Dagblaðið Vísir - DV - 22.07.1989, Blaðsíða 15

LAUGARDAGUR 22. JÚLÍ 1989.
15
Að breyta fjalli
Ég hef verið að glugga í bók Stefáns
Jónssonar sem heitir „Að breyta
fialh“. Satt að.segja skammast ég
mín hálfpartinn fyrir að hafa ekki
lesið hana fyrr en svona er það í
önnunum og erlinum að bækur
hggja utangátta hjá alltof mörgum
og eiga kannske aldrei innangengt
á þorra heimila. Það er því sorg-'
legra sem bækurnar eru betri og
perlunum er kastað á glæ og týnast
innan um sorphaugana af léttmet-
inu og ládeyðunni sem flæðir fram
ur sjónvarpsskerminum dag
hvem.
Stefán er að rifjá upp endurminn-
ingar sínar frá bernskudögunum á
Djúpavogi og gerir það svo listavel
að fjörðurinn og þorpið standa ljós-
lifandi fyrir augum manns og per-
sónurnar spretta fram af blaðsíð-
unum hver af annarri í ísmeygi-
legri og grátbroslegri frásögn höf-
undar. Ekki þori ég að sverja fyrir
aht sem riíjast upp fyrir Stefáni
enda játar hann sjálfur að hann
hafi verið lagnari við lygina en
gengur og gerist um stráklinga inn-
an við fermingaraldur. En lygasög-
ur eru ekki verri sögur en aðrar
sögur og fjarlægðin gerir fjöllin blá
og mennina mikla. Ef Stefán er að
ljúga upp á þá Berfirðinga þá er sá
skáldskapur allur af hinu góða og
eigum við ekki heldur að segja að
ýkjurnar, ef einhverjar eru, færist
sögupersónunum til tekna. Að
minnsta kosti er hægt að öfunda
Stebba Djúp af samferðamönnun-
um. Jafnvel þótt skáldsagnagáfa og
frásagnarstíll Stefáns Jónssonar sé
margrómaður eiginleiki þá stílfær-
ir hann ekki sögupersónur sínar
nema vegna þess að fyrirmyndirn-
ar fundust.
Fjórtán börn
í framhjáhlaupi
Þarna eru kynjakvistir og kot-
ungar, sægarpar og sveitarhöfð-
ingjar og reisn þeirra vex í öfugu
hlutfalli við fátæktina. Þó er aðeins
verið að lýsa litlu samfélagi yst og
austast á landinu sem sjaldnast
hefur þótt fréttnæmt nema fyrir
þaö að þaðan kom Eysteinn og þar
stendur Búlandstindur án þess að
nokkur taki eftir honum. Djúpivog-
ur liggur nefnilega ekki í alfaraleið
og þar hafa konur heimþrá alla
sína ævi meðan þær geta af sér
íjórtán börn í framhjáhlaupi!
Hvar eru allir þessir karakterar
nú til dags? Guð hjálpi borgarbörn-
unum sem þurfa að lýsa nábúum
sínum í stigaganginum. Hver þekk-
ir nágranna sína og hver er það
sem fær uppeldi innan um marg-
hertar sjóhetjur og pokapresta og
hnahþórur fyrri tíma? Nútímafólk-
ið gengur snemma til vinnu og
snemma til sængur og það sést til
þess milli bílskúrsins og lyftunnar.
Einstaka maður kemur í ljós þegar
hann hendir ruslinu. ÖU erum við
gerilsneydd og fitusprengd og lifum
í barnaherbergjum og húsbónda-
herbergjum og Utlum kössum sem
eru allir eins. AlUr eins.
Annað er það sem vekur mig tíl
umhugsunar við lestur þessarar
bókar. Það er óðurinn til náttúr-
unnar, tengslin við skepnumar,
leiksvæði unglingsins uppi um fjöU
og firnindi, íjörö og flóa í óbeisluðu
umhverfi hins frjálsa manns. Þetta
sjálfsagða og eðUlega samband
manna og dýra, tengsUn mUU lífs-
bjargar og náttúru. AUt er það sam-
ofið, lífið í þorpinuog lífið í fuglun-
um, húsdýrunum og fiskinum og
leikur barnsins verður að starfi
búmannsins. Öll fábreytnin verður
að fjölþættu munstri óborganlegra
stunda, sér í lagi þegar menn geta
séð meinfyndnina í alvörunni, eru
búnir að gleyma andvökunum og
kartneglur eru orðnar að djásni
húsfreyjunnar.
Rómantík
sveitarinnar
Ég er nógu gamall til að muna
þessa rómantík sveitarinnar og
verð ástfangnari af henni eftir því
sem hún fjarlægist. Hestalyktin af
stóðinu í mýrinni, sprikhð í ham-
stola lömbunum, murrið í stóísk-
um beljunum og Umandi taðan í
hlöðunni. Döggin í grasinu, garg-
andi krían og yxna kýmar. Hæn-
urnar voru ekki ómerkari en hest-
arnir, heimalningarnir gegndu
sínu hlutverki eins og hundarnir.
Afkoman réðst af vetri og vori og
lífið var einn samfelldur taktur við
náttúruna og almættið. Hvar í
heiminum er betra að alast upp
fyrir ungUng sem mótast af um-
hverfi sínu? Hvaða fræðsla jafnast
á við forskriftina sem náttúran gef-
ur?
Sumir voru svo lánsamir að fæð-
ast inn í þessa tilveru. Aðrir voru
sendir í sveit og fengu af henni
smjörþefmn. Öldum saman voru
íslendingar sveitamenn og sjó-
menn og þekktu ekki annað. LÚið
var eintómur saltfiskur. Líka í
sveitinni þar sem hann var étinn í
alla mata og jafnvel löngu eftir að
landinn fluttist á möUna þótti það
sjálfsögð heUsuvemd aö hella
þorskalýsi upp í æskuna úr einni
og sömu könnunni. Þá voru þeir
ekki búnir að finna upp smithætt-
una eða gerlana. Það kom seinna
þegar sveitamennskan þótt ekki
lengur fín og heilbrigðiseftirUtið
bannaði samdrykkju á lýsi. Og svo
fundu þeir sömuleiðis upp á bann-
settri tækninni sem leysti vinnu-
fólkið af hólmi í landbúnaðarstörf-
unum og margfaldaði framleiðsl-
una í einu vetfangi. Eftir það hættu
krakkar að fara í sveit og ríkis-
stjórnir uppgötvuðu niðurgreiðsl-
urnar í margfóldum miUjörðum.
Ævilangt
ástarsamband
Nú mun það kosta tíu þúsund krón-
ur á viku að koma krökkum í sveit
og þar munu húsdýr höfð til sýnis
miUi klukkan fimm og sjö á daginn
áður en sjónvarpið hefst með sömu
dagskránni og sést í Reykjavík.
Fæstir telja það ómaksins vert að
verja sUkum íjármunum í sveita-
sæluna heldur taka á það ráð að
fara í bíltúr með ómegðina í aftur-
sætinu þangað til unglingarnir
komast á gelgjuskeiðið og nenna
ekki með. Og svo rýna menn út um
rúðurnar og rekast kannske á
bændurna fyrir tilviljun þegar
borgarbúarnir láta svo lítið að
þiggja húsaskjól á svokölluðum
bændagistingum sem er aukabú-
grein með loðdýraræktinni.
Unga kynslóðin kærir sig kollótta
um þessi endaskipti á búskapnum
enda hefur hún aldrei komist í
kynni við hann og kemur hann
ekki við. Voðaleg fýla er þetta, seg-
ir borgarbarnið og tekur fyrir nefið
þegar húsdýrið gerir þarfir sínar.
En fyrir okkur hin, sem höfum
verið í ævUöngu ástarsambandi við
æskuminningarnar, hefur róman-
tikin breyst í angurvært samvisku-
bit yfir þeirri uppgjöf sem blasir
við sveitunum og landbúnaðinum.
Við ríghöldum í tryggðina en neit-
um að borga niðurgreiðsluna. Við
vUjum að bóndinn Ufi en neitum
að halda í honum lífinu. Við sökn-
um kúnna og lambanna en bólsót-
umst út í búvörusamningana sem
veitir þeim vemd.
Þessi tvöfeldni í tilfinningalífinu,
þessi togstreita mUU buddu og
bemsku hefur mglað þjóðina í rím-
inu. í einni andránni söknum viö
þess að börnin okkar fari á mis við
uppeldi náttúrunnar, í þeirri næstu
segjumst við ekki hafa efni á sveita-
búskapnum. í einu orðinu sverj-
umst við í fóstbræðralag með bús-
malanum, í hinu orðinu áteljum
við stjórnvöld fyrir vitlausa pólitík.
Tilfinningarnar togast á við skyn-
semina, rómantíkin tekst á við
raunsæið.
í darraðar-
dansi nútímans
í bók Stefáns Jónssonar segir frá
því hvemig faðir hans lagði metnað
sinn í að breyta fjaUi. Hann hlóð
vörðu ofan á Búlandstind til að
skerpa tindinn í augum aðkomu-
manna og áhorfenda. Bókin dregur
nafn sitt af þessari háleitu hugsjón.
íslenska þjóðin stendur frammi
fyrir sams konar ætlunarverki. Að
breyta fjalU. Breyta sveitinni í sína
fallegustu mynd, eiga hana áfram
í huganum og minningunni í fuUri
reisn rómantikurinnar, jafnvel að
laga hana Utið eitt tll fyrir augað.
En vita samt að þannig verðum við
að yfirgefa hana, skilja hana eftir
í einsemd sinni þar sem hún dagar
uppi í darraðardansi nútírpans.
Enginn stöðvar tímans hjól, hvað
þá Búlandstindur sem gnæfir yfir
Berufjörðinn og getur sig hvergi
hreyft.
Hvað sem líður niðurgreiðslum
og útflutningsbótum, búvörusamn-
ingum og loðdýrastyrkjum eiga
sveitir landsins annað og betra
skUið af erfingjum þessara vanda-
mála en niðurlæginguna. Bóndinn
er of stoltur til að segja sig á sveit-
ina og lifa af opinberri framfærslu.
Hlutverki landbúnaðarins er ekki
lokið og byggðin þarf ekki að fara
í eyði þótt neytandinn torgi ekki
lengur öllum þeim kjötbirgðum
sem af fjalli koma. Matarkistur
þurfum við að eiga til að fæða okk-
ur og klæða. Við étum ekki vextina
eða gengið og við lifum ekki á vísi-
tölum hvort sem þær hækka eða
lækka. Neytendur og bændur eru
ekki stríðandi fylkingar þótt dýrt
sé drottins orðið úr munni ráð-
herrans sem leggur á okkur skatt-
ana í hvert skipti sem hann heldur
blaðamannafund.
Fleira
matur en sauðfé
íslendingar þurfa að sætta þessi
sjónarmið áður en það verður um
seinan. Meðan borgarbömin
kunna ennþá skU á kúm og kind-
um; áður en síðasti móhíkaninn úr
Djúpavoginum er allur. Bændur
verða að skUja að offramleiðslan
er þá lifandi að drepa. Og hún er
líka neytendur lifandi að drepa.
Sveitafólkið þarf ekki að yfirgefa
jarðir sínar nema þá kotbúin og
útkjálkana sem aldrei hafa verið
til annars en erfiðis og örbirgðar
hvort sem er. Við eigum að gera
fimm ára áætlun um hraðvirkan
niðurskurð á fuUvirðisréttum og
fjárkvótum en greiða bóndanum
ríflega styrki fyrir að sitja áfram á
jörðinni og halda henni í rækt. Við
eigum að hætta þeirri handleiöslu
sem ríkið hefur tamið sér í við-
' skiptum við bændur að stýra þeim
inn í loðdýrabúskap og þrotabú-
skap og aUra handa patentlausnir
sem eru hálfu dýrari og vitlausari
heldur en sauöfjárbúskapurinn.
Við eigum að hætta að senda þá
úr öskunni í eldinn. Bændur hafa
hingað til lifað samkvæmt eigin
hyggjuviti og þeir eiga sjálfir að fá
. að finna sér farveg og við eigum
að gefa þeim tíma til þess.
Fólkið í Berufirði komst af þótt
engar væru niðurgreiðslurnar og
enginn dó í kreppunni. Búlands-
tindur stendur ennþá. Við breytum
ekki IjaUinu þótt tímabundin þoka
byrgi okkur sýn og toppurinn sýn-
ist flatur. Sveitin getur lifað þótt
með öðrum formerkjum sé. Það er
fleira matur en sauðfé.
Rómantíkin getur orðið að raun-
sæi og tilfmningarnar geta farið
saman við skynsemina ef þjóðin,
neýtendur og bændur taka hönd-
um saman um að varðveita sveit-
irnar og náttúruna án þess að það
kosti margfalda milljarða á ári. En
til þess þarf skilning á báða hóga,
sams konar samhjálp og þeir
stunduðu á Djúpavogi foröum.
Enda þreifst þar mannlífið þótt
engip kæmi björgin að sunnan.
Ellert B. Schram