Þjóðviljinn - 19.02.1986, Blaðsíða 7

DJÖÐVJLJINN
Umsjón:
Mörður
Árnason
Sama hvaðan
gott kemur
Rœtt við Þorstein Antonsson um nýjarbókmenntir
og gamiar, gott og illt, raunir húsmœðra og
blóðmörsiður raunsœisins
Sjáendurog utangarðsskáld
heitir nýútkomin bók eftir Þor-
stein Antonsson og er bók um
bækur og höf unda, fyrst og
fremst skáldsagna. Sérstæð
bókáýmsavegu. Aukstuttra
greina um rúman tug erlendra
skálda og yfirlits um skáld-
sagnagerð íslenskrasíðustu
ár er þarna fjallað um þá
Jochum Eggertsson
(Skugga)og
Jóhannes Birkiland, sem
hvorugur hefur fyrr verið tek-
inn alvarlega við opinbera
umræðu um bókmenntir, -og
í Sjáendum og utangarðs-
skáldumer Þorsteinn
óhræddur við skoðanir á bók-
menntastofnun, útgefendum,
raunsæistísku og uppgjöf
sem í því kristallast að ís-
lenskur módernismi í skáld-
söguformi hefur „hlotið sömu
útreið og flugeldur sem fuðrar
upp ískothólknum". Hlust-
um á Þorstein stundarkorn, -
þó ekki væri nema til að
sanna með undantekning-
unni þau orð hans að dagblöð
hljóti „að halda tryggð við hið
vanabundna um fram allt.
Tískufyrirbrigði, nýjungar sem
engu ögra eiga því samleið
með þeim.“
- í bókinni er bókmenntagagn-
rýni meðal annars efnis, segir
Þorsteinn. - Bókmenntir eru
mikilvægar fyrir samfélag sitt og
bókmenntir fá ekki þrifist öðru
vísi en gagnrýni fái líka þrifist.
Bókmenntagagnrýni verður að
njóta viðurkenningar, það er að
segjavirðingarogfrelsis. Áþessu
hafa verið annmarkar; hérlendis
heur gagnrýni verið talin heldur
lítilmótleg iðja, svo framarlega
sem hún er ekki stranglega fræði-
leg, og þá einskorðuð við fræðirit
og háskólakennslu.
- Einnig hefur staðið gagnrýni
fyrir þrifum hvað hún hefur verið
bundin pólitík, sem leiðir af því
að gagnrýnendur hafa yfirleitt
unnið við pólitísk blöð.
- Vegna þess arna hafa
gagnrýnendur ekki haft nægilegt
svigrúm og gagnrýnin ekki dugað
sem skyldi til frjóvgunar góðra
bókmennta. Til marks um van-
trúna er til dæmis sú staðreynd að
bækur af sama tæi og Sjáendur og
utangardsskáld koma hér ekki út
nema á nokkurra ára fresti, -
reyndar man ég ekki eftir nema
fjórum eða fimm frá síðasta
aldarfjórðungi. Ef bækur af
þessu tæi kæmu tíðar út, en ég álít
hana hvorki bundna skóla í bók-
menntarannsókn né ákveðinni
stjórnmálastefnu, væri stórt spor
stigið í átt til gagnrýni sem sjálf-
stæðs þjóðlífsafls.
- Viðhorf lesandans til skáld-
skapar er jafn mikilvægt sjálfum
skáldskapnum, almennt á litið.
Góður gagnrýnandi er einfald-
lega maður sem les vel, - sem er
að vísu ekki einfalt mál.
Þú ert ekki bara lesandi, líka
rithöfundur sjálfur. Er það galli
við gagnrýnanda?
- Nei, alls ekki. Gagnrýnandi
getur verið mjög fær þótt hann
semji ekki skáldskap sjálfur, -
slíkt þarf ekki að fara saman. En
rithöfundur hlýtur að geta orðið
allgóður lesandi skáldverka ann-
arra rithöfunda. Það er honum
beinlínis þörf, - að læra af öðr-
um, og hann ætti að hafa aukna
burði til að gagnrýna verk ann-
arra höfunda vegna þess að hann
hefur trúlega sjálfur þurft að
glíma við ýmsan vanda sem fylgir
höfundarskapnum. Með þessu er
ég ekki að segja að gagnrýni mín
hljóti að vera góð þegar af þessari
ástæðu.
Raunir
húsmœðra
Þú segir um íslenskar samtíðar-
sögur í upphafsorðum Sjáend-
anna: „Stjórnmálaleg viðfangs-
efni eins og raunir húsmœðra og
óprúttni kaupsýslumanna hafa
orðið innlyksa með sagnaformi
sem fylgir íslensku þjóðinni frá
einni jólabókavertíð til annarrar,
raunsœisforminu, en hin sígildu
verkefni hafa lent utangarðs með
öðru skáldskaparsniði sem nú-
orðið hœfir þeim viðfangsefnum
betur, hinu móderniska." Viltu
skýra þetta?
- Húsmæður og kaupsýslu-
menn - leikur nokkur vafi á að
þessar stéttir séu fyrirferðarmikl-
ar í íslenskum skáldskap? Ég er
ekki að segja að um þessi við-
fangsefni megi ekki fjalla. Kaup-
menn hafa mjög orðið fyrir barð-
inu á rithöfundum - þeim er lýst
sem skúrkum eða fíflum ævin-
lega. Mér sýnist um þetta að höf-
undarnir hafi staðið af sér að gera
viðfangsefninu kröftugri skil, og
það vegna pólitísks aðhalds.
- Eins er ekkert nema gott um
það að segja að fjallað sé um
raunir húsmæðra en ég lýsi eftir
nýjum viðfangsefnum, annars-
konar vinnubrögðum.
- Umfjöllun um kaupmenn
getur auðvitað öðrum þræði ver-
ið pólitískt framiag. En mér hefur
lengi þótt um íslenska vinstri
menn að þeir dveldu í einskonar
Borgarvirki. Öðru hverju henda
þeir út blóðmörskepp, þá á ég við
raunsæissögurnar svokölluðu, -
en umsátursliðið er löngu farið.
Það sem kallað er frjálshyggja í
pólitískri umræðu er að mínu áliti
afleiðing, að mestu ómeðvituð,
afleiðing ákveðins lífernis fólks,
sama hvar í flokk það hefur
skipað sér. Ákveðin lotning fyrir
efnishyggju, fjármagni, leiðir til
grósku fyrirbæris eins og til dæm-
is DV. Sölusjónarmið, hvort sem
er á afköst manna, menntun eða
hluti, leiða til frjálslyndis sem svo
er kallað af þeim sem ekki mega
af öðru vita en 'allt sé ákveðið
með skynsamlegu móti, til góðs
eða ills, frjálshyggja. Að gera
kaupmanninn að skúrki eða fífli
er heldur grunnfærin lýsing á
þessu.
Hin bernska
vísindahyggja
Raunsæi í bókmenntum fœr
heldur bágt hjá þér?
- Það er staðreynd sem rithöf-
undar hafa búið við nokkurn veg-
inn alla þessa öld, að minnsta
kosti flestir þeirra höfunda sem
um er fjallað í bókinni, að hlut-
lægur veruleiki sem formaður
verði í kyrrstæð kerfi, - hvort sem
er samfélagasfræða eða raunvís-
inda, - hann er ekki til. Bernsk
vísindahyggja nítjándu aldar hélt
slíku fram og við þvflíka hug-
myndafræði hafa verið tengd
ýmiskonar stefnumið sem höf-
undum er síðan ætlað að tileinka
sér. Raunsæishugtakið, sem
gagnrýnt er í þessari bók, er því-
líkt stefnumið, - og mér finnst
það því fáránlegt.
- Raunsæi í bókmenntum okk-
ar daga hlýtur að snúast meira um
kenndir, tilfinningar, hálfdulin
sálaröfl, og bókmenntir sem
byggðar eru úr slíkum efnivið fá á
sig ólíkt snið þeim sem hafa verið
flokkaðar undir hefðbundið
raunsæi. Vilji höfundur halda
áfram að gagnrýna kaupsýslu-
stéttina með ritverkum sínum
þannig að árangur svari til metn-
aðar, - þá er að taka upp þess-
konar vinnubrögð. Það frjáls-
lyndi sem égá viðeinkennirhálf-
kæringur, kæruleysi um mannleg
samskipti, tómhyggja, - ann-
markar sem ég tel að andófs-
mönnum gegn frjálshyggju sjáist
yfir ellegar takist ekki að fanga í
möskva orða sinna.
Viltu þá að rithöfundar moki
samfélaginu út úr verkum sínum
og setjist niður við naflaskoðun-
ina eina saman?
- Þetta er afleit spurning. Þú
gerir bara ráð fyrir þessum
tveimur kostum. Það má vísa til
þeirra höfunda, sem mest er fjall-
að um í bókinni, Jóhannesar
Birkilands og Jochums Eggerts-
sonar, dæmigerðra leitenda: báð-
ir urðu stöðugt að horfast í augu
við þversagnir. Og ég geri ráð
fyrir að það muni vefjast fyrir
flestum að gera grein fyrir hvar
þeir sjálfir enda og hvar um-
heimurinn byrjar.
Prýðilega svarað. Þú minnist á
Jóhannes og Jochum, menn sem
hingað til hafa helst verið hafðir
að háði og spotti, - hvað dregur
þig að þessum utangarðshöfund-
um?
- Um báða gildir hið forn-
kveðna: hið góða sem ég vil geri
ég ekki, hið illa sem ég ekki vil
geri ég. Þeir vissu um þvílíkar
staðreyndir lífs síns, börðust í
bökkum alla sína tíð, en það kom
fyrir ekki.
Gott og illt
-Á síðustu allmörgum árum
hefur verið merkilegt viófangs-
efni hverjum hugsandi manni að
finna lífsmáta sem svari til þver-
sagna serr. orðnar eru augljósar
staðreyndir í einkalífi jafnt sem
opinberu. Að finna þvíiíkan lífs-
máta reyndu þessir menn báðir
og margir aðrir þeirra höfunda
sem bókin fjallar um. Spurningin
um lífsmáta fremur en upphafn-
ingu þversagnanna sjálfra er sið-
ferðisleg. Það er gamla sagan að
gera grein fyrir hugtökunum gott
og illt, sem alllengi hafa verið tal-
in ekki-bitastæð.
- Bernsk vísindahyggja nítj-
ándu aldar firrti menn getunni til
að ræða um siðferðisleg efni af
viti. Þar áður hafði persónugerv-
ingi hins illa verið útrýmt úr hug-
myndafræði kristinnar kirkju, -
en spurningin er hvort hér eru
ekki á ferð sálfarslegar stað-
reyndir eða tilvistarlegar sem
með engu móti verði gengið fram
hjá, - og verði bara öllu örðugri
þeim sem búa við hina trúarlegu
og fræðilegu léttúð sem leiddi af
lútersku og síðan vísindahyggju.
- Ég veit ekki um neina íslend-
inga sem kafað hafa jafn djúpt
eftir svari við þessari spurningu
og þessir tveir skipsbrotsmenn.'
Noregur
Ljóðasafn
eftir konur
Fonna forlagið í Noregi hefur
gefið út „Dikt av islandske
kvinner", íslenskt Ijóðasafn
kvenna, í þýðingu Ivars Org-
lands; og er þar að finna auk
formála höfundar Ijóð eftir um
sextíu skáld síðustu þriggja
alda.
Bókin hefst á ljóðum
Steinunnar í Höfn og Látra-
Bjargar, en yngstu ljóðskáld bók-
arinnar eru Elísabet Þorgeirs-
dóttir og Álfheiður Kristveig
Lárusdóttir.
Ivar Orgland er einn umfangs-
mesti þýðandi íslenskra bók-
mennta í Noregi og er þetta tólfta
ljóðasafnið sem hann þýðir.
Miðvikudagur 19. febrúar 1986 ÞJÓÐVILJINN - SÍÐA 7