Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 21.05.1913, Blaðsíða 1

Lögrétta - 21.05.1913, Blaðsíða 1
Aígreiðslu- og innheimtum.: fORARINN B. ÞORLÁKSSON. "Veltusuiidi 1. Taliimi 359. LÖGRJETTA Ritstjorl: CORSTEINN 6ÍSLAS0N Plngholtsstræti 1T. Taliimi 178. M 24. Freylcj&víl* 31. maí 1013. Vffl. árg-. Skýrsla til Stjörnarráðsins um Heklugosið 1913. Eftir G. Björnsson landlækni. í byrjun þessa mánaðar þurfti jeg að fara 1 embættiserindum austur 1 Árnes- sýslu og Rangárvallasýslu og skýrði stjórnarráðinu frá þeirri ferðaætlun minni. Barst mjer þá brjef frá stjórnarráðinu, dagsett 3. þ. m., svohljóðandi: »Með því að þjer, herra landlæknir, »eruð að leggja af stað i embættiseftir- xlitsferð um Arnes- og Rangárvallasýsl- »ur, finnur stjórnarráðið ástæðu til þess, »þar sem jarðfræðingur dr. Helgi Pjet- sursson er forfallaður, að beiðast þess, »að þjer á þessari ferð, ef tími yðar og »aðrar ástæður leyfa, vilduð fara að eld- »stöðvunum við Heklu og senda stjórn- »arráðinu skýrslu um athuganir yðar á eldgosunum*. Jeg lagði af stað hjeðan sunnudaginn 4. maf með einn mann til fylgdar, Sig- fús son minn, en Guðmundur skáld Magnússon slóst i för meö okkur. Á þriðjudagskveld hafði jeg lokið em- bættisstörfum mínum í Rangárhjeraði og tók mjer náttstað hjá Grími hreppstjóra Thorarensen i Kirkjubæ. Daginn eftir hjelt jeg frá Kirkjubæ að Fellsmúla og fylgdi Grímur hreppstjóri mjer þangað. Þann dag var ofsarok á austan; var talsverður vöxtur i Ytri-Rangá; riðum við á Kaldbaksvaði og fórum á sund við vesturlandið; hafði áin grafiðsigþar niður nýlega að óvöru; Sigfús teymdi töskuhestinn og lenti á versta stað f ánni; festist reiðhestur hans f sandbleytu og hrasaði og hraut pilturinn af baki og varð að bjarga sjer á sundi upp f eyr- arodda. Frá Kaldbaksvaði er alllöng leið að Stóruvöllum, yfir Stóruvallahraun; það er sandorpið og hreptum við glóru- lausan sandbyl alla leið yfir hraunið. Við náðum að Fellsmúla um nónbil, illa til reika úr ánni og sandinum. Prestssetrið Fellsmúli er prýðilega hýst og öll umgengni eftir því; þar er nú prestur síra Ófeigur Vigfússon. Jeg skýrði honum frá erindi mínu og var nú sent eftir tveim kunnugum mönnum, Guð- mundi hreppstjóra Árnasyni að Látalæti og Guðna bónda Jónssyni að Skarði; Guðni hefur verið gangnaforingi (fjall- kongur) Landmanna undanfarin ár og er allra manna kunnugastur á Land- mannaafrjetti; hann hafði og nýlega farið austur að norðureldinum með Magnúsi ljósmyndara Olafssyni. Landmönnum þótti vænt um ráðstöfun stjórnarráðsins; þeir töldu mikla nauðsyn á því, að eld- stöðvarnar yrðu rannsakaðar til hlítar; það var nú ráðið, að Guðmundur hrepp- stjóri skyldi fara með mjer og skyldum við hafa tjald með okkur og hestafóður og matarforða til þriggja sólarhringa; var talið nauðsynlegt, að hafa tvo menn til að gæta hestanna. Daginn eftir, fimtudaginn 8. maf, lagði jeg upp frá Fellsmúla litlu fyrir hádegi við sjötta mann; höfðum við ellefu hesta, einn til reiðar hver okkar, fjóra undir heyi, einn undir vistum og áhöldum. Storminn hafði lægt um nóttina og var nú komið besta veður, skafheiðríkt og hægt kul af ýmsum áttum. Kl. i1/. vor- um við komnir að eyðibýlinu Merki- hvoli, klukkutíma reið fyrir norðan Galta- læk; var þá 150 hiti (Cels.) f skugga, en 28° móti sól. Við sáum nú mjóg glögt reykjarmökkinn úr norðureldinum, eins og bugðótt band & norðurloftinu, allhátt , frá jörðu, ljósgrátt á litinn, en þó með rauðleitum blæ austan til. Ferðin gekk vel; færðin víðast góð; við vorum komnir austur undir norður- eldinn hálfri stundu eftir miðaftan, og völdum okkur tjaldstað vestan uiidir sandöldu, rjett fyrir vestan Lambafitjar- hraunið. Við Guðmundur hreppstjóri gengum nú þegar austur að hrauninu og síðan upp á nyrstu Krókagilsölduna og sáum þaðan t ágætu skygni yfir allar eldstöðvarnar; eftir 1'/» tfma komum við aftur í áfangastað. Þá um kveldið kl. 8 var 50 hiti f lofti, en þó farið að skæna á pollum (af kuldanum f jörðinni); á hæðarmæli mínum var svo að sjá, sem við værum 410 stikum ofar en Fells- múli; veðrið jafnbjart og áður. Það voru nú ráð mín, að við Guð- mundur hreppstjóri skyldum leggja á stað gangandi undir miðnætti og halda suður á öræfin og freista að finna syðri eldstöðvarnar, og sagði jeg fjelögum okk- ar, að þeir skyldu ekki undrast um okk- ur, þó að við yrðum fult dægur f burtu. Guðmundi skáldi og Sigfúsi fól jeg á hend- ur að leggja á stað, þegar bjart væri orðið, og f,anga alla leið kring um Lambafitjar- hraunið, og kanna það. Þeir fylgdu okkur nú á leið, upp á Krókagilsölduna nyrstu, og vorum við þar staddir rjett á lágnætti, beint á móti opinu á stóra gfgnum, sem gaus ísífellu alla þá stund, sem við dvóldum þar eystra. Þá skildum við. Guðmundurskáld og Sigfús sneru heim f tjald, en lögðu upp kl. 4'/« um morguninn, gengu kring um norðureldstöðvarnar og komu aftur f tjaldstað kl. 10. Stundu sfðar komum við Guðmundur hreppstjóri heim úr suð- urgöngunni, eftir ellefu tíma útivist; hvíldum við okkur góða stund, en geng- um sfðan austur að norðureldinum til að athuga ýmislegt nánar og höfðum lokið því að aflíðandi nóni. Var þá ekkert eftir óunnið; lögðum við upp heim á leið kl. 4V2 og komum að Fells- múla kl. 10 um kveldið. Alla þá stund, sem við dvöldum í ó- bygð, hjelst sama góða veðrið, ekki ský- skaf á lofti, ekki þokudíll á nokkrum tindi. Fyrir það gekk ferðin svo greitt. Frá Fellsmúla hjelt jeg nú leiðar minn- ar niður í Eyrarbakkahjerað og kom heim aftur 14. maf. 1. Upphaf eldanna. Fyrri ferðir að norðnreldinnm. Kl. 3 aðfaranótt föstudagsins 25. apríl hófust allmiklir landskjálftar í Rangár- vallasýslu og Arnessýslu; varð þeirra mest vart á Landinu, milli Ytri-Rangár og Þjórsár. Undir miðjan morgun tók að draga úr kippunum, en þá sást jafnframt reykj- armökkur frá efri bæjum á Landi, f austurátt, bak við Heklu; var mökkur- inn biksvartur og teygðist til norðvesturs. Þegar á daginn leið (um kl. 4) sást af Landinu annar mökkur nokkru norðar og austar og runnu mekkirnir saman. í úthallinu hvesti upp á landnorðan, dreif þá ösku niður, svo að fannir grán- uðu á fjöllum, Heklu, Búrfelli, Hreppa- fjöllum, Vörðufelli, IngólfsfeDi og víðar; þá varð og vart við öskufall, en þó mjög lftið, heima á bæjum — bæði á Landi og f Hreppum og enda vfðar. A föstudagskvöldið var svo að sjá af Land- inu sem alelda væri alla leið frá Búr- feJli og suður fyrir Heklutind aðaustan- verðu (sjá »Lögr.« 26. apríl og 3. maí 1913 og »ísaf.« 3. maí 1913.) Mönnum var þegar ljóst, að eldur mundi vera uppi á tveim stöðum, annar einhverstaðar austur af Heklu, hinn talsvert norðar. Suðureldinn lægði fljótt; frá Fellsmúla sást ekki eldsbjarmi upp af suðureldinum nema fyrsta kvöldið. Norðureldurinn hefur verið uppi til þessa og með fullu lífi; hafa ýmsir menn gert sjer ferðir þangað. Fyrstur varð Ólafur bóndi ísleifsson að Þjórsártúni og hafði hann fengið með sjer Ólaf bónda Jóns- son að Austvaðsholti. Þeir komu að norðureldinum 29. aprfl, sáu að hann var við svonefnda Lambafit, góðan spöl fyrir austan Valahnúka; nefndu þeir hraunið nýja Lambafitjarhraun; hefur Ólafur Isleifsson skýrt frá þeirri ferð f »Lögr.« 3- mal x9i3. Þegar þeir komu að eldstöðvunum sáu þeir enga elda, en reyki mjög víða; en er þeir höfðu dvalið þar á annan klukkutíma, tók einn gíg- urinn að gjósa og litlu síðar fleiri gígir, og sáu þeir loks eld í 10 uppvörpum. Degi sfðar, 30. aprfl, komu þrfr Arnes- ingar að norðureldinum, Guðm. Guð- mundsson og Kjartan Guðmundsson af Eyrarbakka og Þorfinnur bóndi Jónsson í Tryggvaskála; hefur Guðm. Guðmunds- son ritað um þá ferð (»ísaf.« 7. maf 19.13). Þeir sáu ekki gos nema á einum stað — þar sem enn gaus, þegar jeg kom að. — Þar sáu þeir einn háan eldstrók í miðju, en smærri súlur utan með; virt- ist þeim hæsta eldsúlan vera 100—150 stikur á hæð. Þeir dvöldu þar tæpt dægur, frá þvf f aftureldingu og fram undir hádegi. Alla þá stund segja þeir að gosið hafi verið samt og jafnt. Þeir gengu spölkorn suður frá eldinum, svo að þeir sáu f Krakatind, en komu þó hvergi auga a" reyki eða öskufall suður- undan og hugðu að suðureldstöðvarnar mundu vera miklu austar en Kraka- tindur. Næsta dag, 1. maf, komu þrfr Reyk- víkingar á sömu stöðvar, Andrjes Fjeld- sted, Eggert Briem og Guðjón Sigurðs- son („Lögr." 3. maí 1913). Einn þeirra hefur lýst gosinu mjög rækilega í „Reykjavík" 17. maf 1913. Hann segir að sá hluti gjárinnar, sem var að gjósa, hafi verið á. að giska 200 stikur á lengd, hafi 4 smáhöft skipt gjánni þarna f 5 gígi, en gosið mest f nyrsta gosgígnum. Gosið var látlaust meðan þeir stóðu við. Tveim dögum síðar, laugardaginn 3. maí, kom Magnús Ólafsson ljósmyndari á þessar stöðvar; honum fylgdi Guðni bóndi Jónsson í Skarði. Þeir komu að eldstöðvunum aðfaranótt laugardagsins og stóðu við 6 tíma. Sáu þeir ekki gos nema á einum stað — f stærsta gígn- um — en þar var gosið látlaust. Kl. 5 um morguninn urðu þeir varir við jarð- skjálfta. Aðrir höfðu ekki komið að norður- eldinum áður en jeg kom þar 8. maf. Engir af þessum mönnum höfðu farið alla leið kringum norðureldstöðvarnar, og kunnu þvl ekki að segja með neinni vissu, hversu langt hraunið var runnið, þegar þeir komu að. Enginu þeirra gat sagt neitt um suðureldstöðvarnar, hvar þær mundu vera. Þeir höfðu ekki held- ur getað orðið þess vfsari, hversu mikið kvað að skemdum á afrjettum Árnes- inga og Rangæinga af öskufalli. Enn- fremur kom f ljós, að þeim bar oft ekki saman um áttir og örnefni á eldstöðv- unum. Þeir höfðu farið ferðirnar sjer til skemtunar og orðið að hafa stutta við- dvöl, svo að þess mátti ekki vænta, að þeir gætu annað ftarlegum rannsóknum. Það var nú mitt erindi, að athuga alt nánar en gert hafði verið. 2. Norðureldstöðrar. Á uppdráttum Björns Gunnlaugssonar og Þorv. Thoroddsen er markað lftið vatnsfall skamt f landnorður af Heklu og nefnt Helliskvísl; hún hefur upptök sfn norðurundan vestur-enda Torfa- jökuls, rennur fyrst vestur á við, en beygir síðan til norðurs og fellur loks f Tungnaá. Þar sem þessi kvísl beygir við, hefur eldurinn komið upp. En allir uppdrættir af þessu svæði eru svo litlir og óglöggir, að eldstöðvarnar verða ekki markaðar á þá. Nu er til stór og vandaður uppdráttur af Heklu og hraununum umhverfis hana eftir danska herforingjaráðið; en sá upp- dráttur nær ekki nema rjett austur fyrir Valahnúka; þaðan er að vfsu stutt leið (4—5 rastir) austur að eldstöðvunum. Þær eru á flatneskju, sem hallar til norð- urs að Tungnaá, en er umkringd af hæðum á alla aðra vegu. Að austanverðu við þessa flatneskju er Melfell nyrst, suður af því skörðóttar bungur, sem heita Dyngjur, þar fyrir sunnan bratt og hátt strýtufjall, sem heitir Hrafnabjörg. Þá tekur við kollótt fell allmikið suður og vestur af Hrafna- björgum og heitir Sauðleysa; milli Hrafna- bjarga og Sauðleysu verður vítt skarð, það er Lambaskarð; gegnum þetta skarð sjer í Herbjarnarfell og á bak við það f Löðmund. Fyrir vestan Sauðleysuna og Iftið eitt sunnar er annað fell álfka stórt, og heitir lfka Sauðleysa (sunnar eru enn aðrar tvær Sauðleysur — 4 alls). Fyrir vestan þessa Sauðleysu er há alda, sem heitir Krókagildsalda. Sauðleysan þessi og Krókagilsalda lykja um lág- lendið að sunnan, og milli þeirra fellur Helliskvisl niður á flatneskjuna. Að vest- anverðu við flatlendið eru skörðóttar og bugðóttar öldur, sem ná til norðurs góðan spöl frá Krókagilsöldunni. Þessar öldur hafa verið nafnlausar, en Land- menn hafa nú fallist á, að þær skuli heita Lykkjur. Þá er lýst hæðaskeifunni kringum flatneskjuna. Austan til á henni, austur undir Hrafnabjörgum, er há, bunguvaxin alda, sem ekki heitir Austur- kringreiðaralda. Fjallkongur þeirra Land- manna vill að hún fái nafnið Hrafnabjarga- alda. Helliskvfsl vjek sjer austur undir þessa öldu og rann þar norður með henni, en vestanvert við kvíslina var þar allmikið og fagurt graslendi; það var Lambafit. Fyrir sunnan Krókagilsölduna, sem fyr var nefnd, er djúp og bugðótt dæld; að sunnanverðu við þá dæld tekur við önnur enn hærri alda, sem líka heitir Krókagilsalda. Eldsprungan byrjar i pverhnýptum móbergs- hnúk, sem er áfastur við norðurenda Hrafna- bjargaöldunnar, austanhalt. Þaðan gengur hún beint í útsuður — á ská gegn- um Hrafnabjargaölduna — siðan yfir flat- neskjuna — loks á ská gegnum austurend- ann á KrókagilsSldunni (þeirri nyrstu) og endar i djúpri dalkvos að sunnanverðu við pá öldu. Hún er þvf býsna löng, svo að röstum skiftir. Hraunslettur má sjá fram með sprung- unni endilangri, en flest eru uppvörpin lftil. Langstærsti gigurinn er sunnanvert i litlum hnúk rjett vestanundir Hrafnabjarga- Sldunni. Úr honum er runnið mest alt Lambafitjarhraunið. Hann gaus látlaust 8. og 9. mai og fjell allstór hraunlækur gló- andi út úr honum; ekki urðum við varir við |öskufall, en reykjarmökkinn lagði f háa loft. Austur undir Hrafnabjörgum hefur runnið hraun úr sprungunni, en þó ekki til muna. I hinum enda sprungunnar, sunnan- halt f Krókagilsöldunni, eru tvö stór upp- vörp og hefur runnið allmikið hraun úr þeim niður f dældina milli Krókagils- aldanna, og nefndum við það Krókagils- hraun. Úr sprungunni á háöldunni geng- ur dálftil hrauntunga í landnorður, en nær skamt niður í hallann, og var hún orðin köld viðkomu. Ur sprungunni f Krókagilsöldunni hefur Iftið eða ekkert hraunrensli orðið niður á flatneskjuna. Lambafitjarhraunið er bersýnilega alt komið úr stóra gfgnum og öðrum upp- vörpum niðri á flatneskjunni. 9. mai var Lambafitjarhraunið komið norð- ur á móts við suðurenda Melfells. Sást ekki að því þokaði þar áfram. Hins veg- ar sást í glóandi hraunlæki f vestur- jaðri hraunsins; þar seig það hægt áfram. Þeir, er síðar koma, geta haft það til marks, að þegar jeg stóð við glóandi hraunjaðarinn að vestan, þar sem sprung- una f háhrygginn á Hrafnabjargaöldunni bar beint í efsta tind á Hrafnabjörgum, þá var til hægri handar (til landsuðurs) alopin sýn inn f skarðið milli Krókagiisöldu og Sauðleysu eftir farvegi Helliskvíslar. Megnið af Lambafitjarhrauni er að vestanverðu við Helliskvísl, og hefur þakið alla Lambafit og gengið. út á sandana fyrir vestan hana. Öll uppvörpln voru hætt að gjósa, nema stóri gigurinn, sem fyr var nefndur. Það raí telja víst, að öll uppvörpin á eldsprung- unni hafi verið hætt að gjósa um sfð- ustu mánaðamót, nema þessi eini gígur og fáein minni uppvörp rjett f grend við hann. 3. Suðureldstöðyar. Að þeim kom jeg um morguninn 9. maf. Heklubrjef herforingj"aráðsins (nr. 57) nær yfir þær stöðvar, og er þar þvf miklu auðveldara að átta sig. Uppdrátt-' . urinn er snildarlega gerður, en þvf mið- ur eru nokkrar nafnavillur á honum. Fjall það í landnorður af Heklu, sem kallað er Krakatindur á uppdrættinum, heitir rjettu nafni Hestalda (sumir kalla það Hnakköldu), en Krakatindur er þar sem stendur Rauðfossafjall (Rauðfossa- fjöll eru austar). Rjett hjá Valahnúkum er prentað á uppdráttinn nafnið »Sauð- leysa«, en sú hæð heitir ekki þvl nafni. Þetta þarf að leiðrjetta. Fjórar rastir útsuður af Krakatindi og beint austur af hæsta Heklutindi er hátt og bratt fell (905 stikur yfir sjávarmál). Þar hef- ur suðureldurinn verið. Við útnorðurhorn fellsins sá jeg nýja eldsprungu; hún var miklu styttri en Lambafitjarsprungan, en stefnan söm, frá landnorðri til útsuðurs. Sprungan gekk gegnum hornið á fellinu og voru sum uppvörpin góðan spöl uppi f hlíðinni norðan f fellsöxlinni. A sprung- unni gat jeg greint (ofan af fellinu) milli 20 og 30 uppvórp, en flest voru þau smá; nokkur allstór uppvörp voru báðu megin við fellsöxlina. Öll voru þau hætt að gjósa, en miklir gufumekkir upp úr þeim flestum. Gosið virðist hafa verið geist, en staðið stutt yfir. Landmenn sáu engan eldbjarma af því nema fyrsta dag- inn (25. apríl). Eyrbekkingar sáu suður að Krakatindi 30. april og sáu enga reyki; hefur gosið þá verið hætt, enda rauk lítið úr hraununum þegar jeg kom að þeim 9. maí. Hraun hafði runnið á tvo vegu, suður og norður. Suðurhraunið var miklu minna, hafði runnið austur með fellinu að sunnan og virtist vera um það bil 1 röst á breiddina. Norðurhraunið var breiðara og aðalstefna þess frá fell- inu austanhalt við hánorður, og hefur það komist um það bil 2 rastir frá fell- inu, eða fult það. Á einum stað, f stefnu frá fellinu vestanhalt við Krakatind, hef- ur nýja hraunið runnið fast að hrauninu frá 1878. Vlða rauk úr norðurhrauninu, en litið úr suðurhrauninu. Frá fellinu gekk breið og biksvört vik- urröst til útnorðurs alla leið upp i vikið milli Heklu og Rauðuskála. Fannirnar austan á Heklu, Rauðuskálum og Hest- öldu, voru gráar af öskufalli. í suðurátt og austur voru allar fannir mjallhvítar. Þetta fell, sem hjer var lýst, hefur ver- ið nafnlaust. Jee vildi að Landmenn skyldu ráða öllum nýjum örnefnum á afrjetti sínum, en taldi rjett, að fellið drægi nafn af Guðmundi hreppstjóra, sem fyrstur hafði komið að eldstöðvunum þeirra manna. Var fellið því nefnt Munda- fell og hraunin nýju Mundafellshraun. 4. Vikur og aska. Skemdir á afrjettum. Þess er áður getið, að vart varð við lítilsháttar öskufall f sveitum fyrstudag> ana eftir að gosið hófst; sást þess votta á húsþökum og fönnum f fjöllum; en nú sáust þess engin merki f bygðum, að aska hefði fallið, og' hefur hvergi komið að meini. Báða dagana, 8. og 9. maí, var ágætt skygni og sá jeg víðsvegar um afrjettir og öræfi, hafði lfka mjög góðan sjón« auka. Á Hreppamannaafrjetti mátti sjá, að allar fannir voru drifhvftar og þó hvergi nýfallinn snjór í Obygðum. Við sáum einnig glögt yfir Ho)ta> mannaafrjett, og var þar alt eins um* horfs, hjarnið hvítt, hvergi grár litur( engar skemdir. Öðruvfsi var umhorfs á Landmahhá* afrjetti. Þar hafa orðið geisimikláf skemdir, og kemur sjer illa, því að lanti* ið var rýrt og mátti einskis f missai Einn besti bletturinn var Lambafitih\ hún er nú öll þakin af hrauninu, sem fengið hefur nafn af henni. Þar að, auki eru mikil brögð að vikurfalli á afrjettarlandinu öllu að vestanverðu við eldinn; f Valafelli voru fannirnar vfðá biksvartar; á stórum spildum f grend við norðureldinn var þverhandarþykt vikurlag ofan á hjarninu. Vikurinn vaf alstaðar Ukur útlits, eins og blandað væri saman smámöl og sandi, svartur á. lit og mjóg þungur í sjer. Vindar hafa verið austlægir siðaj gosíð. hófst og fyrir þvf er alt land^on óskemt fyrir austan eldstöðvarnar, Að dómi þeirra Guðmundar hwpptfjöra og Guðna í Skarði er utlit til þess, að Land- menn mun; ekki á komanda sumri hafa haga fyrlr meira en helming af búpen* ingi sínum, sökum þeirra skemda, sero þegar eru orðnar. Verða þeir því að leita á náðir Hreppamanna, vestur yfir Þjórsá. (Nl.). . \

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.