Heimskringla - 26.02.1936, Page 6

6. SIÐA
HEIMSKRINGLA
WINNIPBG, 26. FEBR. 1936
I Vesturvíking
Þýtt úr ensku
I. Kapítuli.
Sóttur
Út við glugga á Strandgötu, í sjávarbæn-
um Bridgewater, sat maður með reykjarpípu
og fitlaði við blóm í gluggakistunni. Frá
gluggunum hinumegin í götunni var horft til
hans, með alt annað en hýrum augum, en það
lét hann sem hann sæi ekki. Hann gaf gætur
að því sem hann var að dútla við og því sem
gerðist á strætinu. Eftir því streymdi múgur
og margmenni til Kastalavalla, í annað skifti
þann dag; fyrri partinn hafði það steðjað
þangað til að hlýða á ræðu sr. Fergusar, sem
var höfuðprestur hertogans Monmouth, og í
þeirri ræðu var firn af drottinssvikum en Mtið
af guðsorði.
f»essi múgur hafði grænt íauf á höfuð-
fötum og í höndunum nauða skrítin vopn.
Sumir báru að vísu fuglabyssur um öxl og
nokkrir sverð, en flestir höfðu kylfur, eða ljái
festa á afkáralega langar renglur. 1 þessum
hóp voru vefarar, bruggsveinar, trésmiðir,
járnsmiðir, steinsmiðir, skóarar og menn úr
hverjum flokki friðsamlegrar iðju. Bæirnir
Bridgewater og Taunton lögðu sig svo fast
fram til liðs við hertogann, að hver sem gekk
ekki í óróann, fékk ámæli af, var sagður ann-
aðhvort kjarklaus eða páfatrúar.
Maðurinn sem dundaði við blómm sín, hét
Peter Blood og kunni margt fleira en rækta
blóm. Hann var vanur vopnaburði, alt annað
en kjarklaus og páfatrúar var hann, þegar
hann vildi það við haía og hélt sig hafa gagn
af. Eigi að síður gætti hann blóma sinna og
reykti pípu sána á því varma sumarkveldi, h'kt
og ekkert óvenjulegt væri á seyði. Enn eitt
gerði hann — yfir halarófu þessara fáráða,
sem virtust uppveðraðir af stríðssótt, tautaði ^
hann stef úr kvæði Hórasar, síns uppáhalds
meðal skáldanna:
Hvert, hvert skal, bölvísir! bruna—
Af þessu mun yður skiljast, hvað kom til, að
hann var stiltur innan um frekju og ofsa þess-
arar uppreisnar, þó í móðurætt væri hann af ó-
róaimönnum, eins og sýndi sig á því, að hann
hafði brugðið af þeirri lærdómsbraut, sem
faðir hans hafði ætlað honum. Fánarnir í
þessa herferð voru svo til komnir, að óspiltar
yngismeyjar höfðu sprett upp nærpilsum sín-
um úr silki, og vildu alt til vinna, að Monmouth
kóngur hefði sigur. Karlfólkið greip til vopna
kvenfólkið beitti 'hönd og hug og munni. En
latínu stefið sem hann kastaði að þeim, er þeir
streymdu eftir strætinu, sýnir hug hans. Hann
áleit þá fáráða, sem hröpuðu sjálfum sér í
glötun.
Hann var kunnugri því, hvernig stóð á um
Monmouth, heldur en þeir, og flennunni sem
hann var fæddur af, svo hann gerði ekki nema
glotta, þegar þessi tilkynning var fest upp í
borginni og annarstaðar: “við burtköllun vors
herraog konungs Karl annars, bar réttinn til
konungs kórónu Englands, Skotlands, Irakk-
lands og írlands, ásamt öllum öðrum löndum
og nýlendum þar til liggjandi, að lögum undir
inn dýrlega og hávelborna prins, James her-
toga Monmouth, son og erfingja nefnds kon-
ungs, Karl annars.” Og ekki glotti liann síður
að annari, sem lagði til, að “James Jórvíkur
hertogi lét fyrst drepa hinn nefnda, framliðna
kóng á eitri og strax þar á eftir sölsaði undir
sig kórónuna gegn lögum og réttindum.”
Hann þóttist ekki vita hvor lygin var fer-
legri. Mr. Blood hafði dvahð mörg ár í Hol-
landi, þar sem James Sdott var fæddur sá
sami sem nú var að brjótast til valda og kall-
aði sig konung—og vissi vel hvers son hann
var álitinn að vera. Þó að svo væri látið heita,
að hann væri hjónabands barn Charles Stuarts
__sem þair var landflótta og víða annarsstaðai
__og Lucy Walters, þá var hitt fult eins lík-
legt talið af kunnugum, að Monmounth þessi
væri ekki einu sinni lausaleiks bam hins fram-
liðna kóngs. Hvernig átti önnur eins látaláta
krafa að enda, nema í glötun og óförum? —
Hvemig mátti búast við, að England gleypti
við annari eins fima flugu? Og hans vegna,
til að styrkja hans fáránlegu og fjarstæðu
kröfu, voru nú íbúar nærliggjandi borga og
stórra héraða, tældir á uppreisnar glapstigu
undir fórustu nokkurra höfðingja úr flokki
þeirra sem þá nefndust “Whigs”.
“Hvert brunið þér bjánar,
bölvísir kjánar?”
Honum þótti bæði skömm og gaman að,
en gamanið tók yfir gremjuna, því að Mr.
Blood var ekki viðkvæmur, fremur en aðrir
sem treysta sjálfum sér; og hann treysti vel
sjálfum sér, það hafði hann lært af mótlætinu.
Samúðar manneskja, með hans kunnugleik
og framsýni, mátti vel tárast af því að sjá þá
einföldu fríkirkju sauði þyrpast á sláturvölhnn
— en þeim fylgdu til Kastala vallar konur
þeirra og dætur, kærustur og mæður — æsta
og uppvæga af því, að þeir væru að drýgja dáð
fyrir frelsi, trú og réttindi. Því að allir vissu
í borginni og í nálægum héruðum, að það
kveld ætlaði Monmouth að leggja til orustu
við her konungs, sem lá á Stararheiði með
Feversham fyrir foringja. Mr. Blood þótti trú-
legt að sá herforingi væri eins fróður um fyrir-
ætlun síns mótstöðumanns eins og allir aðrir,
sem vonlegt var; ef svo var ekki, þá var ekki
von að hann gæti getið því nærri, hve illa fær
til starfa síns var sá kóngshersins hæstráð-
andi.
Mr. Blood sló við pípu sinni, til að hrista
úr henni öskuna og tók til gluggans, að loka
honum og varð litið um leið í gluggana and-
spænis. Þar sá hann meðal annara tvæf til-
finningaríkar meyjar, sem stóðu engum að
ibakirí því, að dýrka hinn fríða Monmouth. Mr.
Blood hneygði höfði við þeim, brosandi; önnur
þeirra hafði leitað lækninga til hans, með
sæmilegum árangri, en nú tók hvorug þeirra
kveðju hans, heldur horfðu á hann með kulda-
legri fyrirlitning.
Brosið á hans þunnu vörum varð við það
•breiðara, en ekki þýðlegra. Hann vissi sem
var, að Monmouth hafði snúið (hjörtum kvenna.
á öllum aldri til sín, undanfama viku; þessar
stúlkur, sem báru nafnið Pitt, voru reiðar
honum fyrir það, að hann, ungur maður og
hraustur, taminn við hernað, sem vel gæti
orðið málefninu að góðu liði, skyldi standa á-
lengdar, reykja pípu sína og dunda við plöntur
sínar á þessu kveldi, þegar allra manna hugir
snerust af afli til liðsinnis við kempu mótmæl-
enda, og buðu li'C og blóð til að setja hann í
konungs hásæti, sem hann átti með réttu.
Mr. Blood gat svaraði þeim, ef hann hefði
látið svo lítið að ræða málið, að hann hefði
fengið nægju sína af æfintýrum og flakki, aö
hann væri nú tekinn til við það starf, sem
hann hefði numið, að hann væri lyfjamaður
en ekki hermaður, læknir en ekki manndrápa-
maður. En svarið vissi hann hka, sem han
hefði fengið, að í öðru eins dýrðar málefni,
ætti hver maður, sem vildi karlmaður heita,. að
taka til vopna. Þær hefðu svarað, að Jeremias
Pitt, þeirra eigin bróður sonur, þótt sjómaður
væri, hefði hlaupið frá skipstjórninni og tekið
byssu til að verja hið rétta — en sá ungi stýri-
maður var svo ólánssamur, að lenda í Bridge-
water, einmitt þá dagana. En Mr. Blood var
ekki vanur að gefa sig í kappræður. Eg hefi
getið þess, að sá maður treysti sjálfum sér og
sótti ekki margt til annara.
Hann lokaði nú glugganum og sneri að
stofunni, sem var björt af kertaljósum, en Mrs.
Barlow, ráðskona hans var að bera mat á
borð. Við hana gat hann þess, sem hann hafði
orðið var: ,
“Nú hefir kvenþjóöin skift um, slettir ediki
fyrir sýróp.”
Rómur hans var geðþekkur, með þeim
írska keim, sem alla tíð loddi við hann, og
mýkti það málmhljóð eða hörku, sem ella
íylgdi honum. Sú rödd gat verið þýð og blíð,
gat líka skipað svo, að ráðlegast þótti að
hlýða. Sið sanna var, að manninn mátti
þekkja af raustinni. Hann var hár vexti og
grannur, dökkur á hörund, augun blá, sem
öllum þótti einkennilegt, því að augnahárin
voru svört, brúnir og kollhár sömuleiðis. Þau
bláu augu voru í hvassara lagi, augnatillitið
stöðugt og því líkt, að manninum þætti ekki
lítið til sán koma, nefið í hærra lagi, munn-
svipuirinn ekki bljúgur. Hann var svartklædd-
ur, eins og stétt hans hæfði, en klæðnaður
hans prýðilegri en þá gerðist alment, úr völd-
um dúk, með silfur borðum, og dýrum knipl-
ingum, mjahahvítum, um háls og úlnliði. Á
höfðinu bar hann gervihár sítt, sem þá tíðkað-
ist meðal iheldri manna, kolsvart og hrokkið
og strokið sem bezt mátti verða.
Að maður, svo ásjálegur og höfðinglegur
og stórlátur, skyldi láta sér lynda, að reka sitt
hógværa starf, í þessum smáa hafnarbæ í
Somerset, mætti vel vekja furðu; þar hafffi
hann dvalið í rúmt misseri og þar hefði hann
ef til vill dvalið alla æfi sína, ef forlögin hefðu
ekki hrifsað hann í sinn hlálega skollaleik —
annað eins er mögulegt en tæplega líktlegt.
Hann var sonur læknis á írlandi, en móðir
hans var ættuð af þessum slóðum, komin af
Frobisher ættinni, sem verið farmenn og vík-
ingar, mann fram af manni um margar kyn-
slóðir, og frá þeim mun hann hafa tekið að
erfðum þann óróa, sem snemma sótti á hann.
Faðir hans var stiltur og friðsamur, af írlend-
ingi að vera, hafði mikla raun af óstýrilæti
sonar síns, og hafði sig allan við að kenna
ihonum læðra manna framferði. iHans mark-
mið var, að koma honum í þá heiöarlegu stétt,
sem hann sjálfur tilheyrði og með þvl að Peter
var afarfljótur að læra, þegar hann vildi það
við hafa, og undarlega sólginn í að nema
nýjungar, þá hafðist það að hann varð kandidat
eða “baccalaureus” í læknisfræði, við háskól-
ann í Dublin, þegar hann stóð á tvítugu. Þann
fagnaðar atburð lifði faðir hans, en kvaddi
þennan heim nokkrum mánuðum sáðar og
móðir hans var þá dáin fyrir nokkrum árum.
Þá eignaðist ungi Pétur nokkur hundruð pund
og gaf lausan taum þeirri útþrá, sem hafði
þjáð hann frá barnæsku. Með skrítnum at-
burðum, sem hér verða ekki sagðir, kom
hann sér í þjónustu Hollendinga, sem þá áttu
í ófriði við Frakka, fékk foringja tign i skipa-
flota hins fræga Ruyters og barðist í þeirri
orustu á Miðjarðarhafi, þar sem sá firægi sjó-
foringi fékk sitt banasár.
Eftir að friður var gerður í Nimuegen, er ó-
víst um athafnir hans, en á Spáni var hann í
varðhaldi í tvö ár, þó varla hart haldinn, því
að þá mun hann hafa lært spanskra manna
tungumál,. og talaði það reiprennandi uppfrá
því. Þá var ófriður mikill, er Frakkar börð-
ust við nálega allar þjóðir og í þeirra liði var
Peter um tíma, eftir varðhaldið, hvernig sem á
því stóð. En er hann hafði tvo um þrítugt,
þóttist hann fuhsaddur af slarkinu, var k'ka
eftir sig af sári, sem hafðist illa við og þá
hvarflaði að honum heimfýsi. Hann tók sér
fari til Írlands, með skipi sem sigldi frá
Nantes; það skip velkti lengi af stórviðrum
leitaði hafnar í Bridgewater Bay, og þar gekk
Peter af því, seint á jólafijstu, árið 1685, í átt-
högum1 móðurfólks síns, með álíka fjáreign
eins og þegar hann lagði upp í ferðalagið frá
Dublin, fyrir ellefu árum. Honum féll staður-
inn vel og heilsu sinni náði hann fljótlega og
fullum kröftum, hann ásetti sér að búa þar
framvegis og stunda lækningarnar, sem hann
hafði yfirgefið með Svo smáum ábata. Þetta
er nú saga hans, eða svo mikið af sögu hans
sem hér verður sögð fram að því kveldi, sem
lagt var til orustu á Starmýrarheiði.
Peter þótti sem sú órusta kæmi sér ekki
við og stóð rétt á sama um þau læti, sem
bæjarbúar uppveðruðust af, hann lokaði hlust-
unum við öllum þeim ágangi og fór að hátta.
iStundu fyrir miðnætti var hann í fasta svefni
en um það leyti reið Monmouth út af borg-
inni, með sii^n uppreisnar her, eftir Bristoi
braut, og fór víöan bug fyrir mýrarsvakkann
en hinumegin við þá mýri og meðfram henni,
var konungsherinn. Þetta er alkunnugt og
eins hitt, að Monmouth var ósigur vís, vegna
ófimlegrar stjómar, áður en hann lagði til
orustu, þó hann hefði meira lið og þó har,
kæmi að konungshernum sofandi, í myrkri.
Orustan hófst tveim stundum eftir mið-
nætti, Mr. Blood svaf vært, við dyn stórskot-
anna, þangað til sól var komin á loft og farin
að tvístra þeirri þoku sem huldi vígvöllinn. Þá
settist bann upp, nuddaði stírurnar úr augun-
um og reyndi að átta sig. Einhver var að
hrópa útifyrir og knýja á húsdyr hans. Við
þann ágang hafði hann vaknað. Honum kom
til hugar, að einhver væri að vitja hans til
konu í barnsnauð, hann kipti á sig skóm og
kápu og gekk fram; í forstofu var ráðskona
hans á vakki, illa haldin af hræðslu, hann sef-
aði hana með nokkrum orðum og lauk upp
útidyrum.
Þar stóð maður og hélt í sveittan hest,
uppslettur og iUa til reika, í leðurbrynju gauð-
rifinni, þann þekti hann — það var Jeremias
Pitt, bróðurson piparmeyjanna, skipstjórinn
siem flækst hafði frá skipi sínu, í hringiðu upp-
reisnarinnar, með uppveðrunar straumi hér-
aðsbúa. Allar dyr í nágrenninu voru á hálfa
gátt og allir gluggar fullir af andlitum, með
hræðslu svip og kvíða.
Maðurinn reyndi að segja erindi sitt, en
var svo mikið niöri fyrir, að hann var seinn til
máls. Peter ávarpaði hann:
“Farðu þér hægt, karl minn. Flas var
aldrei til fagnaðar, svo eg viti.”
Maðurinn greip andann á lofti og segir:
“Það er Gildoy lávarður. Hann er hættu-
lega særður . . .á Oglethorpe býlinu. Eg bar
hann þangað . . . bann sendi mig eftir þér.
Flýtt’ér! Flýtt’ér!”
Með það greip hann til læknisins og vildi
kippa honum af stað, þó fáklæddur væri, en
hinn sneri'Sig af honum.
“Víst skal eg koma,” sagði hann. Honum
féll þetta illa. Gildoy hafði reynst honum
vænn maöur og vingjarnlegur og orðið hon-
um að góðu liði frá því bann settist að í
þessum stað. Þá skuld var Mr. Blood fús að
gjalda, en þótti meir en ilt að svona var
komið, því að hann vissi vel, að sá ungi lá-
varður var einn af styrktarmönnum hertog-
ans. “Víst skal eg koma. Lofðu mér að
klæða mig fyirst og ná í annað, sem eg þarf
með.”
“Það liggur mikið á.”
“Vertu hægur. Eg skal ekki dorska. Eg
segi þér enn, að þér gengur bezt ef þú ferð
hægt. Komdu inn og hvíldu þig á meðan . . .’
Hinn tók því fjarri. “Eg bíð hér. Flýttu
þér, fyrir guðs skuld flýttu þér.”
Hann gekk inn og klæddist og tók áhöld
sín og jafnframt sagði hann bústýrunni, hvað
bún skyldi hafa til matar, þegar hann kæmi
aftur, og annað smávegis, húshaldinu viðkom-
andi. Þegar bann kom út, var mikill mann-
bringuit utan um Pitt, flest kvenfólk og flest
grátandi og veinandi út af fréttunum, sem
hann bafði að segja, og sú háværa hrygð rauf
morgunkyrðina, á svipstundu, víðsvegar um
staðinn. En er hann sá læknirinn ferðbúinn,
vatt ihann sér á hestbak, færði sig að háum
tröppum, sem læknirinn hafði fyrir hestastein,
hann settist upp fyrir aftan hann og hafði eng-
in orð um. Og hann sat á hestlendinni og hélt
sér í ólanbelti þess sem sótti bann, og þannig
lagði hann upp í langferðina. Hann hélt Pitt
vera sendisvein göfugs uppreisnarmanns, sem
var þjáður af sárum, en bann rak erindi for-
laganna engu síður.
II. Kapítuii.
í hers höndum.
Þegar kom á brautina út úr borginni,
mættu þeir þeim sem fremstir fóru á flóttan-
ium. Þeir voru óburðugir, sumir blóðugir, alhr
hræddir, á asahlaupum í staðinn, í næsta
skjól, sem þeir voru svo heimskir að halda, aö
þeim myndi verða að gagni. Augun stóðu í
þeim, af þreytu og af skelk, en þó köhuðu
nokkrir á Mr. Blood og þá félaga, að þeir sem
eltu, væru skamt á brott og gæfu engum grið.
En ungi Pitt lét sem hann heyrði ekki og
keyrði hestinn í áttina til vígvallar, og fór
eins hratt og hann gat móti þeirri sívaxandi
flóttaþvögu, sem kom þjótandi úr orustunni á
Starmýrar heiði. Hann hvarf af brautinni og
tók af sér krók um loðnar engjar, en jafnvel
þar mætti ihann flóttamönnum í smáum hóp-
um og stórum, því að sá múgur dreifðist í all-
ar áttir, leit um öxl með kvíðasvip og bjóst við
bakskell af riddaraliði á hverri stundu.
Eftir því sem nær dró að setri konungs-
hereins, varð minna um flóttamenn. Þeir
komu á bakka elfunnar Parret, sem rann lygn-
um straumi, glitrandi í skini morgunsólar og
þá sáu þeir hið fagra bóndabýli, Oglethorpe.
Það var á árbakkanum, vafið grænum viðjum
hið neðra, en þar fyrir ofan grátt fyrir grjóti;
fagrir aldingarðar og stórir voru á alla vegu
nema einn, og þaðan lagði sætan ilm; það
virtist dotta við frið og fullsælu, ævalangt frá
stríði og blóðsúthehingum.
Þeir riðu í hlaðið, sem var lagt heihum og
bóndinn Baynes, alvarlegur á svip en asalegri
í hreyfingum, en vandi hans var, hjálpaöi þeim
af baki og leiddi læknirinn inn.
í stofunni, sem var afarstór, með stein-
gólfi og háum gluggum í jámgrindum, lá lá-
varðurinn Gildoy, á dagrúmi svokölluðu, en
það var tágriðin grind á trönum, en yfir bon -
um stumraði húsmóðirin og dóttir hennar,
frumvaxta stúlka, mjög lagleg. Hinn sári
maður var blýgrár í frarnan, hann bafði aftur
augun, átti bágt með að draga andann, kiptist
við í hvert sinn og veinaði ösjálfrátt, lítið eitt.
Mr. Blood stóð við hjá þeim sjúka og gaf
honum gætur. Honum ofbauð það, að svo
ungur maður, með svo fagrar framtíðarvonir,
hefði lagt það alt í sölurnar til að frama metn-
aðarfullan ónytjung. Hann hafði fengið góð-
an hug til piltsins og dæsti við. Að svo búnu
sneið hann af honum bol og skyrtu, svo að
síðusárið Iblasti við, kvaddi kvenfólkið til að
koma með vatn og léreft, og tók að kanna á-
verkann.
Hálfri stundu seinna, þegar liann var
langt kominn með umbúnaðinn, var riðið í
hlað með miklum undirgangi og hófaskellum.
Mr. Blood lét það alls ekki á sig fá, hann var
ekki vanur að láta sér bregða, og hélt áfram
verki sánu, eins og ekkert væri um að vera. En
lávarðinum varð bylt og sá leirugi Jeremias
Pitt tók viðbragð og snaraðiat inn í veggsk
Bóndi var áhyggjufullur og mæðgurnar auð-
sjáanlega mikið skelkaðar.
‘Hvað er að óttast?” mælti Mr. Blood, til
að hughreysta þau. “Þetta er kristinna manna
land, skulið þið vita. Og kristnir menn slást
ekki uppá særða menn né þá sem hýsa særða
menn.” Þið sjáið, að hann vissi ekki betur,
en að gera sér tálvonir um kristna menn. —
Hann hélt drykk, sem hann hafði sjálfur
blandað, að vörum hins sjúka. “Vertu á-'
'hyggjulaus, herra, það versta er yfirstaðið.”
I sama bili gengu glamrandi í stofuna
tólf riddaraliðar, í háum bullum og hárauðum
treyjum, úr þeirri sveit, sem var kend við
Tangier, og í broddi þeirra stórvaxinn bokki,
svartbrýndur, með heilmikiö af gulldreglum á
ibringu og öxlum.
Fyrirliðinn gall við, en liðsmenn skipuðust
í tvísetta fylkingu og stóðu kyrrir, skálmaði
svo innar betur, hann hafði glófa á höndum
og hélt um heðalkaflann á sverði sínu, svo að
döggskórinn var á lofti, sporar hans glömruðu
við steingólfið, og þá segir hann snúðugt:
“Eg er Captain Hobart úr dragúna liði
Kirkes ofursta. Hverjir af uppreisnarmönnum
hafa hér hæli?”
Bóndi var til í að standa á rétti sínum unz
hér kom, en er til hans var talað með hrotta-
legri hörku, þá gugnaði hann, sem 'heyra mátti
á því að hann var skjálfraddaður:
“E . . . eg hýsi enga uppreissnarmenn,
sir. Þessi særði höfðingi . . .”
“Þú þarft ekki að segja mér af honum.
hann sé eg.” Fyrirliðinn fór glamrandi að
beddanum og sá á þann sjúka, þungbrýnn og
grettinn.