Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 05.01.1916, Blaðsíða 1

Lögrétta - 05.01.1916, Blaðsíða 1
Ritstjóri: ÞORST. GÍSLASON. Þingholtsstræti 17. Talsími 178. RJETTA Afgreioslu- og innhcimtum.: ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON, Bankastræti 11. Talsími 3S9. 988 V Nr. 1. Reykjavík, 5. janúar 1916, XI. árg. Bækur, innlendar og erlendar, pappír og alls- konar ritföng, kaupa allir í [ Lárus Fjeldsted, Y f irr jettarmálaf ærslumaður. LÆKJARGATA a. Venjulega heima kl. 4—7 sífid. Gleðilegt nýár: Ráðgátur ófriðarins. Á samkomum sálræSinga i Lundún- um í sumar hjelt nafntogaSur sál- fræSingur 6 erindi meS þessari yfir- skrift. Vil jeg hjer (til smekks) þýSa fáeina smákafla, er fjalla um trú manna og skoSanir eftir ófriSinn. Höfundurinn segir: Vjer höfum áSur þótst sjá og sýna takmark tilveru vorrar, en jafnframt hitt, hversu aS- ferS og meSölum manna og þjóSa hafi veriS ábótavant, svo og hvernig veraldarsálin hafi reynt aS fram- fylgja fyrirætlunum sínum þrátt fyrir blinda starfsemi vors kyns — hvern- ig hún hafi ney'öst til aS halda á- kveSnum stefnum — neySst til aS ná vissum endimörkúm þó aS þjóSirnar hafi vísvitandi barist fyrir eigin hags- muna sakir. Fyr en bæSi markmiS og meSul eSa aSferSir verSa nákvæm- lega samtaka meS viti manna og vilja, verSum vjer háSir hinni hörSu breyti- þróun náttúrunnar; en óSara en vjer sjáum tilganginn og hina rjettu aS- ferS, náum vjer markmiSinu á mildari hátt, enda verður hinn hræSilegi vopnadómur um leiS úr lögum num- inn, en vjer orSnir vísvitandi sam- verkamenn heimsstjórnarinnar og höfum náS aldurshæS fullþroskaSra manna. ÞaS starf, sem nu er alt undir kom- rS, er samvinna, bandalag i gervöllu lifsskipulaginu — þaS starf aS grund- valla nýja siSmenning, viStæka eins og veröldin er stór. MeSan heiSnir siSir drotna, eitrar siSleysi alla siS- menning, svo oss er fyrirmunaS aS ná til hinna hærri stöSva menningar og manndóms. Allir íbúar vorrar jarS- ar hljóta aS ná höndum saman, því hver þjóS er annari háS, hvort heldur er; svo langt er komiS. Fullar og frjálsar samgöngur um heim allan verSur aS stofna, og allar siSminni þjóSir verSa aS njóta eftirlits þangaS til þær verSa sjálfbjarga í fjelagsskap viS mentaSri þjóSir. Öll þekking, all- ar uppgötvanir eiga aS verSa alls- herjar sameign og allar þjóSir skulu eiga tilkall til aö njóta hugvitsmanna og skörunga, hverar þjóSar sem eru. Nú sjáum vjer hvar ÞjóSverjar hafa vilst af veginum. Þeir stefndu rjett í því, aS vilja aS allar aSrar þjóSir ættu aS njóta góSs af mentun þeirra, enda voru stórum aflagsfærir. Þeir fóru fyrir meS flest vísindalegt skipu- lag og áttu fyrir nokkru öndvegissæti i heimspeki, lærdómsfróSleik og skáldskap, og svo síSar í stóriSnaSar- menning, er stórum jók auSævasafn veraldarinnar. Og alt var þetta fram- leiSsla þeirra sjerstaka þjóSernis; ^ttu svo allar menningarþjóSir af Þýskalandi aS læra. En svo kom hiS Prússneska „Kúltúr"-stríS og her- valdsskipulag, svo og hiS lögbundna háskóla- og fræSslu-fyrirkomulag. Þvi öllu rjeSu hinir harSfengu og her- skáu Prússar, og þeirra ofmetnaSar- fulla materíutrú olli skæSustu aftur- för í landinu frá gervallri hinni miklu siSmenning Þýskalands, sem drotnaS hafSi og varpaS ljóma yfir Evrópu. SiSmenning þeirra hnignaSi sviplega og sýnilega. Germanir ,eink- Eins og áSur hefur veriS sagt frá hjer í blaSinu, sóttu Englendingar, skömmu eftir aS ófriSurinn hófst, meö her manns upp frá Persaflóa og i áttina til Bagdad. Þeir tóku Basra, sem átti aS verSa endastöS járnbrautarinnar miklu frá Konstantinópel, og hjeldu síðan áfram inn í landiS. Foringi enska hersins þarna heitir John Nixon, og er mynd hans hjer fyrir ofan. ÞaS er sagt, aS her þessi hafi átt viS marga örSuleika aS stríSa. Samt var þaS svo, aö er Asquith yfirráSherra gaf enska þing- inu síSastl. haust yfirlit yfir ástandiö á herstöövunum, ljet hann best yfir þvi, sem hefSi unnist á þarna austur frá. ÞaS var ætlun Englend- inga aS taka Bagdad og spá manna, aö þeim mundi takast þaS. Ekki er higt síSan þær fregnir voru sagöar, aS enski herinn ætti aS eins eftir 30 kílóm. til Bagdad. En síöustu fregnir segja aftur á móti, aS Tyrkir hafi nú dregiS þarna aS sjer meira liS en áöur og enski herinn sje á und- anhaldi. Og þótt þaS aS likindum hafi engin úrslitaáhrif á ófriSinn i heild sinni, hvernig fer um viSureignina þarna, þá þykir þaS töluvert máli skifta, þvi AsíuþjóSirnar dæma sigurhorfurnar mikiS eftir því, hvernig hernaSurinn gengur i löndunum, sem þeim eru næst. MeSal Aust- urlandaþjóöanna gat þaS haft eigi lítil áhrif, ef Englendingar hefSu tekiS Bagdad, því viS þá borg eru margar og miklar endurminningar tengdar í sögu MúhameSstrúarmanna. Bagdad var lengi höfuSborg í ríki Araba og þar voru þá yfir 2 milj. íbúa. En nú er borgin ekkert hjá því, sem þá var, og standa þar þó enn sumar af skrautbyggingum Ar- aba frá þeim dögum. Hjer fyrir ofan er mynd af höll Harun al Ras- chids í Bagdad, sem kunnur er af sögunum í „Þúsund og einni nótt". Höllin er nú aS mestu í rústum og er þar tyrknesk tollheimtustöS. um Vindur, eöa Norður-Germanir hröpuSu bersýnilega niSur í ofmetn- aS, svo aS þeir tóku aS sýna um- heiminum sviplíkt sjónarspil eins og sagnirnar segja um ibúa hins gamla Atlantis, sem í úthafiS sökk fyrir syndir sinar. HiS prússneska Þýska- land krefst þess rjettar, aS mega skapa sjer trúarbrögS, og ætlar þaS sje rangt aS hafa aSfengna trú, hina kristnu, er Gyðingar stofnsettu, enda kristnuSust forfeSur þeirra fullum 5 öldum siSar en höfuSþjóSir Evrópu. Sakir valdaþorstans hurfu þeir aftur á bak til daga Hóenstáfanna, og hugðust mundu hefja þar aftur sögu sína, þ. e. stofna nýtt stórveldi á hrárra og heiSinna þjóSa grundvelli. ÞaS, sem Nietzsche boSaSi frá hús- þökum, hefur hin þýska þjóS fram- kvæmt: þeir hafa ranghverft kristin- dóminum og allri hans kenning. Nietzsche þóttist sjálfur vera anti- kristurinn, og ÞjóSverjar vinna siS- an hans hlutverk undir forustu Prússa. Frumregla hinnar nýju þjóS- trúar heitir: „AfliS ræSur rjettind- indum"; þ. e.: alt, sem hver óskar sjer, þaS sje hans siSferöislögmál! Þessi er „afar-mannsins" „afar"-lok- leysa, jafn-hlægileg sem hörmuleg. Og stefnu sína kalla þeir heilaga á- kvörSun; og setji þeir allan heiminn í bál og brand, er viSkvæSiS hiS gamla : tilgangurinn helgar meöaliS ! En ætliS ekki, aS sumt af þessu nái ekki til vor Englendinga! Lítum snöggvast á samhengiS. Þessa al- ræmdu verSbreyting (Umwertung al- ler Werte) allra hluta, sem N. kendi (eftir Stirner), kendi hinn ljóngáfaöi Oskar Wilde hjá oss i bók sinni: „Afturför lyginnar" (The Decay of Lying), þar sem alt stendur á höfði Eins og N. umhverfði hinni kristi- legu siSfræSi, sneri Wilde um góSu og illu, öllum reglum listanna, öllum reglum breytninnar, hræddi menn tn aS hugsa, ruglaöi öll rök og gekl< fram af mönnum, en alt meS ljettri og leikandi fyndni og töfrandi tvíræSni. En hr. Bernhard vorn Shaw vantar gamansemi og góölyndi Oskars, og mylur hann djöflarót meinyrSa og rógmæla yfir öll mikilmenni Eng lendinga og alt sem á Englandi er best, og ætlar meS því aS auka álit í r a n n a, landsmanna sinna. — Einmitt sömu aSferS hafa nú þýsku leiStogarnir; þeir níSa allar aörar þjóSir til dýrSar sjer og sinni þjóS. BáSir þessir Ir- lendingar, Wilde og Shaw, hafa sorglega tekiS höndum saman til aS byrla þaS eitur, sem umhverfir öll- um góSum hlutum. S t i 11 i n n þótti bæöi skrítinn og skemtilegur, og leyndist þvi mörgum manni, aS þar var veriS aS hella ólyfjan í sannleik- ans brunn, eySileggja samviskur manna og fylla allar fagrar listir falsi og svikræði. (Hjer er slept kafla um listir og fagurfræSi, er of margra skýringa viS þyrfti). Alt þetta sýnir oss, hvernig „kúl- túr" Prússa var inni viS beiniS, sú kúltúr, sem þeir vildu þrýsta öSr- um þjóSum til að viSurkenna — meS stórhernaði — þessum ódæmum, sem nú standa yfir. StjórnmálahliS „kúl- túrinnar" var harðstjórn undir yfir- varpi aflvana þingstjórnar. Aldrei hefur ef til vill slikt einveldi átt staS sem eins náSi öllum svæSum. „Press- an", alþýSuálitiS, uppfræSslan, alt var sett í járn — járngreipar hins keisaralega hervalds; alt þaS, sem ekki studdi aS því, aS gera menn aS fallbyssufóSri, var verboten (fyr- irboSiS). Keisarinn skyldi verSa drottinn drotna þessa heims. Ljómi hins útvortis vaxtar og viSgangs, of- urefli auSs og ríkis, tældi og glapti Germani, svo aS þeir beygSu sig blindandi undii' okiS. Nú þó aS vjer ekkert tillit tökum til trú- ar á persónulegan guSdóm, held- ur trúum eins og vjer megum til aS gera — aS allsherjar siSalögmál liggi fólgiS í eSli hlutanna, þá hljót- um vjer aS álykta, aS slik ranghverfa alls rjettlætis, slík afturför til villi- dóms fornra alda, geti alls ekki staS- ist. En sú staShöfn, aS þessi „kúl- túr" hafSi samt sem áSur svo mikiS af góöu aS geyma, veldur þvi, aS sigurinn verður bæSi seinn og dýr- keyptur. Þýskaland er kerfi ótal magnaöra og máttugra stofnana, þjóSin mentuS og margtamin, meS hjartgróinni ættjarSarást og blindum þjóSmetnaSi; þeir eru skyldurækið fólk, og fórnfýsi þess og innbyröis Ðvergfur, irjesmiðauerksmíðja n timburuerslun (Flyoenrino 5 CoJ, Hafnarfírði. Símnefni: Dvergur. Talsími 5 og 10. Hefur fyrirliggjandi: Hurðir — Glugga — Lista og yfir höfuS alls konar timburvörur til húsabygginga og annara smíSa. — Húsgögn, ýmis konar, svo sem: Rúmstæði — Fataskápa — Þvottaborð og önnur borS af ýmsum stærSum. Pantanir afgreiddar á alls konar húsgögnum. — Rennismíðar af öllum tegundum. Iliklir biroDir il sænsku tiiri, sementi 09 pippa. Timburverslunin tekur að sjer byggingu á húsum úr timbri og steinsteypu, og þar sem vjer höfum fengið betri kaup á timbri í þetta skifti en alment gerist, væntum vjer að geta boðið viðskiftamönnum vorum hin allra bestu viðskifti, sem völ er á. fylgi margfaldar mátt þess og megin. Þessi er vísir sannleikans i orSskviSi þeirra, aS „máttur sje rjettur". þ. e.: Ger r j e 11 i þinni allsherjarbreytni, því þá kemur m á 11 u r i n n ; van- ræktu það, eins og viS gerum, til hægSarauka og ávinnings, og þá framkemur þrekleysiS, er gerir styrj- öldina óumflýjanlega! Svo segir UrSarorS ómenskunnar. Snúum oss nú aS stofnun nýrra trúarbragSa samkv. hugsun Prússa. Þá mætum vjer spádómi Heines skálds, aS ÞjóSverjar mundu bráS- lega kasta kristinni trú og dýrka aft- ur Þór meS hamarinn. Hann fyrirsá glögt, aS lærisveinar Kants mundu fella hina blindu bókstafstrú ÞjóS- verja óSara en spekingarnir skýrSu hana og gerSu aS ljósri meövitund. Alt, sem unt var aS gera til þess aS skapa heimspekilega trú, þaS gerSu þessir stórvitru menn. Fyrst og fremst Fichte, hinn næsti eftir Kant; hans trúarskoöun hefur ávalt átt best viS mína, og bók hans : „Vegurinn sannr- ar sælu", sýnir kristindóminn í há- sætinu, og er svo fögur kenning og lyftandi, eins og nokkur trúarbragða- speki getur hugsast. Svo tekur viS skáldiS Göthe, er stofna vildi hjú- skap þeirra Fásts frá miSöldunum og Helenu hinnar grísku. En hvernig sá hjúskapur seldist út, sjáum vjer best á nútímans fráfalli á Þýskalandi. TrúarbrögS framtíöarinnar láta sjer ekki nægja bókstafstrú nje vísinda- trú. Hún útheimtir skýlausa ódauS- leikatrú — hvaS sem menn svo dæma um hina nýju spiritista-hreyfingu; hún mun útheimta og fá s a n n a n i r um samband vor mannanna viS and- legri heima og tilveru, samband viS veröld hinna framliSnu, sannanir fyr- ir rjettmæti guSstrúar, forsjónartrúar, lifstrúar, rjettlætistrúar, kærleiks og sannleikstrúar. Hver skyldi vera kjarni trúarinnar, sem nútímanum mætti nægja? Jeg svara: vísindalegur grundvöllur fyrir æSri tilveru en þess- ari, náiS samband viS andlegri heima og sannfæring um eilífa uppsprettu ljóss og lífs. — Því næst fylgir grein, sem hjer yrSi of löng, um ýmsa dulræna og öfgafulla trúarflokka, auk spiritism- ans, svo sem theosofíu, trúarlækn- ingaflokkinn, Svedenborgartrúna, o. fl., er höf. játar aS hafi stór sannindi aS geyma, þrátt fyrir margar öfgar — alveg eins og margt, sem fylgir spiritismanum. Langmerkasti spek- ingur í dulrænum efnum segir höf. hafi veriS hinn kynlegi Svedenborg Amerikumanna, A n d r e w J a c k- son Davíd; segir hann aS hann sje litt kunnur enn, jafnvel meSal vísinda- manna, svo langt sje hann á undan tímanum, þótt dáiS hafi fyrir hálfri öld. Mikill viSburSur í veraldarsögunni, segir höf., er veraldarstyrjöld þess- ara daga; en stærri viSburður er aS gerast á jörSu vorri, og það er hin vaxandi vissa vor um lífiS eftir dauS- ann. Matth. Jochumsson. Bókafregnir. Sigurður Guðmundsson: Ágrip af forníslenskri bókmentasögu. Rvík. 1915. Sigf. Eym. 96 bls. Þetta þykir mjer fyrirtaks skóla- bók. Jeg man eftir því, aS landafræSi sú, sem jeg las í skóla, var meS ein- kunnarorSi þvi: Ekki margt, h e 1 d u r m i k i S. Mætti höfund- urinn vel hafa sett þessi viturlegu orS á bók sína. AS taka sem flest meS og skýra frá því öllu í sem fæstum orSum er a 1 r ö n g aSferS i skólabók; en hjá þessari aSferS hefur höf. vandlega sneitt. Tekur hann aS eins þaS helsta meS, alt þaS, sem varanlegt gildi á, og skýrir allrækilega frá því — hinu sleppir hann. Hann lýsir flestöllum EddukvæSunum og bestu sögunum a'lnákvæmlega, en hins vegar nefnir hann aS eins allrahelstu „skáldakvæS- in" og skýrir þeim mun rækilegar f rá þ e i m. Hin mega missa sig. Nú j er alment litið svo á, að gagnslaust sje aS læra bókmentasögu, nema bók- mentirnar sjálfar sjeu lesnar um leiS; bókmenta-s a g a n á aS eins aS vera stuðnings-námsgrein við bókmenta- 1 e s t u r i n n. Nú munu fæst skálda- kvæSin vera lesin í skóla, enda eru flest þeirra ekki nema orSaglamur. Til hvers þá aS telja upp mörg? Mál höf. er gott og kjarnyrt, og lýsingar hans stuttar, en einkar skýr- ar og skemtilegar. Oft tilfærir hann vísur eSa smákafla úr skáldritum þeim, sem hann er aS lýsa, og er þaS kostur: Sjón er sögu ríkari. Kostur er og, aS höf. skýrir í stuttu máli frá ýmsum mismunandi skoSun- um á sumum atriöum t. d. á heim- kynni eddukvæSa, og stundum til- færir hann jafnvel orSrjett ummæli annara. Virðist þaS full-leyfilegt í bók, sem ætluS er þroskuSum nemendum. Sjálfur leitast höf. ekki viS aS skera úr, hver hafi rjett aS mæla, enda þótt honum hepnist sjald- an að leyna því, aS hverri skoSun hann hallist,— en ekki þykir mjer þaS galli, síSur en svo. Einn galli er þó á þessari bók — hún nær ekki yfir meira en fornbók- mentir íslendinga. Höf. má ekki leggjast undir höfuS að semja fram- haldiS. Fornbókmentirnar eru ágætar, en ekki má hafa nýju bókmentirnar út undan; aS kynnast fornöldinn en nú- tímanum svo sem ekkert, væri eins öfugt og aS ganga fram hjá fornöld- inni. íslendingar eru n ú t í m a-þjóS, og eiga ekki eingöngu aS einblína á fortíSina. Nú er mál aS meta nýju bókmentirnar fagurfræSliega; þaS hefur lítiS sem ekkert veriS gert áSur. SigurSur GuSmundsson virSist vera maSurinn. Holger Wiehe. Lilja. Ný þýðing. Lilja er eflaust frægust allra ís- lenskra kvæSa, aS minsta kosti þeirra, sem ort hafa veriS síSan kristni var

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.