Þjóðviljinn - 21.05.1944, Blaðsíða 2

Þjóðviljinn - 21.05.1944, Blaðsíða 2
ÞJÓDVILJINN Sunnudagur 21. maí 1944. OLAFUR LARUSSON prófcssor: Ashildarmýrarsamþykkt Hver öld fær dóm sinn í sög- unni þegar hún er liðin, eftirmæli góð eða ill eftir málavöxtum, rétt eða röng eftir því, hversu þekk- ingu og dómgreind sagnaritaranna, sem dæma hana, er farið. í sögu þjóðar vorrar hefur 15. öldin löng- um hlotið ómilda dóma. Hún hef- ur verið talin tími mikillar hnign- unái og afturfarar í þjóðlífinu, á öllum sviðum þess, jafnt andleg- um sem efnalegum. Oldin hófst með því að plágan mikla, svarti dauði, gekk yfir landið, á árunum 1402—1404. Sú drepsótt hefur að líkindum verið mannskæðust allra , farsótta, sem um landið hafa geng- ið fyrr eða síðar, enda hafa menn ætlað að afleiðingar hennar hafi verið ógurlegar. „Féll þá allur forn dugnaður", segir Jón Espólín, og það er almenn skoðun, að með plágunni hafi þyrmt svo yfir þjóð- ina, að hún hafi ekki beðið þess bætur í margar aldir, að hún hafi þá tapað hinum forna manndómi sínum og þreki. Plágan mikla er talin marka einhver örlagaríkustu og óheillavænlegustu tímamótin í sögu Islands. Það vantar mikið á, að saga ís- Iands á 15. öld hafi enn verið könn- uð sem skyldi, og meðan það er ógert má segj'a, að hinn almenni dómur um öldina sé enn undir á- frýjun, og getur þá brugðið til beggja vona um það, hvort hann fær staðfestingu eða eigi. Saga 15. aldarinnar er erfið viðfangs, m. a. vegna þess, hvcrsu fáskrúðugar heimildirnar að henni eru. Jón Guðmundsson lærði kemst á þessa leið að orði um tímann yfir plág- una, í einu af ritum sínum: „Mörg minnileg tíðindi hafa skeð á ís- landi síðan og hafa aldrei verið upp- skrifuð. Því er nú öllu gleymt utan lítil merki, sem menn hafa fundið í jarðaklögunum og dómum". Þetta er rétt lýsing á heimildum þessa tímabils. Má heita, að engin sagna- rit séu til frá 15. öld, þar er aðeins um að ræða einn stuttorðan annál, Nýja annál, er svo er nefndur, og hann nær aðeins yfir þrjá fyrstu áratugi aldarinnar. Það sem segir frá 15. öld í Öðrum annálum er allt skrifað miklu seinna, og verð- ur að nota þær heimildir með mik- illi varúð. AðaJheimikiin eru bréf- in, sem varðveizt hafa frá þessum tímum. En meginþorri þeirra lýt- ur að jarðakaupum manna og jarðaþrætum. Það voru þesskonar bréf, sem menn geymdu einkan- lega. Þau gátu skipt máli síðar meir, ef heimildir að jörðinni voru véfengdar. Þessi bréf veita að vísu ýmsa mikilsverða fræðslu um mannfræði þeirra tíma og um ým- is önnur atriði, svo sem verðlag, búskaparhætti o. fl., en vér erum litlu fróðari um sjálfa landssög- una fyrir þau. En fáein gögn hafa þó Iíká varðveizt, er landssöguna varð't. og séu þau áthuguð vand- lega má e. t. v. lesa tneira út úr þeim en í þeim virðist felast við fyrstu sýn. Það er eitt af þessum gögnum, sem ég ætla að gera að umtalsefni í kvóld. Austur í Árnessýslu, þar sem byggðarlögin FIói og Skeið mæt- Úfvarpseríndí flutt 16. maí 1944 ast, er hraunfláki nokkur, gamall og gróinn, sem Merkurhraun heit- ir. í efra jaðri hrauns þessa er lægð eða dæld, mýrlend en þó ekki vot- lend, sem Áshildarmýri heitir. Er hún nokkru vestar en þjóðvegur- inn, sem nú liggur upp Skeiðin. Á þessum stað áttu héraðsmenn fund með sér árið 1496. Er þetta eina samkoman, sem vitað er með vissu, að haldin hafi verið á þessum stað, en í bréfinu, sem þar var gert, segjast fundarmenn hafa lagt al- mennilega samkomu á Áshildar- mýri á Skeiðum „eftir gömlum landsins vana", og gætu þessi orð e. t. v. bent til þess, að þarna hafi verið almennur samkomustaður héraðsbúa um nokkuð langt skeið, enda er þessi staður í miðju hér- aðinu og liggur því vel við til fund- arsóknar fyrir héraðsmenn. Á þess- ari samkomu 1496 var gerð sam- þykkt og færð í letur, og er það br'éf til enn, að vísu ekki frum- bréfið sjálft hcldur aðeins afrlt af því, og er hið elzta þeirra frá því um 1620, ritað af Ara sýslumanni Magnússyni í Ogri. Því miður hef- ur afritarinn ekki hirt um að taka niðurlagsorð bréfsins upp í afrit sitt, en þar hefur dagsetningu bréfsins verið að finna. Vér vitum því ekki hvenær á árinu fundurinn var haldinn, en þar sem bréfið er stílað til Alþingís er sennilegt að hann hafi verið háður að vorinu til, nokkru fyrir Alþingi. Eg mun nú lesa bréfið, sem gert var á fundinum, eins og það hljóð- ar: „Ollmn, mönnum þeim, sem þetta bréj sjá eður heyra, sendum vér lögréttumenn, landbúar og all- ur almúgi í Árnesi, hirðstjórum, lógmónnum og lögréttumönnum á Alþingi, kveðju guðs og vora. Vitanlegt skal yður vera, að vér h'ófum séð og yjirlesið þann sátt- niála og samþykkt, sem gjör var á millum Hákonar kongs hins kórónaða og almúgans á íslandi, sem hann vottar og hér ejtir skrif- að stendur". Síðan taka fundarmenn upp í bréf sitt, orði til orðs, eina af end- urnýjunum gamla sáttmála, og er hún á þessa leið: „/ nafni f'óður og sonar og anda heilags. Var þétta játað og samþykkt aj öllum almúga á Islandi á Alþingi með lófataki, að vér bjóðum Ilák- oni kongi hinum kórónaða vora þjónustu undir þá grein laganna, e,r samþykkt var í millum kong- dómsins og þegnanna, er landið hyggja. Er sú hin fyrsta grein, að vér viljum gjalda kongi skatt og þing- fararkaup, sem lógbók vottar, og alla þegnskyldu, svo framt, sem Laldið er vio oss þad móti var ját- að skattinum. í fyrstu, að utanstefnvr viljum vér engar hafa, utan 'þeir menn, sem dœmdir verða af vorum mönn- um á Alþingi burt af landinu. Item að íslenzkir sé lögmenn og sýslumenn hér í landinu af þeirra ættum, sem goðorðin hafa upp gef- ið að fornu. Item að vi hafskip gangi á hverju ári til landsins forfallalaust með landsins nauðsynjar. Erfðir skulu upp gefast fyrir ís- lenzkum mönnum í Noregi, hversu lengi sem staðið hafa, þegar réttur erfingi kemur til eður þeirra um- boðsmenn. Landaurar (það var skattur sem íslendingar áttu að greiða í Nor- egi) skulu og upp gefast. Item skulu islenzkir menn slík- an rétt hafa í Noregi, sem, þeir hafa beztan haft. Item að kongur láti oss' ná friði og íslenzkum l'ógum eftir því, sem lógbók vottar, og hann hefur boð- ið í sínum bréfum, sem guð gefur honum framast vit til. Item jarl viljum vér hafa yfir oss á meðan hann heldur trúnað við yður en frið við oss. Halda skulum vér og vorir arf- ar allan trúnað við yður meðan þér haldið trúnað við oss og yðrir arfar og þessar sáttargerðir, en lausir, ef rofið verður af yðvarri hendi að beztu manna yfirsýn". Hér lýkur endurnýjun sáttmál- ans og tekur nú við það sem fund- armenn sjálfir leggja til málanna. Þeir segja: „Nú fyrir þessa grein, að oss þykir þessi sáttmáli ei svo haldinn vera, sem, játað var, fyrir sakir lagaleysi, ófsóknar og griðrofa, ó- mögulegar áreiðir og nóglegra fjár- upptekta og manna, sem nú gert hefur verið um tíma í fyrr greindri sýslu Arnesi, og hér fyrir lögðum vér greindir Arnesingar almenni- lega samkomu á Ashildarmýri á Skeiðum eftir gömlum landsins vana, því viljum vér með engu móti þessar óvenjur lengur þola, hafa né undir ganga. Item samtókum vér að hafa eng- an lénsmann utan íslenzkan yfir greindu takmarki Arnesi og ríði eigi fjölmennari en v.ið fimmta mann, því viljum vér gjarnan styrkja hann með lög og rétt kong- dómsins vegna, þann sem það má með lögum hafa og landsins rétti vill fylgja. En ef sýslumaður hef- ur greinda sýslu Árnes, þá riði ekki fjölmennari en við tíunda mann, sem bók vottar. Item samtókum vér að enginn maður i sögðu takmarki taki «ér húsbónda utan sveitar, þó' þeir búi á annarra manna jörðum. ! Item ef nokkur uppsteytur byrj- ast í vorri sveit Árnesi af utan- sveitarmönnum með nokkurn ó- rétt, hvort sem gert er við ungum eður gómlum, ríkum eður fátœk- um, þá skulu allir skyldir eftir að fara þeim er vanhlut gerðu, og eigi fyrri við hann skiljast en sá hefur fulla sœmd, sem fyrir van- virðingu varð. Kann svo til að bera, að hefndin verði meiri í eftir- förinni en tilverknaðurinn, þá skulu allir skattbœndur jafnmiklu bítala. En þeir sem minna eiga, gjaldi sem hreppstjórar gera ráð fyrir. Item skulu ij menn vera til kjörnir í hrepp hverjum að skoða og fyrir að sjá, að þessi vor skip- an og samþykki sé haldin, og ef til Alþingis þarf að ríða sveitarinnar vegna, þ<\ skal hver skattbóndi gjalda viij álnir i þingtoll, en þeir iiij álnir, sem minna eiga, þeim kost skulu 'halda. Item viljum vér ei hér hafa inn- an héraðs þann, er ei fylgir vorum samtökum. Skulum vér eiga sam- komu vora á Ashildarmýri á Bartolomeus messudag á haustið, en í annan tíma á vorið, föstu- daginn þá mánuður er af sumri, og koma þar allir forfallalaust. En hver sem eitt af þessum sam- tökum rýfur og áður hefur undir gengið, sekur iij mórkum og taki innanhreppsmenn til jafnaðar. Og til sanninda og fullrar sam- þykktar hér um, setti Halldór Brynjólfsson, Páll Teitsson, Ólaf- ur Þorbjamarson, Pétur Sveins- son, Gvöndur Einarsson, Gísli Valdason, Ari Narfason, lögréttu- menn, Jón Arnason, Sigurður Eg- ilsson, Einar Hallsson, Þorvaldur Jónsson, Þórður Sighvatsson, bœndur i Arnesi, sin innsigli, með fyrrnefndra lógréttumanna inn- siglum fyrir þetta samþykktarbréf með almúgans samþykki, leikra og lærðra, með jáyrði og handa- bandi". Þannig hljóðar þessi samþykkt Árnesinganna. Stíll hennar og orð- færí er nokkuð óhönduglegt, en það skiptir ekki máli, það er efni hennar og andi, sem mestu varða, og ég mun nú víkja að nokkrum aðalatriðum þess, sem mér virðist hún gefa ástæðu til að minnst sé á. Samþykktin er gerð í lok ald- arinnar, þeirrar aldar, sem almennt hefur verið talin hafa drepið kjark úr landsmönnum meira en nokk- ur öld önnur. En hver sem les sam- þykkt þessa, mun ganga úr skugga urh það, að fundarmennirnir, sem gerðu hana, voru ekki menn, sem bugaðir voru 'orðnir af eymd og ánauð. það eru frjálsbornir menn, sem slíka samþykkt gera, menn sem vita vel hvaða réttur þeim ber, standa fast á rétti sínum og eru reiðubúnir til að leggja mikið í sölurnar fyrir hann. Þeir rifja upp réttindi þau, sem konungavaldið hafði heitið þeim og öðrum lönd- um þeirra. Þeir lýsa því yfir með fullri einurð, að þau loforð hafi ekki verið haldin af konungdóms- ins hálfu, og þeir segjast ekki leng- ur vilja þola slíkt, hafa né undir ganga. Hér birtist andi-hins forna frjálsa bændaþjóðfélags enn í full- um krapti, sá andi, sem Snorri Sturluson lýsir svo fagurlega í Heimskringlu í ræðu Þorgnýs lög- manns af Tíundalandi á Uppsala- þíngi. Sá frjalsmannlegi andi lifði enn hjá bændum og búaliði í Ár- nesþingi í lok 15. aldar, 'og það er engin ástæða til að efast um það, að sami andi hafi þá lifað enn í öðrum byggðum landsins. Vér eig- um að vísu ekki samskonar sam- þykktir úr öðrum héruðum, en vel má vera, að þær hafi verið gerðar víða annarsstaðar, en annaðhvort aldrei færðar í letur eða týnzt síð- ar, hafi þær verið skjalfestar. Orð og andi samþykktarinnar, sem gerð var á Áshildarmýri, eru að mínum dómi ein út af fyrir sig næg sönn- im þess, að hinn almenni dómur um 15. öldina er rangur, auk þess sem margt annað bendir til hins sama. Hversu geigvænleg sem plágan mikla kann að hafa verið, þá hefur hún ekki bugað kjark þjóðarinnar. Það er rétt að geta þess, að þegar samþykktin var gerð, var annarri drepsótt nýlétt af, plágunni síðari, er svo var nefnd, og gekk um landið árið áð- ur, 1495. Séra Jón Egilsson í Hreþphólum segir frá síðari plág- unni í Biskupaannálum sínum eft- ir manni,; sem hann hafði sjálfur haft tal af og verið hafði 14 vetra þegar plágan gekk, og sýnir frá- sögn hans, að Árnesþing hefur goldið mikið afhroð í þeirri sótt. Héraðið hefur verið í sárum eftir pláguna, er fundurinn var haldinn á Áshildarmýri, en það hefur ekki skert tilfinningu héraðsbúa fyrir rétti sínum né vilja þeirra til að halda honum fram. Annað, sem eftirtektarvert er og merkilegt við samþykktina, er hinn sterki félagsandi, og samheldnis- vilji, sem hún lýsir. Árnesingar ætla sér að standa allir saman sem einn maður um réttindi sín og vörn þeirra. Þeir kveða svo á, að ef ein- hver utansveitarmaður byrjar „uppsteyt" með nokkurn órétt þar í héraðinu, þá er sama, hvort sá, sem á er ráðist, er ungur eða gam- all, ríkur eða fátækur, allir skulu skyldir til að fara eftir þeim, sem óréttinn gcrði og skiljast ekki fyrr við málið en sá, sem fýrir óréttin- um varð, hefur fengið fulla upp- reist. Þeir gera ráð fyrir því, að svo kunni að fara að hefndin verði meiri í eftirförinni en tilverknaðin- um svarar, og að sá, sem þau hefndarverk vinnur, felli á sig sekt af þeim sökum. En þá ætla þeir allir að taka á sig ábyrgðina, og bera hana sameiginlega. Þeir ætla að standa sameiginlega undir sekt- unum og skaðabótunum, jafna þeim niður á sig og taka allir þátt í greiðslu þeirra. Sama er að segja um kostnað, sem kann að hljótast af því, að þeir þurfi að senda menn til Alþingis vegna héraðsins. Þeir gera ráð fyrir að þess kunni að þurfa, og þá er vitanlega ekki um. það eitt að ræða, að lögréttumenn héraðsins sæki Alþingi, heldur þaðr að senda þangað heila sveit vopn- aðra manna til þess að verja rétt- indi héraðsins og héraðsbúa, er þess er þörf. Kostnaðinn við slíkar sendifarir ætla þeir einnig að bera sameiginlega. Þeim voru samtök þessi svo mikið alvörumál að þeir lýsa því yfir, að þeir vilji ekki hafa neinn þann mann í héraðinu, sem skerst þar 'úr leik. Samtök þeirra voru skipulagsbundin. Tveir menn skyldu kosnir í hverjum hrepp til þess að sjá um að samþykktin sé haldin, og gert er ráð fyrir, að. eftirleiðis verði haldnar tvær sam- Framh. á 5. síða.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.