Lögberg - 05.03.1942, Síða 4

4
LÖGBERG, FIMTUDAGJ.NN 5. MARZ, 1942
-----------Högberg--------------------
Gefi8 út hvern fimtudag aí
fitfc, tOht'MiiU PKJiSS, 1AM1TKD
bargent Ave., Wicnipeg, M&nitoba
Utanáskriít ritstjCrans:
fciUÍTOK LoGBJJKG, 695 Sargent A’ e.,
Winnipeg. Man.
Editor . EINAR P. JÓNSSGN
Verð $3.0« um árið — Borgist fyriríram
Tne 'Lögberg" ís printea —nd pub.ished by
Th« Columbia Press, Limited, 695 Sargent Avenue,
Winnipeg, Manitoba
PHONE 86 327
Óttinn
Ein ömurlegasta kynfylgja mannkynsins, er
óttinn; ótti við sitt eigið ístöðuleysi, ótti við
skuggann sinn; ógæfu þeirra manna, sem óttast
alla skapaða hluti verður alt að vopni; áður
en þeir vita, hafa þeir lifað sjálfa sig, og háð
vonlausa baráttu fram á brautarenda; óttinn
er sýkill, sem veiklar vitundarlífið, og sting-
ur orkunni til nytsamra framkvæmda svefn-
þorn.
Starfsglaður maður ber engan kvíðboga
fyrir morgundeginum; hann gengur fagnandi
til iðju, trúaður á nytjagildi hvers drengilegs
handtaks, og finnur hvorki til vanmáttárkend-
ar né ótta; líf hans alt verður heilbrigt líf,
sjálfum honum og þjóðfélagsheildinni til gagns
og gleði.
Skáldin hafa víðtæk áhrif á viðhorf og
menningarlega þróun þjóðanna, þó eigi sé þau
öll kraftaskáld.
Bjarni Thorarensen kvað eldlegan kjark í
íslenzku þjóðina, og gerði óttann landrækan:
“Fjör kenni oss eldurinn, frostið oss herði,
fjöll kenni oss torsóttum gæðum að ná;
bægi sem Kerúb með sveipanda sverði
silfurblár ægir oss kveifarskap frá!”
Af seinnitíðar mönnum íslenzkum, hafa
fáir komist í hálfkvisti við Hannes Hafstein,
að því er karlmensku- eða kjarkljóðum við-
kemur:
“Við þurfum að koma á kaldan stað,
í karlmensku vorri að halda próf.”
Kvæðið “Stormur” byrjar á þessari styrk-
vængjuðu vísu:
“Eg elska þig stormur, sem geysar um grund
og gleðiþyt vekur í blaðstyrkum lund,
þú gráfeysknu limarnar bugar og brýtur,
en bjarkirnar treystir um leið og þú þýtur.”
í ljóðlínum þessum felst holl lífsspeki, sem
gott er að kynnast, og minnir á vísu Sigurðar
frá Arnarholti:
“Vel er að fauskar fúnir klofni,
felli þeir ei hinn nýja skóg.”
Magnús konungur hinn berfætti, gekk
fram fyrir fylkingar og hlífði sér lítt; er vinir
hans brýndu fyrir honum að gæta nokkurrar
varúðar, svaraði hann þeim með þessum ó-
gleymanlegu orðum: “Til frægðar skal kon-
ungi meir en langlífis.” í skapgerð Magnúsar
konungs var ekkert rúm fyrir óttann, þenna
erkióvin heilbrigðs lífs. Magnús konungur var
enginn hálfhugi; hann var norrænn fullhugi;
ímynd áræðis og andlegrar hreysti.
Hannes Hafstein gekk fram fyrir fylkingar
engu síður en Magnús Norðmannakonungur,
þó með öðrum hætti væri; hann var baráttu-
maður á sviði andlegra átaka, og fann til skyld-
leika síns við hinn sterka storm; áminstu kvæði
hans lýkur með þessu karlmannlega erindi:
“Eg elska þig, elska þig eilífa stríð,
með ólgandi blóði þér söng minn eg býð.
Þú alfrjálsi loftfari, hamast þú hraður;
hugur minn fylgir þér djarfur og glaður.”
Stríðið, sem Hannes Hafstein elskar, og
býður söng sinn með ólgandi blóði, er hið eilífa
umbótastríð, hin þrotlausa barátta fyrir and-
legri og efnalegri þróun mannkynsins; í þeim
anda skyldi sérhvert stríð vera háð!
Myrkfælni er leiður kvilli, sem mörgum
manninum hefir orðið hált á. “Margt býr í þok-
unni,” segir eitt hinna miklu skálda vorra. Vita-
skuld býr margt í þokunni, og margt í myrkr-
inu, eins og margt býr í heiðsvalanum og Ijós-
inu. og það langtum fleira; þó er ekkert sérstak-
lega geigvænlegt við myrkrið eða þokuna,
nema þá andlegu þokuna, sem stundum lykst
um vitundarlíf mannanna eins og hráköld
slæða. Myrkfælnir menn óttast sinn eiginn
andardrátt; fullhugar ganga sigurglaðir á hólm
við það alt, sem í myrkrinu og þokunni býr,
og stefna gunnreifir á Hádegishnjúk.
Þann 4. desember síðastliðinn, voru liðin
áttatíu ár frá fæðingu Hannesar Hafstein;
hann var uirvfram alt annað skáld karlmensk-
unnar, en svarinn óvinur myrkfælninnar og
óttans; ein lýðhvöt hans í ljóði er á þessa leið:
“Opnið sálar alla glugga
andans sólargeislum mót.
Burt með drauga, burt með skugga,
birtan hæfir frjálsri sjót!”
Barátta sú hin mikla, sem nú er háð til
verndar lýðræðinu í heiminum, er slík, að hún
krefst samstiltra átaka allra þeirra morgun-
manna, sem enn standa ofar moldu, og eigi
hafa tapað trúnni á sigurmátt lífsins sjálfs.
1 ríki óttans skapast þau geigvænlegu
máttarvöld. sem grafa ræturnar undan mann-
gildi einstaklingsins, og auðveldlega geta leitt.
til tortímingar heilla þjóða.
Arsþing
Þjóðræknisfélagsins
f vikunni, sem leið, var ársþing Þjóð-
ræknisfélags íslendinga í Vesturheimi, hið
tuttugasta og þriðja í röð, háð hér í borginni
við meiri aðsókn, en dæmi voru áður til; starfs-
fundir yfir höfuð mæta vel sóttir, en aðsókn
að skemtisamkomum þeim, sem haldnar voru
þrjú kveldin, einkum tvö þau síðari slík, að hús-
rými reyndist ófullnægjandi; á slíku verður að
ráða bót í framtíðinni, og má það eigi framar
henda. að fólk. jafnvel langt að komið, verði
frá að hverfa sakir þrengsla. En mestu máli
skiftir þó vitaskuld það, hve glæddur áhugi á
öllum sviðum vorrar þjóðræknislegu viðleitni,
var einlægur og auðsær í sambandi við þetta
nýafstaðna fslendingaþing í Vesturvegi; hve
þeim fer fjölgandi, sem sverja íslenzkunni og
íslenzkum þjóðernisverðmætum fullan trúnað,
og staðráðnir eru í því, að vinna með vaxandi
arengskap að heill hvorstveggja; á þessum vett-
vangi sem á öðrum sviðum mannlegra athafna,
verður það lífsstefnan, en ekki helstefnan. sem
gengur sigrandi af hólmi. Með hliðsjón af
fræðslumálunum, eða í raun réttri kenslu í
íslenzku meðal barna og unglinga, ákvað þing-
ið að forseti skipi milliþinganefnd til þess að
annast um öflun viðeigandi kenslubóka, en
skortuf á slíkum bókum hefir reynst kenslu-
viðleitninni hinn alvarlegasti götuþrándur.—
Dr. Richard Beck var endurskosinn í for-
setaembætti félagsins í þriðja sinn, og er það
*vel; félagið hefir stigið mörg þróunarspor undir
forustu hans, og á vafalaust eftir að stíga þau
fleiri og róttækari.
Norrœn jól
Slíkt er heiti undurfagurrar bókar, er rit-
stjóra Lögbergs var nýlega send frá íslandi.
en deild Norrænafélagsins í Reykjavík gefur
út; þetta er hið fyrsta ársrit deildarinnar. en
ritstjóri þess er Guðlaugur Rosinkranz. kennari
við Samvinnuskólann; yfir ritinu hvílir hress-
andi, norrænn blær, er svipmerkir sameigin-
legan uppruna og andlegar sameignir Norður-
landa þjóðanna. -
Rit þetta hefst með ávarpi frá Sveini
Björnssyni, ríkissjtóra Islands; en í kjölfar
sigla þeir de Fontenay, sendiherra Dana á ís-
land,i August Esmarch, sendiherra Norðmanna,
Otto Johannsson, sendifulltrúi Svía, og L.
Anderson, aðalræðismaður Finnlands; öll eru
ávörp þessi faguryrt og drengilega hugsuð, og
öll leggja þau sérstaka áherzlu á þörfina fyrir
framtíðarsamstarf meðal hinna norrænu þjóða,
sem nú hefir illu heilli verið að meira og
minna leyti truflað, eða rofið, vegna styrjald-
arástæðna; gegnum ávörpin öll rennur eins og
rauður þráður óbifanleg sannfæring aðilja um
það. að þess verði eigi langt að bíða unz því
fargi, sem um þessar mundir hvílir á hinum
göfgu, norrænu þjóðum, verði að fullu létt af;
og þeir standa heldur engan veginn einir uppi
með þá sannfæring sína; mörg orð, margar
hugsanir ýmíssa þeirra, er í fjarlægð búa,
stefna í sömu átt. 1 ritinu eru og prýðilegar
greinar eftir þá dr. Sigurð Nordal, Stefán Jóh.
Stefánsson, séra Sigurbjörn Einarsson, Vil-
hjálm Þ. Gíslason, Guðlaug Rosinkranz o. fl.
Tvö glæsileg og tilþrifamikil kvæði, Norræn
jól, eftir Davíð Stefánsson, og Haust, eftir
Tómas Guðmundsson, setja tilkomumikinn
sviþ á þetta gagnmerka rit.
Bók þessi er ritstjóra og útgefendum til
stórsæmdar, og er Lögberg þeim þakklátt fyrir
hina kærkomnu sendingu.
%
Tímaritið Freyr
Svo má í raun réttri segja, að jólablað
tímaritsins Freys, sem forseti Þjóðræknisfélags
Islands, hr. Árni G. Eylands, er ritstjóri að, sé
mestmegnis helgað Vestur-íslendingum; það
hefst með hinni fögru jólakveðju Sigurgeirs
biskups til Islendinga vestanhafs, en flytur auk
þess myndir af Guttormi skáldi og frú hans,
og frú Eylands, sem þá var hér í heimsókn frá
íslandi, og Sveini kaupmanni Thorvaldsson;
ennfremur mynd af landnemaminnisvarðanum
á Gimli frá í sumar, þar sem fjallkonan, frú
Kristín Jónasson, leggur blómsveig á varðann,
og les kafla úr kvæði eftir ritstjóra Lögbergs;
eru vísurnar einnig birtar, þó meinleg prentvilla
sé í fyrra erindi, “lands” í stað “láns.” Tvö
kvæði birtir og rit þetta eftir Guttorm skáld.
HALLDÓR KILJAN LAXNESS:
Fegurð
himinsins
Nú toefir mér loks gefist tæki-
færi til að lesa lokaþáttinn ai'
hinni miklu píningar-historíu
ólafs Kárasonar Ljósvíkings,
eftir H. Kiljan Laxness. Hún
byrjaði fyrir nokkrum árum i
ljósi iheimsins og lýkur nú í
Ifegurð himinsins. Fjóra erfiða
áfanga, hefir skáldið þolin-
móðlega borið þetta óskabarn
sitt, gegnum eymdadal lífsins og
skilað því í faðm einnar “al-
hreinnar goðveru sannfagurrai
og án alla miskiunn” sem skáld-
ið segir að búi uppi yfir jöklin-
um, eða þar sem landið hættir að
vera jarðneskt og hefir fengið
hlutdeild í himninum. Er þetta
talin mikil þrekraun, er sannar
ótvíræðlega eitt af spakmælum
skáldsins: að “þolinmæðin sé
sterkari en mátturinn.” Nú
verður því tæplega neitað, að
trúmenn hafa um langan aldur
reynt að vista óskabörn með
svipuðum hætti í fangi einhverr-
ar goðveru, en þetta með ólaf
hefir tekist afbrigða vel, þvi
hamhleypan kvað hafa slöngvað
ihonum í fang goðverunnar af
svo miklu afli, að hann hvarf
eins og lína inn í fegurð himins-
ins. Getur hver maður, sem
nokkurn bókmentaskilning hefir
séð línu þessa er hann les bók-
ina. Engu síður en menn sjá
spor Hannibals í snjónum er þeir
lesa Heljarslóðarorustu.
II.
Löngu áður en eg sá bók þessa
hafði eg lesið um hana þrjá rit-
dóma að heiman. Kom mér það
nokkuð á óvart að heyra kvartað
yfir því að ritdómarar væri hætt-
ir að tala um bækur Laxness og
reynt væri að þegja hann í hel.
Ekki veit eg ihversu mikið kann
að vera til í þessu, en ritdóm-
arinn komst svo að orði, að 1
þessu kæmi fram “einhver ógn-
ar vesaldómur.” En hitt hefir
mér stundum dottið í hug, að
sumt af lofinu, sem á hann hef-
ir verið hlaðið af frómhjörtuð-
um dýrkendum væri ekki með
öllu laust við vesaldóm. Eg er
því samþ. að Laxness eigi skilið
að honum sé gaumur gefinn og
þó miklu fremur fyrir ýmislegt
annað, an þessar stærri sögur
hans. En flest af þvi sem eg
hefi um. hann lesið er einmitt
gengdarlaust lof fyrir þær. Þar
eru eins og sápurnar í iitvarp-
inu, allar beztar, mest ilmandi,
Ijómandi, og skinandi, mest fág-
aðar og fíngerðastar.
III.
Það má raunar um þessa síð-
ustu bók segja að hún er skap-
legri miklu en hinar fyrri. Það
bregður þó fyrir fólki sem tal-
ist getur til menskra manna og
sögu sviðið ekki eins sóðalegt.
Orða ambögur færri, en klamb-
urlegar setningar fleiri.
Söguþráðurinn er í fáum orð-
um á þessa leið. Ljósvfkingur
er ráðinn barnakennari í af-
skektri sveit; þar hefir hann of
náin afskifti af einni náms-
meynni og lendir í hegningar-
húsið fyrir. Er sendur til
Reykjavíkur. Þegar hann hefir
verð ium stund í haldi, verður
hann veikur, bæði á sál og lik-
ama, ekki ósvipað því, sem fyrir
hann kom undír súðinni í Suður-
eyrar baðstofunni áður en hann
réðist til uppgöngu í rúm Jasínu
Gottfreðlínu, en nú var hún
fjarri. Hann liður miklar þján-
ingar; fær vitrun. Sigurður
Breiðfjörð kemur í gullimni
kerru og hrópar til hans: “Hún
heitir Bera.” Samt rætist fram
úr þessu og skáldið leggur af
stað heim. Á leiðinni nær hann
í unga stúlku og skirir hana
Beru. Þá nær ástin svo föstum
tökum á honum að hann gerir
sig ekki ánægðan með neitt
minna en eilíif líf. Alt fellur í
ljúfa löð milli þeirra, þau fara
sér til skemtunar út fyrir kaup-
túnið á einum viðkomustað
skipsins; þar fullnægir hún von
hans og þrá, grætur breytni
sína, vegna þess hún var ekki
eins andlega þroskuð eins og
skáldið, sem vissi að “gera er
jaifnrétt og að gera ekki.” En
hún tók skjótum framförum,
hætti að gráta og fór í rúm til
skáldsins nóttina eftir. Síðan
skildust leiðir, þau fóru hvort
til síns heimilis, sitt hvoru
megin jökulsins. Skáldið sakn-
ar Beru simnar og berst illa af.
Hann hafði trúað vini sínum
og skáldbróður Reimari fyrir
bréfi til hennar, en fyllist nú af-
brýði og legst í rúmið. Þegar
Reimar kemur aftur og segir
honum lát berunnar bráir af
honum aftur og hann leggur af
stað á laugardag fyrir páska til
að mæta ástmey sinni uppi á
jöklinum. Lýkur þar sögu ólafs
Kárasoinar Ljósvíikings. Við
þennan söguþráð eru svo tengd-
ir 24 þættir eða kapítular, fullir
af skringilegum öfga myndum,
kímni og heimspekilegum heila-
spuna. Sýslumaðurinn er ýmist
karfi eða marhnútur, presturinn
minnir á svin; ritstjórinn er með
smjör í brosinu, o. s. frv. Fyrsti
og síðasta þáttur fjalla nokkuð
um gömul hjón, sem búa i dal
inn við jökulinn. Þessi hjón
hafa ekki áður komið við söguna,
þeim virðist vera skotið þar inn
til að sýna hvernig höf. álítur
að mannlífið verði “að eilífu
stærst.” Þó eg ekki telji þetta
álit hians neinn drottinsdóm, tel
eg Jæssa þætti vera betri en flest
annað í bókinni. Lífið sjálft
bæði mannlíf og annað, eðli þess,
viðhald, endúrnýjun, framþróun,
upphaf og endir, er enn lítt ráðin
gáta.
Hér tek eg upp úr bókinni
nokkuir sýnishorn:
Námsmærin Gottfreðlína, sem
kvað uera goðkynjað barn nátt-
úrunnar, lítur svona út þar sem
hún fyrst kemur fram á sögu-
sviðið:
“Stór og digur stelpa réttir
skáldinu Jiykka siggnúna höncí
lagaða eftir kýrspena og ár, og
hann sá fyrir sér dökt hár og
strítt, í þykkum fléttum og vax-
ið niður í enni; stórt búlduleitt
aindilt með tröllauknum kjálk-
um og slétt settum tönnum,
þykkum óformuðum vörum,
feitu hörundi, augum vel fram-
gengins grips; en allur líkams-
þroski nær fullu ein hálfu. Húu
flutti með sér andblæ af hrossa-
keti, fýl og gotu þar sem hún
stóð d baðstofu skáldsins með
groddana niðrum sig og saug
upp í nefið.
ólafur Kárason horfði undr-
andi á hina viltu dóttur annesj-
anna, J»etta ofvaxna hundheiðna
kvenbarn, og strauk hárið vand-
ræðalega frá enninu. Satt að
segja var honum hulin leyndar-,
dómur í hvaða tilgangi ætti að
troða gyðinglegum spakmælum
og kynjasögum um Jesú í þvi-
lika hlussu;
Námsmærin Jasmía hafði til
iþessa staðið framan í elju sinni
hnareist, gleiðfætt og dálítið
framsett, með þurs í augunum
og rafmagn í hárinu, grunlitil
um hina dýpri merkingu þessa
fundar; en nú, þegar henni
skildist að hún ætti þátt i að
leggja heimili kennara síns í
auðn og kasta óafmáanlegum
skugga yfir litla barnið, bilaði
reisn hennar i einni svipan, hún
laut höfði, bar pokasvuntuna
upp að augum sér og var farin
að gráta.
Ef eg hefði vitað að það ætti
að láta hann ólaf Kárason þola
bágt fyrir það mundi eg aldrei
hafa sagt það neinum, sagði hún
upp úr grátinum. Hann ólafur
Kárason má altaf gera við mig
alt alt sem hann vill og það skal
aldrei aldrei hafa Verið neitt. —
Þetta er sýnishorn af lifsspeki
alþýðu skáldsins Reimars:
“Vera má að þú getir orðið
sæmilegt sálmaskáld og heims-
ádesiluskáld, ólafur minn Ljós-
víkingur, sagði Reimar skáld. En
sá sem hefir enga hugmynd um
skyldur mannsins við kvenmann-
inn, hann verður aldrei stór-
skáld. Strax og kvenmaðurinn
eu' sprungiinn út þá vill hann
börn og aftur börin, það er það
sem kvenmaðurinn vill Ást
mannsins fullnægir ekki kven-
manninum, heldur fyrst og
fremst börn, fimm börn, tíu
börn, fmtán börn að bera undir
belti og fæða með óhljóðum og
ala í argi og sukki, börn til að
Vaka yfir á næturnar, typta og
kjassa á vixl, börn, sem ýmist
dreifast út yfir landsbygðina og
verðia að manni í fjarlægum stöð-
um, eða detta upp fyrir úr alls-
konar skömm —- börn til að
grafia í jörðina og syngja yfir.
Giftur maður hefir ekki nema
eina skyldu við konu sína til
þess að ihúin verði lánsöm, og
það er að sjá um að hún sé
æfinlega Ólétt, með barn á
höndum, Miikið hefir þú verið
vel giftur maður Reimar skáld,
sagði ólafur Kárason.-------
Hér er partur af samtali skáld-
anna þegar Ljósvíkingur biður
Reimar fyrir bréfið.
Jia, það er nú ekki nema eitt
af mér að segja, og margur
mundi ekki telja það fréttir,
sagði ólafur Kárason með Jæssu
fjarræna brosi, sem varð honum
æ tamara. Og ekki veit eg hvað
þú kant að álíta. Þó, sem skáld
finst mér þú ættir að skilja það.
Eg hefi séð ifegurðina. Þá hló
Reimar skáld og sagði: Þar
gerðirðu mig alslemm kallinn.
Og svo merkilega bar til, sagði
Ljósvíkingur, að þann dag sem
eg sá fegurðina þá skildi eg alt
i einu ódauðleikann.
Ja, mikill asskoti kall ininn,
sagði Reimar skáld, klóraði sér í
hnakkanum og gægðist upp á
vin sinn úr öðrum augnakrókn-
um.
Þegar maður hefir séð fegurð-
ina hættir annað að vera til,
sagði Ljósvíkingurinn.
Ja, sá er eldurinn heitastur
sem á sjálfum brennur, sagði
Reimar skáld. Er það kven-
inaður?
Lengi hélt eg að fegurðin væri
aðeins draumur skáldanna. Eg
hélt að fegurðin og mannlífið
væru tveir elskendur, sem aidrei
geta mæst. Meðan þú heldur
það er alt tiltölulega einfalt. Þú
getur þolað hvaða harðrétti sem
er; hvaða dýflissu; myrkur og
kuldi sakiar þig ekki: fegurðin á
ekki heima á jörðinni. En eitt
hásumarkvöld í hvítum þokum,
við líðandi vatn og nýtt tungl, þá
lifir þú Jietta undur, sem til-
heyrir ekki einu sinni efninu og
á ekkert skylt við fallvaltleikann
þótt það birtist í mensku gervi;
og öll orð eru dáin; þú átt ekki
lengur heima á jörðinni.
I fyrsta sinn horfði Reimar
skáld sínum grunnu glæru aug-
um í a'lvöru á málvin sinn;
hann hafði flutt skáld þetta á
kviktrjám haldinn þrjátíu sjúk-
dómum yfir fjöll, sem glæpa-
mann aftan í hrossi milli stór-
staða landsins, en nú sá hann
að ekki var lengur alt með
feldu.
Heyrðu karl minn, þennan
kvenmann verður þú að goska og
Jiað fyr en siðar, annars fer illa
fyrir þér, sagði hann.
Hér segir frá þvi er hann var
sendur á sjúkraihúsið:
“Hann var borinn í sjúkra-
körfu út i sjúkravagn, en hafði
því miðui? ekki rænu á að njóta
lífsins neitt að ráði meðan hon-
um var ekið úr tukthúsinu ú
spítalann. Hann var rannsakað-
ur með itöfraþrungnum aðferð-
um, hundraþúsundkróna áhöld-
um og voðalegu'm inntökum, og
ljósmyndaður á sál og likama 1
nokkra daga, en vísindin fundu
engan umtalsverðan sjúkdóu1
með manninum utan þennan
eina sjúkdóm efnisins, þessar
slysfarir í ljósvakanum, Jrennan
misskilning í tóminu, sem heitir
lif. Hann spurði kurteislegn
hvort visindin héldu að hann
lægi í rúminu sér til skeintunar.
Nú, hvað er þá að þér, sögðu
vísindin.
Bg er hættur að skilja sólina>
sagði sikáldið.