Heimskringla - 06.06.1928, Blaðsíða 2

2. BLAÐSIÐA
HEIMSKRINCLA
WINNIPEG 6. JÚNÍ 1928
GIORDANO BRUNO
Margir mun hafa lesiö eitthvaö
um Giordano Bruno, t. d. þaö, aö
hann var brendur lifandi fyrir þaö
aö halda fram skoöunum, sem vóru
andstæðar kenningum kirkjunnar.
Hitt er ef til vill ekki mörgum ljóst,
hversu framarlega hann stóö í fylk-
ingu þeirra manna , sem á 16. öld-
inni böröust á móti hjátrú og van-
þekkingu miðaldanna, né heldur það,
aö hann var mestan hluta æfi sinnar
ofsóttur og varö aö flýja úr einu
landi í annaö. Fáir menn, sem
liðið hafa pislarvætti sannleiikans
vegna, krefjast samhygöar vorrar
eins og 'hann, og fáir menn hafa meö
jafn dæmafárri þrautseigju og hann
barist fyrir sannleikanum.
Það sem hér fer á eftir er aö nokkr
u leyti tekið úr kaflanum um Bruno
í “T.he Story of Civilization,” eftir
Will Durant, sem um nokkra undan-
farandi mánuöi hefir birst í laugar-
dags aukabiaöi (Magazine Section)
Winnipeg blaösins, Free Preess.
Ættu sem flestir að lesa þessar rit-
gerðir, því þær eru skemtilega skrif-
aöar, frumlegar og fullar af fróð-
leik. Will Durant hefir skrifað
heimsspekissögu, sem er svo skemti-
leg að hún hefir verið ein meö víö-
lesnustu bókum i Bandarfikjunum
síðustu tvö eða þrjú árin.
Giordano Bruno fæddist áriö 1548
í smábænum Nola skamt frá Napoli á
Italíu. Sextán ára aö aldri gekk
hann í klaustur og var í því þrettán
ár. A þeim árum kyntist harxi
ritum þeirra Nikúlásar frá Cusa, sem
gagnrýndi skólaspekina, og Raymonds
Lullus, er var mikið snortinn af vís-
indum Máranna. Hann yfirgaf því
klaustrið, og þar sem hann átti hvergi
höföi sinu að halla, hófst fyrir hon-
um langur flækingur úr einni borg
í aðra og úr einu landi í annað, eins
og reyndar var alsiða með skóla-
menn á þeim tímum, og endaði hann
ekki fyr en hann var seldur i hend-
ur rannsóknarréttinum í Italíu.
' Þaö vóru miklar hreyfingar í and-
lega lífinu í Evrópu um þessar mund-
ir. Uppgötvanir Kóperníkusar í
stjörnufræðinni höfðu gjörbreytt
skoöunum margra manna á heimin-
um. • Aður hafði engin veruleg
stjörnufræði verið til Jieldur marigs-
konar hjátrú og rugl um áhrif stjarn-
anna á mannlífið. Ekki svo fáir
prestar og prelátar vóru snortnir af
þessari nýju stjörnufræði; en vald
kirkjunnar var mikiö, og menn fóru
varlega i sakirnar, því engann lang-
aöi til að verða brendur. I því
sambandi má t. d. nefna Petrus
Pomponatius (1462—1525), sem var
háskólakennari í Padua, og ritaði
ýms rit um ócíaufleika sálarinnar,
kraftaverk og örlagatrú. Neitaði
hann i raun og veru öllum kenning-
um kirkjunnar í þessum efnum, en
sigldi svo laglega milli skers og báru
að hann slapp hjá rannsóknarrétfin-
um. Einhver gárnuigi bjó til þá
sögu um hann, aö þegar hann heföi
kornið til himnai ikis, hefði san ct'i
Pétur komist í mestu vandræði með
hann, því Pomponatius hefði marg-
sagt, að hann væri vantrúaður aðeins
sem heimspekingur, en sem kristinn
maður tryði hann öllu, sem kirkjan
kendi. En Pétur sá við Pompona-
tiusi, og sagði, að það væri þá bezt,
að hann yrði brendur sem heimspek-
ingur, en ekki sem kristinn maður.
Fyrst eftir að Bruno yfirgaf
klaustrið flæktist hann á milli borg-
anna í Norður-Italiu — Genúa, Túr-
in, Feneyja. Þaðan fór hann til
Genf í Sviss, því þar bjóst hann við
að sér væri óhaett. Borgin hafði,
eins og kunnugt er, brotist undan
valdi kaþólsku kirkjunnar.
En það var nú öðru nær en að
hann og hans líkum væri óhætt í
Genf. Kalvin, þessi járnsál siðbót-
artímanna, hafði þar æðstu völd, og
hann var sízt mildari en kaþólska
kirkjan þeim, sem efnuðust um kenn
ingar hans. Servetus hafði verið
forendur þar. Bruno fór því þaðan
til Frakklands o;g flutti þar fyrir-
lestra um heimspeki bæði i París og
víðar. Honum var boðið kennara
embætti í heimspeki við Parísarhá-
skólann, með því skilyrði að hann
gengi hvtrn dag til helgra tíða; en
að þeim kostum vildi hann eklci
ganga. Konungurinn lét kalla hann
fyrir sig og undraðist svo minni
hans, að hann grunaði hann um að
fara með galdra og hafa mök við
djöfulinn. Samt gaf hann honum
meðmælabréf til frakkneska sendi-
herrans í Lundúnum. Þangað hélt
svo Bruno innan skamms, og þar
komst hann í kynni við Elizabetu
drotningu, sem talaði við hann á
ítölskú, oig fleira stórmenni. Hann
flutti síðan fyrirlestra við Oxford
háskólann. Vegur hans var lang-
mestur um þetta leyti.
En ekki hélzt Ihann lengi við í
Oxford. Þeim, sem þar fóru með
völd, fannst hann ganga allt of langt
með nýjungar sínar. Hann leitaði
þá aftur til Frakklands og þaðan til
Þýskalands. I Marburg var honum
ekki leyft áð flytja fyrirlestra, en i
Wittenburg, þar sem nokkurt frjáls-
lyndi átti sér stað, sökum fyrstu á-
hrifa Lúthers, var honum vel tekið
af háskólastúdentunum. Fylgjend-
ur Kalvíns létu hann samt ekki í
friði, og auk þeirra var hann of-
sóttur af lútherskum presti einum,
sem féll skoðun hans á trúarbrögð-
unum mjög illa í geð.
Hann lenti þvi aftur á flæking og
áður en lamgt um leið hvarf hann
mjög skyndilega heim til Italíu.
Ungur aðalsmaður i Feneyjum bauð
honum að gerast kennari sinn í
heimspeki og bókmentum. Bruno
þáði boðið. En lærisveinninn sveik
meistara sinn og kærði hann fyrir
rannsóknarréttinum fyrir villutrú.
Bruno komst' að þvi að hann væri
í hættu staddur og reyndi að flýja,
en hann varð of seinn til og komst
ekki undan. Hann var nú yfirheyrð
ur og var reynt að fá hann til þess
að viðurkenna að hann hefði flutt
villukenningar, og til að taka þær
aftur. Bruno neitaði að taka nokk-
uð aftur af þvi sem hann hefði
kent. Rétturinn dæmdí hann sek-
ann og fékk hann í hendur verald-
lega valdinu, því kirkjan sjálf mátti
engann mann af lífi taka. Bruno
sat nú í fangelsi i Rómaborg í sjö
ár. Hann varð svo beyigður og
kröftum þrotinn af fangelsisvistinni,
að hann lá við að játa að hann
hefði haft rangt fyrir sér. En við
síðustu yfirheyrzluna stóðst hann þó
rannina, og þegar líflátsdómurinn
var kveðinn upp yfír honum, sagði
hann: “Meira hræðist þér, sem
kveðið þennan dóm upp yfir mér,
beldur en ég, sem fyrir dómnum
verð.”
Bruno var brendur 16. febrúar ár-
ið 1600. Mörg þúsund pilagrímar
vóru þá staddir í Rómaborg. A
Campo del Fiori (Blómagrundinni)
var hlaðinn bálköstur og þangað var
spekingurinn leiddur. Þar endaði
allur hans hrakningur. Munkur
nokkur bar krossmarkið upp að and-
litinu á honum, en hann snéri sér
þegjandi undan. Síðan var bálið
'kynt, og þar lét þessi pislarvottur
sannleikans líf sitt.
Nærri þrem hundrað árum síðar
var reist standmynd af Bruno, þarna
á staðnum þar sem hann hafði ver-
ið brendur, þrátt fyrir andmæli frá
páfanum. En engu óvaranlegri
minnisvarða hefir hann reist sér með
áhrifum sínum á heimspeki síðari
alda.
Heimspekiskenningar Brunos eru
nokkuð flóknar og talsvert í molum.
Það verður þvi ekki minst á neitt
nema þær allra helztu hér og það
aðeins með örfáum orðum.
Hann var fyrsti heimspe'kingur 16.
aldarinnar, sem viðtók algerlega
skoðun Kóperníkusar á heiminum.
Heimurinn er takmarkalaus, sagði
Bruno, og í honum er ótölulegur
fjöldi sólkerfa. Sólkerfi vort er
aðeins 'örsmátt brot af alheiminum.
En af þessu leiðir að mennirnir
verða að breyta guðshugmynd sinni.
Guð er ekki eins og menn hafa hugs-
að sér hann, líkur manni, heldur er
hann líf og andi alheimsins. Guð
og albeimurinn eru eitt, en samt er
fiinn skapaði heimur, þ.e.a.s. sam-
safn allra skapaðra hluta ekki hið
sama og guð. Mannssálin er æðsta
stigið í þróun lífsins, sem er eitt og
óskift um heim allan. Efnið er sí-
varanlegt, og breytingarnar, sem vér
sjáum, eru aðeins myndbreytingar
þess.
3runo útikýrði kenningar sinar
í mörgum ritum. Það er oft talið
að nýtt tímabil í heimspekinni hefj-
ist með honum, eða hann stendur á
tímamótum miðalda heimspekinnar
og hinnar nýrri. Það má segja að
hann sé fyrsti vísindalegi heimspek-
ingurinn, nema að svo miklu leyti
sem forn-griskir heimspekingar, ein-
kum Aristóteles vóru vísindalegir í
aðferðum sínum og athuigunum. A-
hrif Brúnos koma einkum fram hjá
Leibniz, Spinoza og Hegel síðar.
En allir þessir hei mspekingar hafa.
eins og kunnugt er, notið mikils álits,,
og áhrifa þeirra gætir í heimspek-
inni enn í dag.
G. A.
---------x----------
Ibsens-háííðahöldin
í Oslo og Bergen
(Frh.)
Hátíðahöldin í Oslo.
Sunnudaginn 18. marz kl. 1 hélt
Filharmoniska félagið samsöng í há-
tíðasal háskólans til minningar um
Ibsen. Halvdan Christensen leikari
las upp stutt formálskvæði eftir Rolf
Hjort Schöyen, en þar var efnið, eins
og oftar, ádeila vegna meðferðarinnar
á Ibsen fyr á árum og skilningsleys-
isins þá á ádeiluskáldskap hans. Hann
las síðar upp kafla úr Pétri Gaut,
og lög Griegs og fl. tónskálda við
verk Ibsens vóru sungin. Annars
vórum við Islendingarnir í þetta sinn
báðir fjarverandi. Höfðum við og
frú Lára Bogason ráðgert að fara
með Finsenshjónunum út úr bænum
þenna dag og sjá skiðaibrekkur og
skíðahlaup Norðmanna þar í grend-
inni. En veðrið var ekki gott, og
taldi Finsen, þegar til kom, lítið var-
ið í förina, úr því að svo væri, og
varð því ekkert úr henni. I stað
hennar buðu þau hjón okkur heim
til sín. Þau búa í nýju húsi utarlega
í bænum. A Finsen í því þann hlut-
ann, sem hann notar, því húsið er
reist af sex mönnurn í félagi sem í
því búa, og er Finsen einn þeirra.
Frú Finsen var ekki vel frísk og átti
að leggjast inn á sjúkrahús til upp-
skurður innan skamms, en ekki töldu
þau það neitt hættulegt. Að öðru
leyti líður þeim hjónunum vel og þau
OM
m
Beina leið
Sérstök sigling
til Reykjavíkur
Með S. S. Calgaric (16,000 tons).
FRÁ MONTREAL 21. JÚNf.
Listisigling flytur eingöngu káetu farlþega
Farbréf $125.00 fyrir manninn.
Talið við, símið eða skrifið
WHITE STAR LINE
224 Portage Ave. —:— Winnipeg, Man.
►<a
hafa skemtilegt heimili. Elsti sonur
þeirra er nú á háskólanum í Oslo og
vel á veg kominn í læknisfræðisnámi.
Finsen vinnur við dagblaðið Tidens
Tegn, annast þar um allt, sem Island
snertir, en þó mest við Oslo Aftena-
vis, sem er miklu minna blað, gefið
út af sömu mönnum, Tommesenunum,
og er kveldblað, en aðalblaðið kem,
ur út að morgni. Hefir Finsen
skrifað fjölda greina um Island og
íslenzk mál, bæði nú á síðari árum,
eftir að hann settist að í Oslo, og
eins áður, meðan hann vann við dönsk
blöð og meðan hann var í þjónustu
Marconifélagsins og á ferðuni fyrir
það víða um lönd. A hann safn af
þessum igreinum, og mun fáum eða
engum mönnum hér heima kunnugt
um, hve stórt það safn er nú orðið,
né heldur hitt, hve mikið hann hefir
með þessu unnið að því, að kynna
Island út á við. En ljóst má öllum
vera það, að mikils er um það vert
fyrir Island, að við áhrifaríkt og út-
breitt blað erlendis sé islenzkur
starfsmaður, jafn nákunnugur ís-
lenzkum málum og velviljaður öllu
islenzku og Vilhjálmur Finsen er.
Hann á skilið þökk og viðurkenningu
fyrir þetta starf sitt héðan að heim-
an, en hefir hvorugt hlotið til þessa
og er slikt lítt örvandi til framhalds
á starfsemi hans.
leggur dr. Stockman í munn í Þjóð-
níðingnum. “Hef ég nokkurntíma
sagt þetta ?’’ spurði Ibsen. “Já, þér
látið dr. Stockman segja það í Þjóð-
niðingnum,” sagði sá sem við hann
talaði. “A ég máske að bera ábyrgð
á öllu þvi bulli, sem hann segir?”
svaraði Ibsen og varð ergilegur.
Að leiksýningunni lokinni hófst
veizla Listafélagsins og Norska leik-
arafélagsins á Hótel Bristol, sem er
stórt nýtískuhús í miðbænum, skamt
frá Grand Hótel. VÓru veizlusal-
irnir skreyttir ýmsum einkennilegum
Þetta kveld var þjóðníðingurinn
(En folkefjendeí sýndur í leikhúsinu.
A undan las Harald Schwenzen
leikari upp langt formálskvæði eft-
ir Ölaf Bull, eitt af kunnustu ljóð-
skáldum hinnar yngri kynslljóðar í
Noregi, og var þar enn skörp ádeila
fyrir vanmet á Ibsen fyr á árum.
Leikurinn hefir verið sýndur hér, en
var þarna miklu fullkomnari og bet-
ur leikinn, einkum er fjölmennt var
á leiksviðinu. Egil Eide lék aðal-
hlutverkið, dr. Stockman, ágætlega
og var óspart klappað, en smærri
hlutverkin vóru leikin af D. Knud-
sen (Hovstad ristj.), Stormoen (Mor-
ton Kiil), Stub Wiberg (P. Stock-
man), Gustav Tomassen (Aslaksen)
o. s. frv. Leikurinn var fjörugur,
og sumir sögðu, að Björnson væri
nokkuð stældur í leik Eides. en T>->ð
er nú skýring manna á dr. Stockman
að Ifosen hafi viljað í honum þrinna
saman Björnstjerne Björnson. Tóuas
Lie og sjálfan sig; röddin, fjörið og
baráttugleðin sé frá Björnson, góð-
semin og barnaskapurinn í framkom-
unni frá Lie, en orðin og skoðanirnar
frá Ibsen sjálfum. Þjóðníðingurinn
var skrifaður meðan verið var að
rífa Afturgöngurnar niður, eins ag
fyr er frá sagt, og meðan gremjan
út af því svall sem mest í höfundin-
um. En þótt hvorugur stjórnmála-
flokkurinn í Noregi gæti tileinkað sér
þennan leik og skoðanir þær á mann-
félagsskipulaginu sem þar eru flutt-
ar, mættu mótmælum, þá var leiknum
samt yfirleitt vel tekið. Nú var
meira litið á listina en skoðanirnar.
Höf. var helzt talinn skyldur stjórn-
leysingjum í skoðunum, en þeir höfðu
engin áhrif í dægurstríðniu, svo að
skoðanir þeirra máttu Hggja þar milli
hluta. Löngu siðar i viðtali var
Ibsen mintur á setningu sem hann
fOIKSONG 4\0 HMDICROTS HSTIVAl
WIMIPTG-JIM I9-23
Hátiðahöld þessi eru aðallega stofnuð til að sýna þann auð.
iistaverka og 'hljómleika er hinir síðari innflytjendur frá Ev-
rópu hafa flutt til Canada.
Fimtán þjóðflokkabrot, hvert í sinum þjóðbúningi skemta
með söngum og danzi.
Skrúðsýningar fagrar og töfrandi.
Sýning allskonar handverks, er unnið hefir verið hér i Can-
ada, undir forstöðu
CANADIAN HANDICRAFTS CUILD
auk handverks manna og kvenna við starf sitt.
Eftir rnyndabæklingi er lýsir sýningunni, og gistiherberigi, skrifið
UMBOÐSMÖNNUM C. P. R. FJELAGSINS EÐA
ROYAL ALEXANDRA HOTEL
Winnipeg, Man.
or to
Canadian Paciíic
Tyee Magnesite
Stucco
OG
Eureka litað cement stucco
eru hvorutveggja búin til hjá
TYEE STUCC0 W0RKS
Fylgið reglum vorum við notkunina, og
mun árangurinn þá ekki bregðast.
Ef þér hafið ekki lista vorn, þá kallið upp"
82 837, eða finnið oss að máli að
#
264 BERRY STREET,
Norwood, Man. 3
fiSiifiBiHaisiiHiaiSfibi'fiBiaiififfiiiiaiSfiHiaiSfiifiætfiififfi
EIGIÐ ÞÉR VINI A GAMLA LANDINU
ER YILJA KOMAST TIL CANADA?
SJE SVO, og langi yður til þess að hjálpa þeim
hingað til lands, þá komið að finna oss. Vér
önnumst allar nauðsynlegar fraimkvæmdir.
ALLOWAY & CHAMPION, Rail Agents
UMBOÐSMENN ALLRA FARSKIPAFJELAGÁ
6Ö7 MAIN STRBET, WINNII’EG SIMI 20 S61
F.tia h%'er iimlioftNmaliiir CANADIAN NATIONAI, nem er.
TEKIÐ Á MÓTI FARÞEGUM VIÐ LANDGÖNGU OG Á LEIÐ TIL ÁFANGASTAÐAR
FARBRÉF
FRAM OG
AFTUR TIL
allra staða
í veröldinni