Lögberg - 05.03.1942, Blaðsíða 6

6
LÖGBERG, FIMTUDAGINN 5. MARZ, 1942
SÖNN STRIÐSTÍMASAGA
Píslarför pólskrar móður
Eiginfrásögn hennar er hún
netnir: "SLOPPIN ÚR VÍTI!"
Eftir BARBARA PODAWICZ
En næstu þrjá dagana var eg með slæmt
kvef og hálssárindi, og börnin voru líka vesæi.
Hinar konurnar fóru þá dagana út að landa-
mærunum, í þeirri von að ná fundi bænda
sinna í fangabúðunum, sem umboðsmaðurinn
hafði talað um. Að kvöldi þriðja dagsins kom
hann til hússins, sem við höfðumst við í.
“Hversvegna komuð þér ekki aftur?”
spurði hann.
“Eg er veik og börnin líka lasin. Við höf-
um engan eldivið. Gerið svo vel og sjáið um
að við fáum eitthvað til að geta kveikt upp í
ofninum með.” •
Hann horfði umhverfis í herberginu. Ofn-
inn var glóðarlaus. í einu horninu voru fáein-
ar kartöflur og gulrætur, er við höfðum flutt
með okkur úr kofanum — hið eina þarna mat-
arkyns. Börnin lágu í hálmi á gólfinu, með
lítið ofan á sér. Hann sá að okkur leið öllum
hörmulega illa.
“Eg skal sjá um þetta,” sagði hann.
Um hádegi næsta dag kom rússneskur
hermaður með rauðakrossvagn hálfhlaðinn
kolum. “Betra er að láta þetta inn í herberg-
ið, eða því verður stolið,” sagði hann. Hann
lét það svo í hrúgu á gólfið í einu horninu.
Úti þyrptist fólkið að og glápti gapandi á
þetta. Þessi kolasending virtist vekja eins
mikla eftirtekt í umhverfinu, eins og þó út-
lendúr prins hefði komið þangað.
Eg lagði svo í ofninn og okkur varð aftur
hlýtt. Nokkrum stundum seinna komu hinar
konurnar aftur gegnkaldar inn að beini. Þær
höfðu ekki fengið að fara inn í fangaverið og
fréttu ekkert af bændum sínum. Á það ráku
þær sig, að pólskir peningar væri ógjaldgengir
á öllu svæðinu er Rússar höfðu nú á sínu
valdi. Aðeins rúblur voru teknar gildar, en
af þeim höfðum við ekkert, og enga mögu-
leika á að eignast þær. Ýmsir nauðsynjahlutir
eða verðmætir munir voru teknir í skiftum,
en við höfðum ekkert slíkt til að bjóða fram.
Úlnliðsúr virtust einkum eftirsóknarverð. Þeg-
ar öll slík úr með gangverki í voru upptekin,
fóru Rússarrúr að girnast þau, er aðeins seld-
ust sem leikföng barna.
Afkoman í Tarnopol varð okkur æ óbæri-
legri daglega, eftir því sem veturinn færðist
meir og meir yfir. Án rússneskra peninga,
gátum við aldrei reitt okkur á að fá eitthvað
til næringar. Við Helen afréðum því að fara
til Lemberg, og reyna hvort ekki yrði skárra
að komast af þar. Til að geta farið frá einum
bæ til annars urðum við að hafa leyfisbréf, en
þau lét umboðsmaðurinn okkur góðfúslega í
té, þótt hanh tæki okkur vara fyrir því, að þar
tæki ekki betra við. En í Lemberg átti eg
vinafólk, sem ef til vildi gat útvegað mér upp-
lýsingar um hvernig eg fengi komist burt úr
landinu.
Við fórum á járnbrautarstöðina. Lestin
stóð þar algerlega mannlaus. Við reyndum
að komast inn í eirtn vagninn, en dyrnar voru
harðlæstar. Rússnesk lestarstýra kom þar að.
“Eg reyndi líka að opna þenna vagn,” sagði
hún. “Reynið annan vagn.” En hinir voru
líka aflæstir. Við stöldruðum þarna við eins
lengi og við þorðum, en snerum svo heim
aítur.
Næsta daginn stóð lestin enn þarna; kom-
umst við þá inn í vagn og biðum. Eftir langra
klukkustunda bið hélt lestin þó áleiðis. Þegar
lestrarstýran kom og heimtaði farbréfin, sagði
eg henni að við hefðum engin farbréf. En
hún spurði hvers vegna.
“Við höfum enga peninga.”
Konan nöldraði eitthvað, en lét okkur þó
sitja kyrrar. Ferðin til Lemberg, sem venju-
lega tók þrjár klukkustundir, stóð nú yfir í
heilan sólarhring.
I Lemberg var ástandið enn verra heldur
*en í Tarnopol. Þar var hvert einasta hús þétt-
skipað efst sem neðst. Að fá þar herbergi var
ómögulegt. Þegar stríðið skall á flvktist helm-
ingur íbúanna úr vesturhluta Póllands austur
í land. En þá komu Rússarnir og stemdu stigu
fyrir allar leiðir á hernumdu svæði sínu, jafnt
austur sem vestur. Fólkið var eins og í gildru.
Það hópaðist í stærri borgirnar; einkum til
Lemberg. Okkur virtist sem helmingur War-
saw-búanna væri nú þarna saman kominn.
Fyrsti Warsaw maðurinn, sem eg hitti á
leið minni frá járnbrautarstöðinni, var einr.
ríkasti bankarinn, er ég hafði kynzt. Hann
sat við stýrishjólið á forláta bifreið, en var
klæddur óhreinum og ólýsanlegum ullardúks-
fataræflum.
“Hvað eruð þér að hafast hér að?” spurði
eg undrandi.
“Að bíða herra míns,” svaraði hann.
Til frekari skýringar sagðist hann hafa
nægilegt fé meðferðis, en Rússarnir væri að
senda alla óstarfandi pólska karlmenn í um-
dæmi sínu til Síberíu. Þess vegna hefði hann
leitað fyrir sér um atvinnu, eins og til var-
úðar. Og hið fyrsta, sem honum bauðst var
þetta keyrslumannsstarf. Fataræflunum hefði
hann klæðst bæði sem dularbúningi og til
skjóls.
Maðurinn minn hafði verzlunarsambönd í
Lemberg, við kaupmenn, sem vörur fengu frá
verksmiðjum hans. Eg bað þá um hlýja sokka
handa drengnum okkar. En þ'eir sögðust verða
að neita mér um þetta. Reikningur bónda
míns hjá þeim væri í bezta lagi; í raun og
veru skulduðu þeir honum fé. Peninga gæti
eg fengið, en vörur ekki. Það væri stranglega
fyrirboðið að selja Pólverjum nokkurn hlut.
Eg svaf á gólfinu í húsum þessara við-
skiftavina bónda míns, en næsta daginn útveg-
uðu þeir okkur Helen herbergi í hóteli. Glugg-
inn á því var brotinn, en enginn hitinn. Hitinn
í mér og hálssárindin ágerðust aftur. Annar
kunningi okkar, greifinn —, sem frétt hafði
um, að eg væri í Lemberg, kom til að vitja
mín, og hitti mig grátandi. Hann hafði verið
rekinn af landsetri sínu með konu og barni.
En þau höfðu íbúð. Hann fór með mig tii
herbergis þeirra, til konu sinnar, sem tilreiddi
mér máltíð og lét mig hvílast í eigin herbergi
þeirra um nóttina.
Næsta dag fórum við aftur til Tarnopol,
því vonlaust var um að geta hafzt við í Lem-
berg, en nú hafði eg rússneska peninga.
Enn ráðslöguðum við konurnar okkar á
milli um hvað gera skyldi. Eg hafði fastsett
mér að komast burtu og til Ameríku. En einu
leiðirnar út úr rússneska sviðinu lágu yfir há-
fjöll til Rúmeníu eða Ungverjalands. Eg á-
kvað að gera tilraun um að fara aðrahvora þá
leið.
Hinar sögðu mig gengna af vitinu. Væri
eg fundin við landamæri hins forboðna sviðs
þýddi það að eg yrði send í útlegð til Síberíu.
Og hér um bil sjálfsagt væri að á mig yrði
rekist, því að úkraníska bændafólkinu okkar
megin við landamæri sviðsins, og Slóvakíu
bændafólkinu, hinu megin fjallanna væri
stranglega skipað, að viðlagðri annars sárri
hegningu, að handsama -sérhvern ókunnan
ferðamann er þeir hitti fyrir sér og færa hann
lögreglunni í hendur. Fyrir hverja persónu,
er þeir þannig færði henni, fengi þeir 200
rúblur. Og þar á ofan væri nú komið fram j
nóvember. Djúpt fannkyngi yrði á fjalla-
heiðunum og eg frysi þar í hel.
Að sleppa úr landinu að sumarlagi viður-
kendu þær ekki óhugsanlegt; um hávetur væri
engin von um það. En eg hafði fastsett mér að'
komast burtu með drenginn minn. Fór svo til
umboðsmannsins og bað hann um leyfi að niega
fara aftur til Lemberg.
“Eftir tvo daga ætla eg þangað sjálfur,”
sagði hann, “og skal taka yður og vinkonu yðar
með mér í bifreið minni.”
Á leiðinni til Lemberg var hann mjög vin-
gjarnlegur og margmáll. Er þangað kom
skildi hann okkur eftir á forugu miðbæjar
sviðinu. “Eftir tvo daga,” sagði hann, “fer eg
til baka aftur, og þið getið þá hitt mig hér.
Verði eg ekki hér til staðar, þá farið til þessa
staðar. Eg hefi þar hertíergi og hefi tilkynt
húseigendum að það sé samkvæmt ósk minni
að þjð haldið þar til meðan eg er í Kiev.”
Hann fékk mér miða og fór svo sína leið.
Þetta stefnumót eftir tvo daga gat ekki látið
sig gera. Við Helen fórum aftur til Tarnopol
með lestinni. En eg hafði náð sambandi við
kunnirtgjafólk, sem myndi hjálpa mér til að
komast burtu úr Póllandi.
Eftir fárra daga dvöl nú í Tarnopol tíndi
eg saman og bjó um það litla, sem eg hafði
til ferðarinnar og fór með litla soninn minn á
ferðavagni til Lemberg, þar sem eg varð að
borga hundrað rúblur fyrir flutning á fata-
tösku minni til þess staðar í bænum, sem um-
boðsmaðurinn hafði vísað mér til. Þegar þang-
að kom fanst mér eins og eg hefði lent í para-
dís. Herbergið var notalega hlýtt, í heimili
pólsks fólks, og ekki aðeins með góðu hvílu-
rwmi, heldur og baðklefa. Vegna meðmæla
umboðsmannsins naut eg nú allra þessara þæg-
inda fyrir þrjátíu rúblur í mánaðarleigu. Eg
hafði komið með brauð og svínsfl'esk — og
svo hafði eg drenginn minn þarna með mér.
í þrjá mánuði hélt eg til þarna í herberg-
inu, og braut heilan um einhver ráð til að
komast út yfir landamærin. Svo frétti eg um
mann, sem það gæti framkyæmt. Þetta var
sveitamaður, sem átti dálitla sögunarmvllu
uppi í fjöllunum, svo að segja fast við landa-
mærin, og hafði arðvænlega atvinnu við það
að flytja flóttamenn með leynd út úr landinu.
En hann kvaðst aðeins greiða för karlmanna;
hvorki kvenfólk eða börn, og alls engan far-
angur flytja í þeim ferðum. í hvert sinn
sem hann kom niður til Lemberg ámálgaði eg
þetta við hann. Að lokum kom hann þó til
mín og kvaðst viljugur til að fara með mig út
yfir fjöllin, en það væri þó mjög hættuþrungið
ferðalag.
“Eg skal gera þetta fyrir sex hundruð
dollara,” sagði hann. “Þeir verða að borgast
fyrirfram í amerískum peningum. Þér verðið
líka að fá GPU-lögregluleyfi um að fara til
Turka, sem er seinasta járnbrautarstöðin hérna
megin við landamærin. Svo farið þér þangað
með járnbrautarlestinni.
“Þér verðið að klæðast eins og sveitafólk,
og drengurinn líka. Engan farangur hafa
meðferðis, ekki einu sinni litla fatatösku. Eg
verð á lestinni, en ekki í sama vagni og þér.
Ef þér skyldið koma auga á mig megið þér
ekki láta þess nein merki sjást að þér þekkið
mig. Áður en við leggjum á stað héðan læt
eg yður hafa húsnúmer í Turka, þar sem þér
getið falizt þangað til eg vitja yðar.”
Enn ámálgaði hann um hætturnar á þess-
ari leið. Svo virtist sem vegurinn frá Turka
næði ekki nema hálfa leið upp í fjöllin, þang-
að sem komið væri að öðrum vegi, er lægi þar
þvers um á báða bóga undir efstu heiðarbrún-
inni. Önnur álma þessa þvervegar lá framhjá
sögunarmyllu hans. Yfir sjálfa heiðina var
enginn ruddur vegur. Á miðjum þessum þver-
vegi yrðum við að fara af sleðanum, sem við
komum á, og brjótast áfram gegnum skóginn
á fæti yfir til Ungverjalands.
“Eg óttast aðeins einn stað hér,” sagði
hann. “Hann er á vegamótunum þarna uppi.
Þar er GPU-kofi, en í þessu veðri halda verð-
irnir sig ef til vill innan veggja. Mæti þeir
okkur á veginum, neyða þeir okkur kannske
til að snúa við og halda sömu leiðina til baka,
þótt eg hafa að vísu í huganum sögu að segja,
sem þeir kynni að taka gilda. En nái þeir
okkur eftir að við yfirgefum sleðann og erum
komin inn í skóginn, er úti um okkur. Við
verðum þá bæði handtekin og send til Síberíu.
“Fannfergið á heiðinni verður mjög mikið,
en eg skal bera drenginn yðar. Þér verðið að
kafa snjóinn, og skulið vera undir það búin.
Eg fylgi yður yfir fjallið að húsi vinar míns í
Ungverjalandi. Þaðan af verðið þér að sjá
um yður sjálf.”
Eg hafði enn nokkra daga til undirbún-
ings íararinnar. Fyrsta nauðsynin var að ná
í peninga. En eg hafði opna leið að innstæðum
bónda míns, á reikningum hjá viðskiftavinum
hans og í frönsku peningaskiítistofunni gat eg
svo fengið dollara.
Eins og seinasta úrræði hafði eg tekið
skrautgripi mína með mér frá Warsaw, og
voru þar á meðal nokkrir verðmætir demönt-
um skreyttir munir. Þegar Rússarnir komu til
Tarnopol losaði eg gimsteinana úr umgjörðum
þeirra, og gróf gulls- og platínu stássið í hús-
garðinum, en saumaði demantana í klæði og
notaði þá, eins og hnappa á ullarkjól, sem eg
fór aldrei úr.
Það var komið fram í miðjan .janúar áður
en eg gat lagt á .stað í þessa hættuför mína
yfir fjöllin. En þá hafði pólskt leynifélag,
sem mikils mátti sín á sendiherraskrifstofunni,
útvegað mér vegabréf til og um Ungverjaland.
’ Konan, sem eg hafði leigt hjá, fór með
þetta leyfi mitt á járnbrautarstöðina og keypti
mér farbréf til Turka. Líka útvegaði hún mér
bændafólksklæðnaði, hlýjan klæðisjakka handa
drengnum og þykka fjallferða-flókaskó handa
okkur báðum.
Við náðum til Turka að næturlagi í dimm-
viðrisbyl. Eg fór beina leið að vissum húskofa,
er íylgdarmaðurinn tilvonandi hafði lýst fyrir
mér. Þreytulegur aldraður maður opnaði
dyrnar og yfirvegaði mig með gaumgæfnx.
Auðsjáanlega ánægður með útlit mitt, vísaði
hann mér á kjallaraherbergi með rúmskrifli
í. Enginn hiti var í herberginu, svo að fjórar
nætur og þrjá daga sem við höfðumst þar við,
lágum við í rúminu og fórum aldrei úr föt-
unum. Um hádegi fjórða dagsins birtist svo
fylgdarmaðurinn.
Eg smeygði mér í þykka bændaúlpu og
vafði sjali um höfuð mér. Við sveipuðum okk-
ur í vatnsheldum dúk, er verið hafði sem fóður
í bifreiðarteppi. Úti beið okkar dálítill sleði
með luralegu hrossi fyrir og ungling við taum-
haldið. Við klifruðumst upp í sleðann, sett-
umst þar með drenginn á milli okkar, og svo
var haldið á stað upp í fjöllin. Ofsastormur
var á og kuldinn jókst altaf eftir því sem sleð-
ann bar hærra og hærra í fjöllin.
“Þér sjáið fjöllin þarna,” sagði leiðsögu-
maðurinn og bénti á þvínær þverhnýpta hæð.
“Getið þér klifrast upp þessa brekku?”
“Já,” svaraði eg, því í þessum vandræðum
mínum var eg þess albúin að reyna hvað sem
væri.
Eftir nokkurra klukkustunda för, beygði
vegurinn í rétt horn til beggja hliða. Við ann-
að hornið gat að líta GPU-skálann.
“Þeir halda sig vissulega innan veggja a
þessum kuldadegi,” mælti fylgdarmaðurinn;
“en verði þeir okkar varir, þegar við beygjum
fyrir hornið, segi eg þeim að eg sé á leið heim
í hús mitt. Þér skulið ekkert segja. Drengur-
inn má ekkert hljóð af sér gefa. Eftir að hafa
haldið áfram nokkurn spöl verðum við að
stökkva út úr sleðanum og komast inn í skóg-
inn. Minn drengur verður eftir í sleðanum.
Nái þeir okkur þá, er öll þessi fyrirhöfn okkar
tli ónýtis.”
Maðurinn var orðinn græn-gulur í andliti,
og auðsjáanlega lafhræddur, eins og dauðinn
hefði klófest hann.
Rétt þegar við komum á götuhornin heyrð-
um við blísturshljóð og sáum tvo svarta
skugga nálgast. Það reyndust að vera tveir
menn úr GPU-lögregluliðinu.
“Hvert eruð þið að fara?” spurði annar
þeirra.
Leiðsögumaðurinn svaraði á úkranisku:
“Hvað er að? Þið þekkið mig.”
“Ójá, við þekkjum þig. En þessi kvenmað-
ur og barnið — hvert eru þau að fara?”
“Þetta er mitt barn og móðir þess. Þið
vitið að konan mín er í Turka, og eg get ekki
skilið þenna kvenmann eftir hjá henni, né
heldur drenginn, því hún veit ekki að eg eigi>
hann, svo eg verð að fara með þau til kofa
míns.”
Þeir virtust hálfvegis trúa þessu, og litu
enn varkárnislega til okkar. “Jæja þá. Haldið
áfram.”
Við keyrðum á stað, en mennirnir fylgdu
á eftir okkur. Eg leit á fylgdarmanninn. sem
nú var enn vesaldarlegri en áður. Hann hvísl-
aði því að mér, með titrandi tungu, að einungis
frá einum stað væri unt að komast yfir fjallið,
og við værum nú að nálgast hann. Bráðlega
dró úr för hestsins svo nam hann alveg staðar.
Þvínær samstundis voru GPU-mennirnir komn-
ir til okkar.
“Hví stanzið þið hér?”
“Hesturinn er að gefast upp. Hann þarf
að fá næringu, og gefi eg honum ekkert, veltur
hann um.”
Hann fór niður úr sleðanum til að gefa
hestinum hressingu. Nú var farið að dimma.
Og GPU-mennirnir fóru svo aftur á leið heim
í skýli sitt.
“Vogið ekki að líta um öxl,” hvíslaði fylgd-
armaðurinn eftir fáein augnablik. “Nú er okk-
ar stund komin til að þjóta á stað til landa-
mæranna. Stökkvið! Eg kem á eftir með
drenginn.”
Eg stökk út úr sleðanum — upp á mjaðmir
niður í fönnina, því eg hafði lent í gryfju, er
mér þó að lokum hepnaðist að skríða upp úr og
ná inn í skógarjaðarinn. Þá leit eg við til að
sjá hvað orðið hefði um drenginn. Hann var
að brjótast áfram um slóð mína í fönninni, en
fylgdarmaðurinn var horfinn. Sleðann á fullri
ferð sá eg'hverfa út eftir veginum inn í húmið.
Fylgdarmaðurinn hafði sett drenginn niður
á fönnina og hlaupið inn í skóginn eða aftur
upp í sleðann. Hann hafði yfirgefið okkur.
Við vorum þarna alein og aðstoðarlaus á
miðri leið uppi í eyðilegri norðurhlíð Karpata-
fjallanna. Umhverfis okkur var aðeins skóg-
urinn. Snjórinn náði mér í mjaðmir og kuld-
inn var tuttugu stig undir núlli. Svo dimdi nú
óðum.
Gegnum glufu í skóginum gat eg greint
efstu brúnir fjallanna bera við loft. Hinu
megin við þessi fjöll var Ungverjaland. Þang-
að stefndi för okkar. Eg reyndi að brjóta
sterkan lim af tré, er eg stóð undir, en það
var kröftum mínum um megn. Án priks
eða stafs lagði eg því á brattann og litli son-
urinn reyndi að fylgjast á eftir í slóð minni,
þótt fönnin tæki honurq þvínær í öxl.
“Réttu mér hönd þína svo eg geti létt
undir með þér,” kallaði eg til hans
“Nei, mamma,” svaraði hann. “Þú hefir
nóg að gera. Eg kemst áfram í slóðinni sem
þú myndar.”
“Þú ert vænn piltur, Júlían,” sagði eg og
brauzt áfram gegn brattanum.
Stundum voru skógi klæddar brekkurnar
þvínær þverhníptar. Eg greip þá um greinar
trjánna og lyfti mér og drengnum með hand-
aflinu þvínær einu skref og skref upp á við
og áleiðis. Nú var dagsljósið alveg dvínað, en
hálfmánaglætan og hvít fönnin öftruðu þess að
við rækjum höfuð í trjábolina.
í þvínær fimm klukkustundir brutumst við
þannig áleiðis. Það var um miðnætti. að eg
hygg, er við náðum heiðarbrúninni. Þá barst
mér í næturkyrðinni niður af vatnsfalli skamt
frá. Algengt hyggjuvit lét mig skilja það, að
ef eg héldi mig að ánni myndi eg komast á
jafnsléttu.
Eg komst svo að ánni og við fórum að feta
okkur áfram niður með henni. Uppgangan
hafði verið erfið, en niðurförin enn hættulegri
og við þvínær úttauguð af þreytu. Nú jókst
líka fjallshlíðarhallinn. Eg losaði af mér belt-
ið, settist niður og vafði því um hin þykku
pils niður við ökla, setti drenginn í kjoltu mér
og við runnum þegar á stað niður um snar-
bratta fannbreiðuna. Þegar hraðinn með köfl-
um gerðist ægilegur reyndi eg að hefta hann
með fótum og olnbogum, eins og eg bezt
mátti. Föt mín tættust sundur, er þau festust
á hríslum er huldar lágu rétt undir fannar-
skorpunni, og fætur mínir rákust þar á ósýni-
legar trjágreinar. Klukkutímum saman héld-
um við svona niður fjallshlíðina. Rétt er birta
tók af degi komumst við út úr skóginum-
Fram undan blasti við stór flatneskjan, svo
langt sem augað eygði.