi veriíi í höllinni, er Knútur konungur var reginn; eigi
heldur, aö Absalon hafi komist undan af eigin ramleik,
heldur fyrir tilstyrk frænda síns, Asláks hirömanna Sveins
konungs. Eigi getur heldur blekkingar Asbjarnar Snara,
eöa aö Ingileif hafi látiö lesta skip fyrir Sveini konungi,
svo hann kæmist eigi samdægurs á eftir Valdimar til Jét-
lands. Mun höf. hafa haft munnmæli fyrir sér fyrir þess-
um frásögnum.—
Frá 'þeim tíma skildu J>eir fóstbræíSur ekki, e«i
fylgdust jafnan aS sem einn maSur, sem fyrr á árum,
er þeir voru aS alast upp aS Fránalaug. Var Absa-
lon skriftafaSir konungs og alls ófeiminn aS segja
honum til syndanna, er hann hélt þess viS þurfa.
Var Ásbjörn og jafnan í fylgd meS þeim, og skeik-
aSi aldrei í hollustu viS hvorugein þeirra. Innan árs
var Absalon gjörSur aS biskupi í Hróarskeldu, yfir-
umdæmi Danmerkur. Skýrir Saxi í mesta sakleysi
frá brellum þeim, er konungur hafSi í frammi, til
þess aS ná kjörinu vni sínum til handa. Var Absa-
lon þá enn maSur ungur, tæpt þrítugur aS aldri, og
hafSi engum komiS hann til hugar til þeasa em-
bættis. Um þaS sóttu þrír menn aSrir, er áttu til
voldugra höfSingja aS telja, og svo áttu reglubræS-
ur aS ráSa kjörum samkvæmt úrskurSi laganna.
Gekk nú konungur til fundar viS þá sjálfur, og talaSi
um fyrir þeim um biskups kjöriS. KvaS hann eng-
an hlut vera fjær sínu sinni, en aS vilja hlutast til
um fom réttindi þeÍTra. Skyldi þeir, hver um sig,
frjálsir og óhindraSir af sínum völdum srvo meS
fara, sem samvizka þeirra framast bySi þeim. AS
því mæltu lagSi hann fram fyrir þá fjórar bækur
óskrifaSar, og baS þá skrá nöfn sín á þær, hvem
eftir sínu vali, svo aS alt mætti sem skipulegaat
fram fara. ÞökkuSu bræSumir honum orS hans og
gjörSu sem hann baS, og greiddu Absalon sam-
þykki sitt, “allir til samans”. UrSu þá þrjár baek-
umar ónotaSar, en áSur en á löngu leiS, KafSi
Saxi þeirra fu'll not
(Framh.)
Prentun.
AUs konar prentun fljótt og
▼el af hendi leyst. — Verki
frá utanbæjar mönnum sér-
staklega gaumur gefinn.
Thc Viking Press, Ltd.
729 Sherbrooke St.
P. O. Box 3171 Winnipeg