Þjóðviljinn - 23.10.1948, Qupperneq 3

Laugardagur 23. október 1943.
MðÐVILJINN
3
BJarni Benediktson frá Ilofteigl!
„Hærra, minn guð til þín”
Á fimmtugsafmæli Guðmundar
Hagalíns' var lesin í utvarpið
smásaga eftir hann. Nefnist
hún Staddur á .Lágeyri,og hafði
höfundur sjálfur valið hana til
flutnings í tilefni dagsins. Saga
þessi er einnig prentuð í nýju
smásagnasafni eftir Hagalín, og
er sú bók í tilkynningu út-
gáfunnar raunar kölluð ,,safn
fimmtán nýrra skáldsagna“. Er
það furðu barnaleg staðreynda-
fölsun, og vandséð hverjum
hún getur verið þóknanleg. Upp
lestur umræddrar sögu vakti
athygli mína á dálitið sérstæð-
an hátt og varð til þess, að
nokkrum dögum síðar gekk
ég i bókabúð eina til að átta
mig betur á henni við eigin
lestur. Hér eru síðan nokkrar
hugleiðingar út af þessari
sögu, en fyrst skal gerð grein
fyrir efni hennar.
Títtnefnd saga hefst á því,
að sögumaður ,,ég“ mætir öldr-
uðum kunningja sínum á gctu í
Reykjavík, og eru báðir rúskn-
5r vel, að vanda beggja. Þessi
fundur verður til þess, að „ég“
fer að rifja upp fyrir ,,mér“
sögu gamla mannsins. Ktmur
þá upp úr dúrnum að þetta
er fyrrum öreigi að vestan,
haldinn allbaldinni stjálfstæðis-
þrá og stolti, sem hefur þó
sán takmörk sem síðar getur.
Eitt sinn er hann r£er á sjó
og verður óglatt, af sulti skilst
manni, og hefur engu upp að
kasta nema vatni, skýrir hann
las’eik siim svo, að hann „mæði
upp af saltspaðinu“, sem hann
át áður en hann fór að heiman.
Og einn dag, nokkru eftir að
oddvitinn hefur tjáð honum, að
hann sé leystur undan útsvari
í ár, sendir hann oddvita.num
jafngildi síns gamla útsvars i
hreinum peningum, og fylgir
bréf méð, hvers staðsetning er
svolátándi: Staddur á Lágeyri.
Þar sem maðurinn á heima á
Lágeyri, veldur þetta orðalag
nokkrum heilabrotum í sveit-
inni, og er þó almennt kennt
fákænsku mannsins. Síðan vik-
ur sögunni til Reykjavíkur, er
Bjartur gamli sendir eftir
,,mér“. Hann er að skilja við
og langar til að tala við ,.mig“,
og hefur reyndar enn næga orku
til heilmikils orðaflaums um
það, hve „ég“ hafi verið fínn
drengur og öðrum ólíkur. Prest
urinn er búinn að vera hjá
Bjarti, og „það var enginn ný-
móðins prestur með ef og en“
(leturbr. G. H.). Og þá kemur
skýringin á hinni gömlu stað-
setningu bréfsins. • Öreiginn
Bjartur hefur sem sé alltaf skil
ið það, að jörðin er bara án-
ingarstaður á leiðinni til himna,
og nú þegar hann er að deyja,
kveðst hann ætla „að fara að
reyna það fínna, flytja frá
•Lágeyrinni -á Háeyrartorfuna‘h
Hann á -þannig góða heimvon,
enda hefði hánn ekki klórað
í bakkann aö öðrum kosti: ,,Eg
hef aldrei sætt mig við neitt
ef eða en, því að hvað ætli ég
hefði getað strítt við að halda
mér og mínu eitthvað i áttina
til þess, sem ég taldi mör.num
boðlegt, ef ég hefði ekki trúað
því, að ég væri bara : úaddur
(leturbr. G. H.) á Lágeyri“.
Síðan lýkur sögunni með óráðs-
órum hins deyjandi manns, —
Það er mikið trúlegt, að ,,and-
lega“ innrættum borgurum
þessa lands muni þykja þetta
góð saga. Og það eru jafnvel
líkur t-il þess, að liinn eilífi
• þingfróttir Alþýðublaðsins eigl
eftir að kveða henni 'cf í blaði
sínu, nema hann verði búinni
að því, þegar þetta birtist. Hér
er svo sem ekki ljótleikinn og
siðspillingin, heldur er allt upp-
ljómað af fegurð hjartans. Var
það ekki rart af þessum fá-
tæka manni að vera að hugsa
um Guð og annað líf, í öllum
þrengingunum á Lágeyri? Jú,
það þarf vissulega mikið sak-
leysi sálarinnar til slíkra hluta.
Hins vegar er undirritaður
ekki viss um það, hvort hann
hefur öðru sinni lesið öllu lak-
ari sögu. Það má sleppa því að
ræða um stílinn á henni, þenn-
an linnulausa vaðals- og kjaft-
háttarstíl, sem höfundur hefur
tamið sér. Þess þarf heldur
ekki að geta, hve atriðin um
saltspaðið og útsvarsgreiðsluna
eru ófrum.leg í vitund þelrra,
sem lesið hafa söguna um hinn
Bjartinn, þann í Sumarhúsum.
Seinasta siðan er einmitt þess
háttar skáldskapur, sem vænta
má af óráðshjali eins manns.
En þetta eru allt aukaatriði í
þessu tilfelli. En það er eitt
aðalatriði í sögunni, og við skul
um halda okkur að þvi. Ætl-
un höfundar með sögu sinni
er sú að leiða okkur fyrir sjón-
ir þá tegund manns, sem með
paradoxölu orðalagi mætti kalla
hinn húmaníska öreiga. Það er
karl, sem ekki brýtur 5 bága
við arfteknar siðgæðishugmynd
ir, hann er ekki með kröfur á
hendur einum né neinum, hann
trúir á sinn guð og er sæll í
sinni trú. Bjartur þessi iðkar
mjög altarisgöngur í tómstund-
um sínum, og lýkur þar stolti
hans sem hillir undir prestssetr
ið. Hann er ekki mjög gam-
all, þegar eilífðarvitund hans,
og tegundar hans, er svo alger,
að hann skrifar ekki einu sinni
eitt lítið sendibréf nema undir
stjörnumarki hennar: Staddur
á Lágeyri. Að launum hæversku
sinnar hér á jörð væntir hann
í dauðanum að flytjast á Há-
eyrartorfu Himnarikis, og er
ekki ástæða til annars en aetla
að honum hafi orðið að von
sinni, þar sem hann hefur
hvorki vænzt né krafizt þess,
að nálgast Háeyri 5 TáradaJ,
enda vart eftir miklu að s’ægj-
ast fyrir þann, sem treystir
á hlunnindajörð á himriinum.
Þetta er sem sagt óskaör-
eigi kúgara síns, hinn klassíski
öreigi borgaralegrar óskhyggju.
En manni vakna spturnir á
vörum: Hví hefur Guðmundur
Gíslason Hagalín skrifað þessa
sögu? Hví lýsir hann einmitt
þessari gerð hins öreiga manns,
hinum kröfulausa og guð-
hrædda öreiga, og hví hefur
hann svona mikla velþóknun á.
honum og afstöðu hans? Og
hví að velja einmitt þessa sögu
til útvarpsflutnings, þegar
margra annarra kostur er völ.
Mér virðist, að hér sé allt með
nokkru ráði gert, og við skul-
um snöggvast reyna að grynna
í svörin.
Svo sem kunnugt er hefur
G. H. um alllangt skeið verið
einn fínindisi „social-demokrat“
og jafnframt einn framhlsypn-
asti og sjálfumglaðasti ritmak-
ari á vegum þeirrar félagslegu
þjóðlygi, sem heitir sósíaldemo-
kratismi. Mér er að miklu leyti
ókunn saga sósíaldemokratískra
flokka í Evrópu, en geta má
þess sem allir vita, að víða um
lönd hafa þeir komizt í meiri-
hlutaaðstöðu á þingi og ekki
orðið mjög brátt að fram-
kvæma sósíalisma. En í þessu
tilfelli skiptir afstaða þeirra
í dag mestu máli. Rannsókn á
þeirri afstöðu leiðir fljótlega í
ljós, að hinn sósíaldemokrat-
íski Alþýðuflokkur, sem flaka-
trússast með umrætt skáld sitt,
og allir aðrir demókratískir
flokkar Vestur-Evrópu, sósí-
alir jafnt og kristilegir(!),
tengja nú al'la sína starfsemi
og alla sína von harðsvíraðasta
auðvaldi veraldarsögunnar,
hringasamsteypum Bandaríkj-
anna. Nærtækasta dæmið er lík
lega Marshallplanið, sem allir
þessir flokkar hafa gleypt við
eins og þorskur gin við agni,
enda þótt fyrir liggi yfirlýsing-
ar frá vandamönnum þessarar á
ætlunar um það, að hún skuli
m. a. vera til þsss að reisa
skorður við frekari sósíalisma í
þjóðarbúskap viðkomandi landa.
Þessa dagana beita franskir
sósíaldemókratar herlögreglu
og táragasi gegn fátækum
mönnum í kolanámum Frakk-
lands. En sósíaldemokratinn
Ernest Bevin sendi fyrir
skömmu síðan mannætur gegn
langsoltnum verkalýð Malaja-
landa. Þetta eru dæmi, sem
hver maður þekkir, og það þarf
heldur ekki að lesa mörg ein-
tök af Alþýðublaðinu hérna
heima til að sjá, hvorum meg-
in hluttekning þess er. Iivert
einasta níðingsverk, sem sósí-
aldemokratar vinna gegn hug-
sjón sósíalismans í lengd og ör-
eiga verkalýð í dægurbaráttu
hans,' í bráð, er unnið af ótta
við hinn snauða mann og heims
sögulegt hlutverk hans. Öllum
sínum afbrotum eiga þeir eina
,,afsökun“: Það verður, sko,
að vsrja vestrænt lýðræði fyrir
„rauðu hættunni“. M . ö. o.:
Það þarf að vernda borgarlegt
þjóðskipulag fyrir sósíalisman-
um. Það er sálfræðilegt viðfangs
efni að skýra það, hvernig
flokkar manna, sem í upphafi
greinir lítið eitt á um einstök
atriði, sækja smátt og smátt
til andstæðra skauta unz þeir
að lokum líta á al'la hluti frá
öndverðum sjónarmiðum. í
baráttu sinni við „rauðu
hættuna,“ „kommúnismann,“
sem róttækasti og fram-
sæknasti hluti fólksins hefur
aðhyllzt, eru kratar nú víða
um lönd orðnir hreinræktuð-
ustu íhalds- og afturhaldsmenn
þjóðanna. Dæmi um það er
mjög nærtækt. En einu hafa
þeir ekki gleymt: Þá órar enn
fyrir því, hvert reginafl fólkið
er í verðandi sögunnar. En
i viðleitni sinni að hreykja sér
á herðum þess og láta það
styðja sig til valda, verða þeir
borgaralegu pólitíkusar, sem
nefna sig sósialdemokrata, að
gera tvennt í senn: villa á sér
heimildir og villa um fyrir fólk
inu. Það má ekki vitnast að
hlutverk fólksins sé að koma
á sósíölsku þjóðskipulagi. Og
þá erum við aftur komin að
sögu Guðm. Hagalíns. Sem góð-
um „social-demokrat“ leikxu'
G. H. hugur á að vita hvai
hinn fátæki maður stendur. En
hann spyr ekki „hættu“legra
spurninga: Ertu róttækur?
Viltu nýtt þjóðskipulag ? Þú
ert kannskþ „kommúnisti ?“ Nei,
hann spyr ekki svo. Þetta þarf
hann raunar að vita því allt
er ónýtt ellegar, en það má
orða þetta upp á svolítið annan
máta. Því spyr hann ósköp
grandvarlega: Trúir þú á Guð
og annað líf ? Og hafi Guðm.
Hagalín verið heppinn í vali
þess er hann spyr og hann
kveði já við, þá sezt G. H.
niður og ritar ævisögu þessa
snauða dándismanns, öðrum til
eftirbreytni, enda leynir sér
ekki velþóknun höfundar. Skáld
hins sósíaldemokratíska aftur-
halds skorar ekki á öreiga í
ölium löndum að sameinast.
Allt innræti og lifsviðhorf fá-
tæks manns skal nú táknast í
hrópi hins forna sálms: Hærra
minn Guð, til þín. Heimvon þess
vsgmóða,. er hér á jörð hefur
stein að kodda, skal þó ætíð
heilög. Þannig kaus Guðmund-
ur Hagalin, að harpa sín hljóm-
aði daginn sem honum var boð-
ið að slá strengi hennar í kons-
ertsal alþjóðar.
Eg veit ekki hvenær umrædd
saga er rituð, og vel mega nokk
ur ár vera liðin síðan, enda er
svikaferill Alþýðuflokksins eldri
en tvævetur, og hugmyndafræði
leg (ídeólógisk) hnignunarsaga
forsprakka hans hófst ekki í
gær. Þó er vist, að nú tekur
út yfir eins og sýnd eru dæmi
um hér að framan. Og þá fer
að verða skiljanlegt hvers
vegna skáld þessa flokks notaði
tækifærið til að láta ljós síns
persónulega viðhorfs skína.
Hann vildi leggja einnig sitt
lóð á metaskálar afturhalds-
ins í landinu. Þess vcgna lætur
hann lesa í útvarpið söguna
um hirin guðelskandi altaris-
gönguöreiga, sem væntir sér
einskis hér á jörð, en stólar í
þess stað á vildisjörð í himn-
inum. Það er í fullkomnu sam-
ræmi við getuleysi og viljaskort
Alþýðuflokksins til að vinna,
málefnum fólksins nokkurt.
gagn. Og þótt það sé tilviljún,
að einn höfuðpaur afturhalds-
ins í heiminum, Georg Marshall
gekk á fund páfa nokkrum dög-
um eftir að ljós hinnar kristi-
legu öreigasögu Hagalíns skein
yfir ísland, þá er það kannski
■ekki. alveg marklaus tilviljun.
Hitt er víst, að saga þessi vitn-
ar um mikla blindu fyrir lífs-
nauðsynjum fátæklings, og höf-
undur hefur þurft mikla vnntrú:
á lífið til að geta skrifað'-
hana. Vandamál fólksins vcrða,
að leysast á því tilverustigi.
þar sem þau ber að höndum..
Það væri freistandi að halda.
þessum hugileiðingum lengra.
áfram og sýna t. d. fram á.
það, hvernig sú vantrú höf—
undar á lifið, sem birtist í vel-
þóknun hans á guðstrú og alt-
arisgöngum Bjarts á Lágeyri,.
á rætur sínar í hnignun borg-
aralegrar menningar og grun.
hans eða vissu um endalok
hennar. Þá hugsjónalegu upp-
gjöf, sem sagan vitnar um,.
má rekja saman við hugrriynda.
öngþveiti allra borgaralegra.
bókmepnta á vorum dögum. En
þessu verðum við að fresta um
sinn, en máski gefast önnur tækf
færi síðar. f svipinn látum við
okkur nægja þá vísbendingu, er-
saga þessi gefur um það, undir
hvaða merkjum þá menn er að
finna, sem alvarlegast skeikar
um réttan skilning á félagslegri.
vitund og sögulegu hlutvrrkt
fátæks manns á fslandi.
Bjarnl Benediktsson.
— Togararnir
Framhald af 1. síðu
inga um smíði 10 togara. Sá.
tími sem stjórnin hefur þurft.
til að átta sig á þessu máli hef-
ur orðið þjóðinni dýr. Sjálf skip»
in eru orðin miklu dýrari, og:
þau fást ekki afhent fyrr en
1950—’51. Tvö dýrmæt ár, er*
)
20 nýsköpunartogarar hefðu
getað skóflað upp 7—8 milljón
kr. verðmæti árlega, eru glötuð
vegna þess að rikisstjórnin hélfc
í byrjun að henni tækist a&
kæfa niður nýsköpunarvilja,-
þjóðarinnar.
Einar lagði áherzlu á að einrt
ig jm yrði gerðar ráðstafanir-
til að þessir tíu togarar yrðu
að sem mestum notum fyrir al-
þjóð, ráðstafanir sem gerðu t_
d. fátækum bæjarfélögum kleift
að eignast þá, eins og gert var-
með nýsköpunartogarana.
Þegar til atkvæða kom reynci
ust ekki nógu margir þingmenn
viðstaddir til að koma málinu
til 2. umr. og varð að fresta.
atkvæðagreiðslunni í