Birkibeinar - 01.02.1913, Blaðsíða 13

BIRKIBEINAR
21
höfðu nokkur yfirráð yfir íslandi. Varð þessi vani
ennþá rikari fyrir þá sök, að margir gerðust hirðmenn
konunga og handgengnir þeim. Þegar svo innan-
landsófriðurinn hófst hér á landi varð skarnmsýnum
Islendingum það á, að skjóta málum sínum undir
Noregs konung. En þá sat þar að völdum vitur
maður og frammsýnn. Sá hann skjótt að hér var
leikur á borði, en þeir sáu eigi veiðiaugun, sem jafn-
an hvíldu á þeim. Vanræksla og skammsýni Islendinga
í verzlun og samgöngum varð á þennan hátt að gagn-
vegi fyrir Noregskonung til þess að ná yfirráðum
yfir landinu. Islendingar gerðu þó viturlegan samn-
ing við konunginn, gamla sáttmála, er þeir mæltu svo
fyrir, að þeir skyldu lausir, ef rofin yrði sáttmálinn
af hendi konungs eða arfa hans. En þeir gættu þess
eigi, hversu erfitt þeim mundi verða að neyta þessa
réttar, er þeir sátu með allsónógan skipakost á um-
flotnu landi úti í reginhafi. Því að konungur þurfti
þá eigi annað en leggja farbann fyrir öll Islandsför
um nokkur ár. I því banni mundu og skip Islend-
inga sjálfra hafa Ient, af því að þeir mundu hafa siglt
í greipar óvina sinna, er þeir verzluðu eingöngu við
Noreg. En alt hefði þetta horft öðruvísi við, ef þeir
hefði haldið við skipastólnum og verzlað við fleiri
þjóðir. Á þessu varð þó engin raun ger, því að þeir
sögðu aldrei upp sáttmálanum, hversu oft sem hann
var rofinn. En það sást í því, sem var smærra.
Noregskonungar höfðu haft einokum yfir verzlun
allri á Finnmörk frá ómunatíð. Var þeim því kunn
hugmyndin og ágóðinn. Þótti þeim því óskaráð, er
fram liðu stundir, að reyna að koma þvi lagi á verzl-
unina bæði víðar í Noregi og i öllum eylöndum, sem
lutu Noregskonungi. Enda kom að því um siðir. Þó
byrjuðu þeir á að banna erlendum mönnum sigling
til þessara landa. Komu slíkar ráðstafanir fyrst fram
1294, en Island er fyrst nefnt 1302. Þá er öllum
erlendum mönnum bannað „að flytja sitt góðs eðr
senda norðr um Björgvin eðr annarsstaðar til sölu
í herað, eðr gjöra félag til Islands eðr annara skatt-
landa konungsins“. Er þetta bann ítrekað rúmum
40 árum siðar1). Ekki sáu Islendingar, hvert stefndi
og ekkert gerðu þeir því til þess að afstýra yfirvof-
andi hættu. Hefði þó þá enn verið tími til að manna
sig upp og auka skipastólinn. En stundarhagurinn
var eigi í bráðum voða og létu þeir þvi kyrt. Þeir
voru hagvanir í Noregi sem fyr var ritað og kom
eigi til hugar að slík verzlunarstefna konungs mundi
ná til sín, alla þá stund sem þeim og Austmönnum
var látið heimilt að verzla eftir vild. En þess var
eigi langt að bíða að konungur legði bann og kvaðir
á Islendinga og Austmenn. Svo er sagt í Flateyjar-
annál að Magnús konungur Eiríksson hafi gefið Há-
koni syni sínum Noreg en Eiríki Sviþjóð, en „sjálf-
um sér ætlaði hann til ríkis Hálogaland, Island, Fær-
eyjar og Hjaltland"1). Þá snerust Norðlingar tili
mótstöðu og fóru þá Eyfirðingar til Noregs á ferju,
sem þeir keyptu af Þverárstað; en skip þeirra var
gert upptækt, þegar þangað kom og menn handtekn-
ir. Að öllum líkindum hefir það verið gert í laga-
leysi, en konungi mun hafa verið ljúft að bæla alla
mótstöðu niður með harðri hendi. Tókst það og
fullkomlega. Komst þá á sú verzlun, er Konráð
Maurer segir fólgna í þessu: að binda verzlun Island^
við sérstakt konungsleyfi, að leggja gjald á kaupmenn
í konungsþágu2) (sekkjagjald), og í þriðja lagi að
einoka alla verzlun landsins við Björgvin3).
Landsmenn urðu með öðrum orðum að láta sér
lynda að konungur tæki sér sjálfum til matar tutt-
ugasta hvern fisk af verzlun þeirra. Þeir höfðu þá
hvorki skipakost né maundáð til þess að rísa í móti.
Af þessum böndum á verzlun og siglingutn og
álögum leiddi nú það, að smámsaman dró úr kaup-
ferðum íslendinga og Austmanna. Beztu mennirnir
drógu sig í hlé og atvinnan lenti að mestu í höndum
misindis lausakaupmönnum4). Og að lokum lenti
hún nær eingöngu í höndum erlendra manna, Eng-
lendinga og Þjóðverja. Versnaði viðskiftahagur Is-
lendinga að vísu eigi við þetta, en lokið var nú með
öllu skipakosti þeirra litlu fyr, en Kristján 4. bolaði
þessa menn burt. Þóttist hann gera það til þess að
þegnar hans fengi haginn af verzluninni. Hann var
eigi að hugsa um íslendinga hag, en þeir höfðu þá
gengið svo frá sér, að þeir urðu að láta sér alt
lynda sem títt er um sigraða menn. Var þeim nú
runninn i merg og bein skoðun lögmanna og lög-
réttu, er þau kærðu skipakaup Guðbrandar fyrir kon-
ungi og löldu óþarfa og mikla hœttu að Islend-
ingar œttu kaupfar. Hver er hugur manna nú?
Skipalaust eyland hlýtur að komast í ánauð.
Væ victis!
V.
Skipalaust land.
Þá er Norðmönnum Iá seni mest við að eiga
*) Konróð Maurer: Ný fél. XXII. 130.
*) Það voru 5%.
*) Konróð Maurer: Ný fél. XXII ór 129.
*) S. st. 124.
*) Konróð Maurer: Ný fél. XXII ár, 122—123.