Dagur - 16.09.1995, Blaðsíða 12

12 - DAGUR - Laugardagur 16. september 1995
DÝRARÍKI ÍSLANDS
Fuglar 67. þáttur
Húsönd
(Bucephala islandica)
Húsöndin er af ættbálki gásfugla
eða andfugla, eins og t.d. gæsir og
álftir. Hún er síðan af andaættinni,
sem hefur að geyma um 140 teg-
undir fugla.
Andaættin er tegundaflesta
fuglaættin hér á landi. Alls eru um
25 tegundir árvissar og þar af 18
þeirra reglubundnir varpfuglar.
Þær skiptast í gráendur (sem
einnig eru nefndar buslendur, gras-
endur, eða hálfkafarar) og kafend-
ur. Húsöndin tilheyrir hinum síð-
arnefndu og er einna stærst ís-
lenskra andategunda, 42-53 sm á
lengd, 800-1200 g á þyngd og
með 67-84 sm vænghaf. Hærri
tölurnar miðast við steggina.
Karlfugl í varpbúningi er svart-
ur og hvítur tilsýndar með áber-
andi skilum. Höfuðið er áberandi
stórt, blásvart á lit, að því undan-
skildu, að á milli goggróta og
augna er segllaga blettur, hvftur.
Og ekki mun það ofsagt að vanga-
svipurinn sé dálítið einkennilegur,
því ennið er mjög bratt og hátt og
vangarnir gúlpast út frá ávölum,
hliðflötum kolli. Bakið er svart,
frá herðum og aftur í stélþökur, en
vegna axlafjaðranna, sem eru mis-
litar (svartar og hvítar, á aðfelld-
um vængjum) sýnist það með 6-7
„fingraförum", hvítum skellum í
beinni röð. Spegillinn er hvítur,
tvískiptur langsum af dökkri rák.
Stuttur hálsinn, bringa og kviður
hvítur. Stélið móbrúnt, bogadreg-
ið. Goggur stuttur og aflíðandi
fram (þ.e.a.s. hæstur við rótina),
blásvartur (nöglin dekkri); augu
gul; fætur roðagulir.
Kvenfuglinn er hins vegar mun
snautlegri: höfuðið kaffibrúnt,
búkur dökkgrár, kviður þó ljós.
Spegill er eins og á karlfuglinum
og fætur lfka. Stélið grábrúnt.
Augu ljósgul.
Steggur í hamskiptum líkist
kollu, en heldur blettinum (sem þó
er fölari nú) milli goggs og augna.
Meginstofn þessarar andarteg-
undar er að finna í NV-Ameríku
(frá Alaska til Colorado); þaðan
hafa fuglar svo borist til A-Kan-
ada, SV-Grænlands og Islands og
numið land. Þar verpa nú einangr-
aðir stofnar, fremur litlir. Deiliteg-
undir eru þó engar.
íslenska húsöndin er einkum
bundin við Mývatn og Laxá í Lax-
árdal sem varpfugl. Stofninn er
talinn vera um 800 pör.
Þetta er mjög félagslynd önd
og því oft að finna í afar stórum
hópum, nema á sjálfri eggtíðinni.
Tilhugalífið byrjar strax á
haustin og því fylgir mikill darr-
aðardans, er stendur alveg fram á
vor. Sjálfur varptíminn er í fyrri
part maí. Hreiðrinu, sem er kopp-
ur, fylltur heyrusli og stráum, og
klæddur innst miklum dúni, er (á
íslandi) yfirleitt komið fyrir næiri
vatni í hraunholum og sprungum
eða öðrum álíka fylgsnum (undir
steinum, eða í hlöðnum grjót-
veggjum bæja), svo og í þéttum
gróðri, útihúsum og jafnvel tilbún-
um varpkössum. I N-Ameríku
verpir fuglinn mikið í holurn
trjám.
Eggin eru oftast 9-12 talsins,
ljósblágræn. Útungun tekur 28-30
daga og sér kollan ein um ásetuna
og svo um uppeldið. Ungarnir eru
hreiðurfælnir og geta strax farið
að afla sér matar. Þeir verða fleyg-
ir um tveggja og hálfs mánaða
gamlir (þetta ræðst mikið til af
fæðuskilyrðum) og kynþroska
tveggja ára.
Fullorðnar húsendur lifa á
margs konar botndýrum, en ung-
amir virðast kjósa bitmýslirfur
umfram flest eða allt annað.
Húsöndin er fugl áa og stöðu-
vatna og er yfirleitt þögul. í N-
Ameríku er hana að finna allt upp
í 3.000 m hæð yfir sjávarmáli, en
þó aðallega neðan 1.000 m (mest í
200-500 m hæð). Þeir fuglar hafa
vetursetu á sjó, á íslausum strand-
svæðum. En á Islandi er húsönd
eingöngu á næringarríkum linda-
vötnum, allan ársins hring. Eftir
varp er þá haldið kyrru fyrir við
Mývatn eða safnast á íslausar ár
víðar á landinu, eins og t.d. Sog-
inu. Hún er prýðilegur sundfugl
og góður kafari og á létt með flug.
A jörðu niðri kjagar hún, upp-
rétt
Islenska húsöndin er staðfugl,
a.m.k. að langstærstum hluta.
Vera má, að hún leiti eitthvað út
úr landinu á haustin og þá vestur
um, til Grænlands eða Labrador,
en ekki hefur tekist að sýna fram á
það með óyggjandi hætti.
Um hámarksaldur þessarar teg-
undar finn ég engar heimildir.
Húsönd, steggur í sumarbúningi. (Hjálmar R. Bárðarson: Fuglar íslands. Reykjavík 1986.)
Leiðbeiningarstöð heimilanna:
„Hvemig á að sjóða hafragraut?"
þeirra sem hringja þó karlarnir séu
farnir að láta í sér heyra. Fyrir-
spurnir, sem berast, skiptast í fjóra
flokka: heimilistæki, blettahreins-
un og þvottur, matreiðsla og fjórða
flokkinn fylla félagsmál og annað
sem ekki fellur undir fyrstu flokk-
ana þrjá. Langmest er spurt um
heimilistækin, t.d er leitað ráða um
hvað sé best að kaupa. Eins er
mikið spurt um alls kyns þrif og
um matreiðslu og segir Steinunn
að þær sem starfi á skrifstofunni
reyni að veita allar þær upplýsing-
ar sem þær geti. Frá upphafi hefur
verið reynt að fá hússtjómarkenn-
ara til að svara fyrirspumum en
það hefur ekki alltaf verið hægt.
Nú vinna á skrifstofunni tvær kon-
ur, önnur í almennum skrifstofu-
störfum og svo Steinunn sem er
hússtjórnarkennari.
Meira um vanþekkingu
en áður
Steinunn segist finna fyrir því að
ungar konur nú á dögum hafi
mjög litla undirstöðu í matreiðslu
eða heimilisverkum miðað við
það sem áður var. Nefnir hún
dæmi að hún hafi fengið fyrir-
spumir eins og: „Hvað tekur lang-
an tíma að sjóða egg svo það verði
linsoðið?", eða: „Hvernig á að
sjóða hafragraut?“
Karlmennirnir sem hringja hafa
yfirleitt svipaðar spumingar og
konumar en þó segir Steinunn að
ef konumar séu að spyrja um mat-
argerð sé það frekar eitthvað sem
Lesendur Dags hafa eflaust margir
einhvern tíma rekið augun í aug-
lýsingu frá Leiðbeiningarstöð
heimilanna sem birtist af og til í
smáauglýsingum blaðsins. Ekki er
þó eins víst að allir átti sig á um
hvers konar þjónustu sé að ræða
og því þótti tilvalið að slá á þráð-
inn og fræðast ofurlítið um þessa
starfsemi.
Það er Steinunn Ingimundar-
dóttir, hússtjórnarkennari, sem
svarar og er ekkert nema liðleg-
heitin þegar beðið er um upplýs-
ingar um Leiðbeiningarstöðina.
„Kvenfélagasamband Islands hóf
þessa starfsemi 1963 og hefur rek-
ið miðstöðina síðan. Þetta er
ókeypis símaþjónusta og er opin
alla virka daga kl. 9-17.“
Upphaflegur tilgangur Leið-
beiningarmiðstöðvarinnar var að
sinna fræðslu og upplýsingastarfi
fyrir húsmæður en tímarnir breyt-
ast og nú eru það ekki einungis
húsmæður heldur einnig karlmenn
sem nýta sér þessa þjónustu.
Steinunn segir að algengt sé að
símtölin séu milli 10 og 20 á dag
eða um 4000 á ári að meðaltali.
Fjöldi símtala í fyrra hafi reyndar
slegið öll met og voru þau tæplega
6000.
Enn eru húsmæður í meirihluta
Langmest er spurt um heimilistæki, t.d. leitað ráða um hvað best sé að
kaupa.
Á haustin tengjast margar fyrirspurnir sláturtíðinni.
tilheyri gestakomum og fínni mat.
Á þessum árstíma er líka mikið
spurt um ber og á haustin tengjast
einnig margar fyrirspurnir slátur-
tíðinni. „Karlmennimir spyrja
gjarnan spurninga sem eru meira
almennar og einstöku karlmenn,
sem búa einir, hringja oft hingað
og spyrja um allt milli himins og
jarðar," segir Steinunn. AI