Dagur - 12.12.2000, Side 16

16- ÞRIDJUDAGUR 12. DESEMBER 2000
Fj aHa-Eyvindur
í endanlegri gerð
Vf^ttr
Jón Viðar Jónsson: „Það er talsvert mikið til afhandritum og handritsdrögum frá Jóhanni Sigurjónssyni og margt afþvíhefur
ekki verið rannsakað mjög ítarlega."
Fjalla-EyvindurJó-
hanns Sigurjónssonar,
frægasta leikritsem
samið hejurverið á ís-
lensku, hefur ekkijyrr
en nú birst íslenskum
lesendum íþeirri mynd
sem höfundurinngekk
endanlegafrá því á
dönsku. Það erjón Við-
arjónsson leikhúsfræð-
ingursem hejurgengið
frá textanum ogfjallar
auk þess um tilurð leik-
ritsins í ítarlegri ritgerð
semfylgirbókinni. Út-
gefandi erJPV-forlag.
„Ég hef verið að rannsaka hand-
rit Jóhanns Sigurjónssonar tals-
vert að undanfornu í tengslum
við ævisögu hans sem ég er með
í undirbúningi." segir Jón Viðar
Jónsson, „og fundið ýmislegt sem
menn hafa ekki geflð gaum að
áður. Það er talsvert mikið til af
handritum og handritsdrögum
frá honum og margt af því hefur
ekki verið rannsakað mjög ítar-
lega.
Jóhann er náttúrlega það
merkilegur maður í okkar bók-
mennta- og leiklistarsögu að það
er nauðsynlegt að gera honum
betri skil en gert hefur verið.
Hann er raunverulega fyrsti ís-
lendingurinn sem stígur það
skref að leggja fyrir sig ritlist í
atvinnuskyni.
Með sigrum sínum á erlendri
grund, fyrst og fremst með
Fjalla-Eyvindi, vekur Jóhann auk
þess nýja trú hjá leikhúsfólki hér
heima. Bæði Fjalla-Eyvindur og
Galdra Loftur verða einnig miklir
sigrar hér heima hjá Leikfélag-
inu, og það vakti trú manna á
því að Islendingar gætu haldið
uppi listrænu leikhúsi. Það má
því segja að Jóhann Sigurjóns-
son, og raunar Guðmundur
Kamban iika, hafi skipt sköpum
fyrir tilurð Þjóðleikhússins," seg-
ir Jón Viðar.
Eitt af höfiiðverkum
íslenskra leikbókmeimta
„Það er nú svolítið skrýtið," held-
ur hann áfram, „að Fjalla-Ey-
vindur hefur aldrei verið gefinn
út á íslensku eins og Jóhann Sig-
urjónsson gekk síðast frá leikrit-
inu, þó það sé eitt af höfuðverk-
um íslenskra leikbókmennta.
Verkið kom fyrst út á dönsku
1911 og á íslensku 1912. Og þær
útgáfur eru nokkurn veginn
samhljóða. Síðan gerir Jóhann
ýmsar breytingar á texta leikrits-
ins áður en það er frumsýnt á
Dagmarleikhúsinu í Kaup-
mannahöfn vorið 1912, hálfu
áru eftir að það kom fyrst út á
dönsku. Þær breytingar eru aug-
ijóslega gerðar í samráði við
leikstjóra og leikara þeirrar sýn-
ingar. Þær skila sér inn í seinni
útgáfur leiksins á dönsku frá
1913 og 1917, en hafa aldrei
komið inn í íslenska útgáfu. Leik-
ritið hefur verið prentað á ís-
lensku þrisvar sinnum eftir það
og þá var alitaf fylgt texta ís-
iensku frumútgáfunnar, sem er
ekki sá endanlegi frá hendi höf-
undar.
Það sem gefur þessari útgáfu
sérstakt gildi er að þarna er ís-
lenski frumtextinn frá 1912
prentaður með og í hann er
markað fyrir öllum breytingum
sem verða síðan í dönsku útgáf-
unni. Þannig að þarna geta
menn séð nákvæmlega hvernig
ég hef endurskoðað textann. Ég
er afskaplega þakklátur forlag-
inu fyrir að hafa samþykkt þessa
tilhögun, jrví með þessu verður
útgáfan miklu nothæfari bæði
fyrir leikstjóra sem eru að vinna
verkið, og líka kennara og aðra
sem eru að grúska í þessu,“ seg-
ir Jón Viðar.
Stelsýkin tekin burt
Hinn endurskoðaði texti leikrits-
ins er um það bil 15 blaðsíðum
styttri í útgáfu Jóns Viðars held-
ur en frumtextinn. En fyrir utan
beinar styttingar segir Jón Viðar
að Jóhann hafi gert tvær eða
þrjár efnislegar breytingar á
leikritinu.
„í fyrsta lagi er í frumútgáf-
unni oft vikið að því að Kári, eins
og Eyvindur er alltaf kallaður, sé
haldinn stelsýki, og það á að
vera skýring á því hvers vegna
hann stelur og kemst undir
manna hendur. Jóhanni virðist á
þessi stigi ekki hafa fundist fá-
tæktin og hinar félagslegu að-
stæður vera nægileg skýring á
því hvers vegna ungur maður fer
út á þessa braut. Þessar vísanir í
stelsýki Eyvindar eru allar
þurrkaðar burt úr seinni útgáf-
unni.
Síðan gerir hann tvær breyt-
ingar á atburðarásinni. I lok
annars þáttar lendir þeim Kára,
ástmanni Höllu, og Birni hrepp-
stjóra, sem er vonbiðill hennar,
saman við réttir, en í lokagerð-
inni dönsku renna þeir saman og
glíma. Sú glíma er ekki í íslensku
frumútgáfunni, og hún hefur
mér vitanlega aldrei farið fram á
íslensku sviði.
Ég held að þessi breyting hafi
nú aðallega verið gerð til þess að
sýna dönskum áhorfendum
hvernig íslensk glíma færi fram
því auðvitað var Jóhann að spila
svolítið á áhuga Dana fyrir þessu
skrýtna og forneskjulega samfé-
lagi uppi á sögueyjunni. Mér
finnst þessi glímusýning ekki
vera til bóta. Hún á í rauninni
ekkert sérstakt erindi inn í verk-
ið. Hún breytir engu um gang
mála og er þannig séð óþörf,“
segir Jón Viðar.
Eyvindiir gerður
að morðingja
„Þriðja breytingin er svo við lok
þriðja þáttar þar sem Kári og
Halla eru uppi á ijöllum og Björn
hreppstjóri, óvildarmaður
þeirra, kemur með mikið lið og
ætlar að taka þau. Þá grípur
Ilalla til þessa óyndisúrræðis að
hún varpar dóttur þeirra í foss-
inn til þess að komast undan. í
íslensku frumútgáfunni gerist
þetta þannig að Björn og Kári
renna saman og takast á. Kári
fótbrýtur Björn og síðan hlaupa
þau burtu og komast undan. í
lokagerðinni dönsku tekur Kári
upp hm'f og stingur Björn á hoi.
Björn liggur þarna dauður eftir.
Ég verð að segja það að mér
finnst þessi breyting ekki heidur
til bóta. Mér finnst hún ekki
spretta á neinn eðlilegan hátt
upp úr verkinu sjálfu. Hún gæðir
það melódramatískum svip, og
þá er Kári líka orðinn morðingi,
sem auðvitað breytir hans per-
sónulýsingu talsvert. Ég held að
þarna hljóti Jóhann að hafa látið
undan einhverjum þrýstingi úr
leikhúsinu, sem viidi fá meiri
hasar í þetta kannski. Þetta at-
riði var heldur aldrei leikið
svona mér vitanlega á íslensku
sviði fyrr en Bríet Héðinsdóttir
tók þetta upp í sína sýningu á
Fjalla-Eyvindi fyrir tólf árum,“
segir Jón Viðar.
- Heldurðu að Jóhann hefði
gengið svona frá þessu endan-
lega á íslensku sjálfur?
„Ég efa það mjög. Én þessi út-
gáfa hefur náttúrulega það
markmið að sýna leikritið eins
og Jóhann gekk síðast frá því.“
Tvímælalaust betra leikrit
„Hins vegar finnast mér stytting-
arnar sem gerðar eru á leikrit-
inu vera aðalkosturinn á þessari
útgáfu. Þær miðast allar við að
gera textann knappari, rnark-
vissari og leikrænni. Ég efast
ekkert um það sjálfur að hefði
hann fengið tök á því að fylgja
þessum texta eftir í íslensku leik-
húsi, þá hefði hann að minnsta
kosti látið þessar styttingar
halda sér. Því þetta er tvímæla-
laust betra leikrit svona.
Það er ósköp eðlileg tilhneig-
ing hjá leikritahöfundum að
segja of mikið. Það er ekki fyrr
en farið er að æfa leikritið og
textinn fer að lifna í munni leik-
ara, að höfundurinn áttar sig í
rauninni á því hvað hann þarf að
segja mikið. Þá finnur hann að
ákveðnir hlutir gera sig ekki á
sviðinu, þó að þeir virðist ágætir
við lestur.
Jóhann hefur auk þess vissa
tilhneigingu til þess að skreyta
orðræðuna með alis kyns lík-
ingamáli sem oft er nokkuð upp-
hafið og tilfinningaþrungið. Þetta
var bara í samræmi við tíðar-
andann á þessum árum, þessum
síðrómantíska tíma. Til dæmis
eru samtöl Höllu og Eyvindar
frekar skrúðmikil þegar þau eru
að játa hvort öðru ást sína við
réttirnar. Það fer allt meira og
minna út í þessari lokagerð, og
þar með fær textinn á sig nú-
tímalegr'a yfirbragð," segir Jón
Viðar Jónsson. -gb