Vísir - 30.04.1965, Blaðsíða 7

V1SIR . Föstudaginn 30. apríl 1965.
7
JÓNAS JÓNSSON FRÁ
HRIFLU. ÁTTRÆÐUR
Cá maður, Jónas Jónsson frá
° Hrifli, sem um langan aldur
mun verða talinn mestur þjóðmála
skörungur íslendinga í tuttugustu
öldinni er fæddur í Hriflu í Bárðar
dal 1. maí 1885, sonur Jóns bónda
þar Kristjánssonar og konu hans
Rannveigar Jónsdóttur bónda á
Gvendarstöðum í Kinn.
Jónas lauk námi frá Gagnfræða
skólanum á Akureyri 1905 og er
mælt að Hjaltalín skólameistari
hafi sagt um hinn unga skólasvein
að Jónas væri sá stærsti lax sem
komið hefði á sinn öngul.
Árin 1905—1909 dvaldist Jónas
við nám erlendis í Askov, I Berlín.
Oxford, London og París og naut
nokkurs styrks frá Aiþingis tii
þess að kynna sér skólamál 1908—
1909.
Jónas er maður hávaxinn, grann
ur og glæsimenni hið mesta og
blandast engum sem kynnist Jónasi
að þar fer mikill höfðingi í þess
orðs beztu meiningu og ósjálfrátt
hrífst maður af andlegum yfirburð
um Jónasar hvort menn eru honum
sammála eða ósammála. Á þeim ár-
um sem öldur stjórnmálabarátt-
unnar risu hvað hæst þá var það
eitt sinn að Jónas þurfti að láta
samherja sinn fyrir sína hönd taka
upp málaslag við Ólaf heitinnThors
vegna fjarveru Jónasar og þessi
staðgengill kunni all vel að beita
orðgnótt og rökum. Varð Ólafi þá
að orði: Mikill helvítis kaftur get-
ur verið á þér, þú ert bara ekki
hóti betri en Jónas.
Jónas gerðist kennari við Kenn-
araskólann 1909 og tók við ritstjórn
Skinnfaxa litlu sfðar og hóf að fitja
upp á ýmsu og gekk misjafnlega
eins og oft vill verða til að byrja
með og var ekki um of ánægður
með árangurinn. Um sumarið 1910
fór Jónas norður í land til ætt-
byggða sinna. Úr þeirri ferð kom
Jónas heitbundinn Guðrúnu Stefáns
dóttur er gerðist honum sú heilla-
stjama sem sveigði braut hans
strax í sólarátt og giftu þau sig 8.
aprfi 1912 og entust samleiðir
þeirra þar til Guðrún lézt f janúar
1963. Guðrún Stefánsdóttir var
glæsileg og gáfuð kona og voru
þau hjónin Guðrún og Jónas mjög
jafnaldra Guðrún fædd 5. október
1885 að Stóru-Tungu í Bárðardal,
eða hálfu ári yngri en Jónas. Ætt-
menn Guðrúnar voru rökhyggju-
menn djarfir í skoðunum með skap
gerð fofna skáldskaparhneigð og
hneigðir til ritmennsku og bústarfa.
Guðrún hafði misst föður sinn er
hún var á fermingaraldri en fram
að þeim tíma hafði hún aiizt upp
með foreldrum sínum á Sílalæk í
Aðaldal.
Sílalækur stendur við jaðar Aðal
dalshrauns fyrir botni Skjálfanda-
flóa. Það er frábær náttúrufegurð
vel til þess failin að móta listræn-
an smekk í hrifnæmt barnsgeð.
Norðan bæjarins skiptast á veiði-
vötn og engjar með fjölskrúðugu
fuglalífi. Á söndunum við sjóinn
brotnar hafaldan og f nokkurri
fjarlægð renna tvö furðu ólík fall-
vötn til sjávar, Laxá og Skjálfanda
fljót, en í suðurátt er hraunið vaxið
kjarri og litríku blómaskrúði með
hreytilegum svipmyndum en Kinn-
arfjöll rfsa há og svipmikil vestan
Skjálfanda.
1 djörfum framsæknum hug Guð-
rúnar brann löngunin til aukinna
menntunar og stórra verkefna. Ot
þráin brann í blóði hennar og hún
fann vængi sína vaxna og fleyga
og er hún nálgaðist tvítugsaldur-
inn lagði hún leið sína til Reykja-
víkur, þar átti hún hauka í horni
þar sem var Benedikt Sveinsson
síðar alþingisforseti og kona hans
Guðrún Pétursdóttir frá Engey,
skörungur í lund og drengur góð-
ur. Um veturinn gekk Guðrún f
kvennaskóla í Reykjavík sem var
nefndur Sigríðarstaðir eftir for-
stöðukonunni. Sumarið eftir réðist
svo Guðrún til starfa að nýstofn-
uðu mjólkurbúi í Flóanum. Næsta
haust fór Guðrún svo í Kvenna-
skólann á Blönduósi, næsta sumar
tók svo Guðrún að sér að stýra
mjólkurbúi sem Ljósvetningar
höfðu stofnað og stýrði hún búi
þessu nokkur sumur, eða þar til
hún fluttist úr héraðinu. Á vetrum
var Guðrún heimiliskennari f Þing
eyjarsýslu, á Akureyri og loks hús
kennari á Egilsstöðum á Völlum.
Guðrún Stefánsdóttir gerði með
vissum hætti miklar kröfur til ann
arra, en þó alltaf mestar til sjálfr-
ar sín. Skapgerðin var bæði traust
og heil.
Hinn mikli árangur ævistarfs
þeirra Jónasar og Guðrúnar verður
ekki skilinn og skýrður án þess að
víkja að vissum þáttum f uppvexti
þeirra og menntun og hinna traustu
ættboga sem þau voru bæði komin
af.
Uppvöxtur Jónasar í Hriflu f
austanverðu Ljósavatnsskarðinu
sefn opnast eins og hlði milli hinna
frjósömu og litríku byggða Þing-
eyjarsýslu með sískiptandi Ijósa-
brigðum á Ljósavatninu sem dalur
þessi ber nafn af. Samvistir Guð-
rúnar við afann Jónas á Sílalæk,
sveitarbjargvættinn, á bemskuár-
unum. Hið breytilega Jandslag á
Sflalæk með hið gróskumikla Aðal-
dalshraun á aðra hönd, straum-
hörð fallvötn, bergvatn og jökul-
vatn, Laxá og Skjálfandafljót til
beggja handa og auðn sanda Skjálf
anda til norðurs með hinn róm
sterka hafgný og Kinnarfjöllin rfs-
andi í tign og veldi í vestrinu, voru
ákjósanlegar ytri aðstæður til þess
að þroska og treysta meðfædda
heilsteypta skapgerð.
Guðrún og Jónas lifa og hrær-
ast meðal trausts og vel mennts
bændafólks í þeirri sýslu landsins,
þar sem ísabrot hinnar rísandi ald
ar vom að ryðja nýjum stefnum
og straumum farvegi, og í fall-
vötnum til beggja handa við æsku
heimili sitt sér Guðrún þessi sömu
öfl á hverju vori brjóta vorinu
braut og hin þingeysku ungmenni
hafa í hugum sér séð tröllbrot rafar
og eims skapa risastig líka norður
við Dumbshaf.
Guðrún Stefánsdóttir hafði ásamt
Jónasi þann sérstaka eiginleika að
eiga traust og trúnað samferða-
fólks síns f alveg óvenjulega rík-
um mæli enda hafa þau ekkert
mannlegt látið sér óviðkomandi.
Þegar litið er til baka yfir upp
vaxtar og þroskaár Guðrúnar Stef-
ánsdóttur, þá er engu líkara en að
forsjónin hafi með sérstökum hætti
búið hana undir ævihlutverkið að
verða eiginkona og lífsförunautur
mesta þjóðarleiðtoga íslendinga á
tuttugustu öldinni. Með samblandi
af sjálfsnámi, skólanámi og sjálfs
uppeldi og kynnum og stofnun vin
áttubanda við kjarna hins uppvax-
andi fólks í landinu hafði verið
grunduð sú sem þau hjónin Guð-
rún og Jónas hafa notið alla ævi
umfram venjulegt fólk.
Á þessari öld hefir engann ís-
lenzkan stjórnmálamann borið jafn
hátt eins og Jónas Jónsson. Hann
hefir verið mest umtalaður allra
Islendinga á þessari öld, dáður og
elskaður af samherjum sínum og
vinum og virtur allra manna mest,
hataður af andstæðingum sínum,
en ef dýpra er skyggnzt, þá hefir
hið svokallaða hatur ekki átt sér
djúpar rætur og við kynni venju-
lega snúizt upp í viðurkenningu á
yfirburðum Jónasar og óeigingirni
og oft sriúizt upp í vináttu sem haf
in er yfir flokkssjónarmið. Allir
vita að Jónas hefir unnið íslandi
allt. Þess munu fá dæmi að einn

vex þvottalögur
Iéttari uppþvottur

léttara skap
maður hafi verið jafn víðfeðmur
og jafnvígur á alla þætti þjóðlífs-
ins eins og Jónas Jónsson er hug-
jónarmál hans eru allstaðar.
I fulla fjóra áratugi hefir Jónas
Jónsson verið áhrifamesti stjórn-
málamaður landsins og afköstineru
eftir því. • Hann hefir alltaf rétt
hverju góðu máli lífgandi hönd til
viðbótar því að vera forgöngu og
upphafsmaður allra hinna stærstu
og merkustu. Fáir menn hafa lif-
að það að sjá jafn margar hug-
sjónir sínar og óskir rætast eins
og Jónas frá Hriflu.
Reykjavík væri sjónarsviftir að
því ef hin reisulegu mannvirki sem
Jónas hefir haft forgöngu um að
risu þar væru ekki í borginni.
Hvernig mundi Reykjavík líta út
án Háskólabygginganna, Þjóðleik-
hússins, Sundhallarinnar, Land-
símabyggingarinnar. Sambands-
hússins, Arnarhvols svo stiklað sé
á stóru.
Framsýni Jónasar í mennta-
málum þjóðarinnar setur svip sinn
á þjóðlífið allt.
Hvernig væru Norðlendingar sett
ir hefði Jónas ekki breytt þar gagn-
fræðaskóla í menntaskóla, hvað um
alla héraðsskólana og þá löggjöf
sem tryggðu tilveru þessara stofn-
ana og svo mætti lengi telja.
Það er að sjálfsögðu forgangan
um hinar stóru þjóðmálafram-
kvæmdir sem greipa nafn Jónasar
á spjöld sögunnar en í hugum
samferðafólksins ber þó hærra öll
hlýju handtökin og hinn brákaði og
brotgjarni mannlífsreyr sem hann
hefir stutt og rétt við.
Á þrennum merkum aldurs-
mörkum í ævi Jónasar Jónssonar
hafa vinir hans efnt til mikilla
mannfagnaða og svo hefði enn orð-
ið ef Jónas hefði verið hérlendis á
þessum tímamótum, en þótt aldur
hafi samkvæmt ártölum færzt
nokkuð yfir Jónas, þá leiddi hann
enn skip sitt í langferð laust fyrir
páska og dvaldist f Jerúsalem á
þeirri hátið til þess að áúka 'kynni
sín af menningu þjóða þeirra er
þar byggja og hina gömlu menn-
ingu Gyðinga sem hafa aldrei látið
menningu sína gegn gjaldi fala.
Hyggst Jónas færa löndum sín-
um heim aukin kynni af hinni
fornu menningu við austanvert
Miðjarðarhaf.
Líkamsþrek Jónasar er að sjálf-
sögðu ekki hið sama eins og á
baráttuárunum, þótt hinn andlegi
þróttur hrörni ekki, og þó er það
svo, að er Jónas tekur að ræða
áhugamál sín og vina sinna í sínum
hópi, þá er eins og aldur og þreyta
séu á einu augabragði strokin af
honum og hann verður að útliti
ungur á ný og augun, þessi fallegu,
djúpsæju augu, loga af áhuga.
Jónas hefir alltaf lifað eftir
þeirri reglu að fullheimta ei dag-
laun að kveldi, hann hefir aldrei
krafizt neins af þjóð sinni, en gefið
henni allt sitt mikla og margjþætta
ævistarf og eiga aldir og óbomir
þar geymda mikla og óbrotgjarna
auðlegð í hugsjónaauði Jónasar.
Vinir Jónasar hafa fengið mesta
og færasta listamann þjóðarinnar
á sínu sviði Ríkharð Jónsson
myndhöggvara til þess að gera
líkneski af Jónasi og er frum-
myndinni lokið fyrir nokkru og
vinnur listamaðurinn nú að því
að fullgera verk sitt svo hægt verði
að steypa það I varanlegt efni og
mun þeim sem þess óska gefinn
kostur á að gerast þátttakendur
að þessari framkvæmd þegar verk-
inu miðar frekar áfram og kemst
á lokastig.
Um Jónas Jónsson stóð lengi
mikill styrr, þar sannaðist, að
stendur um stóra menn stormur úr
hverri átt, en þótt Jónas sé sí-
starfandi að ritstörfum og öðrum
hugðarmálum sínum, þá má kalla
að hann sitji nú á friðarstóli eins
og kalla má að aldri hans sæmi og
umhverfis hann ríkir vaxandi heið-
ríkja, vaxandi viðurkenning á
miklu ævistarfi. Má þannig með
réttu segja á þessum tímamótum:
Þú hefur sigrað, Þingeyingur.
Helgi Benediktsson.
Rafvirkjar — Vélsmiðir
Óskum að ráða nokkra góða fagmenn til lyftu-
uppsetninga, er síðar gætu tekið að sér verk-
stjóm. Ákvæðisvinna. Ömggt framtíðarstarf.
Uppl. í síma 11467 og eftir kl. 7 í síma 50166.
BRÆÐURNIR ORMSSON H/F
íbúð vesturbæ
Til sölu er 3 herbergja íbúð á 4. hæð í sam-
býlishúsi. íbúðinni fylgir ris, sem er í inn-
réttingu, 2 herbergi og gangur. Útborgun 500
—600 þús. Uppl. í síma 30008.
Baðskápar
komnir. Pantanir óskast sóttar strax.
BYGGINGA VÖRUR H.F. Laugavegi 176
Glæsileg 5 herb. íbúð
við Kleppsveg til sölu. Góð geymsla. Sameiginlegt
þvottahús og þvottavélar. Hlutdeild í húsvarðaríbúð.
Lóð standsett. Tvöfalt gler í gluggum. Góðar svalir
Allt teppalagt. Eik í öllum hurðum og körmum.
TRYGGINGAR OG FASTEIGNIR
Austurstræti 10 5. hæð. Sími 24850
og kvöldsími 37272