Lesbók Morgunblaðsins - 05.03.1967, Blaðsíða 11

Jóhann Hannesson:
ÞANKARUNIR
„ÞAÐ sem sagt hefir verið hér að framan um tónakerfi, tón-
bil, tónstiga og flutninga þeirna, er sú speki, er menn venju-
lega fyrst og fremst öðlast þegar þeir fá kennslu í tónlist. Má
og telja það nauðsynlegan grundvöll til að iðka tónlist. En því
miður er þessi grundvöllur allt of þröngur, og láti menn þar
staðar numið, verður það fremur til að gera þá heimskari en að
það bregði birtu yfir efnið, að minnsta kosti ef menn vilja
gera sér tónlistina og sögu hennar verulega innlífa.
Svo er sem sé mál með vexti, að önnur timabil í sögu tón-
listarinnar hér í álfu hafa haft aðra skipan stórskrefa og smá-
skrefa en nú var skýrt frá. Ef nú þessar tvær sérstöku tón-
tegundir, dúr og moll, eru hinar einu, sem „eyrað“ megnar að
greina og hafa unun af, þá er þar með lokað fyrir alla þá tón-
list, sem ekki aðeins notar þessar tóntegundir, heldur og aðrar
með. Menn standa þá skilningslausir og jafnvel fullir andúðar
gagnvart þeirri tónlist, sem byggir á öðrum tónstigum. í þess-
um efnum hefir verið unnið óendanlega mikið tjón í tónlistar-
kennslu vorri. Nemendurnir hafa verið rammlega lokaðir inni
á þeim tónabás, er nefnist dúr og moll, og afleiðingin er sú,
að tónlist miðaldanna og endurreisnartímans er þeim óþekkt
land. Þó að slíkir nemendur hlustuðu á tónlist frá þeim tím-
um, mundu þeir í níu tilfellum af tíu ekki skilja marga tóna
af henni, heldur bregðast bráðókunnuglega við tónafarinu.
.... Svo óljúft sem mér er að þreyta lesandann, verð-
um vér þó enn einu sinni að taka dýfur í þessu efni. Að öðrum
kosti lokum vér einnig fyrir oss einu glæsilegasta tímabilinu
í sögu tónlistarinnar“ (Frá E. Abrahamsen: Tónlistin, þýð.
Guðm. Finnbogasonar, bls. 20—21).
Vera má að lesandinn bregðist „bráðókunnuglega við“ því að
tónlistin skuli hér tekin fyrir til hugleiðingar. En í ofanskráð-
um orðum þess margfróða listamEinns er sitthvað að finna,
sem tekur til margra menningarsviða, og ekki sízt til upp-
eldismála. Grundvöllur allt of þröngur, útilokun mikilvægra
verðmæta, framandleiki, innilokun á básum, andúð á annar-
legri hugsun og tilfinningu, og afleiðingin andleg fátækt, öll
þessi fyrirbæri koma víða fram þar sem gott uppeldi skortir.
Menn glata hæfileikanum til að skilja aðra menn og tala við
þá. „Hann er kaþólskur“ segja menn hér á landi. „Hann er
Gyðingur", sögðu menn í Þýzkalandi — og það var talin full-
nægjandi ástæða fyrir því að maðurinn skyldi drepinn. Ef
eitthvað sýnist fnamandi eða lætur kynlega í eyrum fyrst í
stað, þá er það þegar í stað fordæmt, t. d. af því að það er
garnalt eða kemur frá fjarlægu landi. Ég man þá tíð þegar
þýzkir menn höfðu andúð á níutíu gráðu horni, af því að
það var af semítiskum uppruna! Aðrir felldu þann dóm yfir
Kínverjum að þeir væru „ómúsikölsk" þjóð af því að mörg
af þjóðlögum þeirra eru í fimmtónastiga. Þannig er nútíma-
menningin full af fordómiun, sleggjudómum, sem ekki eru
reistir á neinum rökum öðrum en þeim að ýmislegt er á aðra
lund en vér óskum að það sé. Og afleiðingin verður andleg
fátækt, orðafátækt, tónafátækt og hugsjónafátækt, og síðast,
en ekki sízt, átakanleg fátækt á sviði mannlegra tilfinninga og
samúðarkennda.
Má þá ekki hver sem vill vera fátækur og fáfróður í and-
legum efnum? Má ekki hver maður vera svo heimskur sem
hann vill? Þjóðféla-g vort segir ákveðið nei við þessu á viss-
um sviðum. Vér höldum uppi fræðsluskyldu og skólanauðung,
og verði lúsar vart, þá bregðast menn við. Þetta er gott eins
langt og það nær. Hins vegar bregðast menn ekki við þótt
margs kon-ar ruddaskapur ryðjist áfram og rífi niður það sem
skól-ar og önnur jákvæð uppeldisöfl byggja upp. Andlegar
varnir manna eru mjög veikar, og þá hjálp, sem trú, siðgæði
og tónlist geta veitt mönnum, kunna fáir að meta, og stór
svið andlegrar veraldar eru mönnum lokað land.
Tónlistarmenn, sem leitast við að opna oss nýja heima, má
óhikað telja til velgjörðamanna mannkynsins. Það sem fegurst
er og bezt í tónlistinni, er vel fallið til að hald-a við heilsu
sálarinnar og hugga menn í naunum þeirna. Með hvaða móti
það gerist, er ekki auðvelt að útskýra, heldur verður að vis-a
til reynslunnar þar sem göfug tónlist og söngur eru í heiðri
höfð. Reynsla sumra lýðháskóla sann-ar ef til vill einna bezt
hve mikið uppeldisgildi góður söngur hefir, þar sem rækt er
lögð jafnt við orð og tón-a, því þetta tvennt verður að fylgjast
að í uppeldinu.
Reynslan sýnir einnig að hnignun tónlistar og almenn upp-
lausn fylgjast að. Hvernig þetta varð hjá Grikkjum, má lesa
um í bók Platóns, „Nornoi", þ. e. um lögin. Það kann að virðast
furðulegt að samband skuli vera á milli landsl-aga og sönglaga,
milli virðingar fyrir fagurri tónlist og réttlátum lögum, en þar
sem afbrotamenn eru rannsakaðir, kemur í ljós að allnáið
samband er á milli andlegrar fátæktar og afbrota. Af ein-
hverjum ástæðum hafa margir afbrotamenn lokazt inni á
básum þar sem öskur, skvaldur og óhljóð hafa fyllt sálir
þeirra í tónlistar stað. — Vér þyrftum því að gefa gaum i ð
tónlist og góðum söng í þjóðaruppeldinu, svo ekki fari fyf ir
oss eins og Aþenumönnum þegar tónlist þeirra úrkynj-aðist ( g
sjálfstæðið gl-ataðist.
Á erlendum bókamarkaði
Bókmenntir:
The Birds Fall Down. Rebecca
West. Macmillan 1966. 30/—
Rebecca West skrifar ágætar
skáldsögur, auk þess yrkir hún
og fæst við blaðamennsku. Bæk-
ur hennar eru vel uppbyggðar
og skemmtilegar aflestrar og
meðal þeirra eru: The Thinking
Reed og The Fountain Over-
flows.
Aðalpersóna þessarar bókar
er rússneskur greifi, sem lifir í
útlegð í París í upphafi þessarar
aldar. Hann veit ekki ástæðuna
fyrir því að hafa hlotið slík örlög,
því að hann er að eigin skoð;m
dyggur þegn zarsins og er í aug-
um annarra Rússa persónugerv-
ingur hins forna Rússlands. Hann
er nafn sögupersónunnar, reynir
og veraldarmaður og einnig
frumstæður og hjátrúarfullur.
Nikolai Diakonov greifi, en það
er nafn sögupersónunnar reynir
að finna ástæðuna fyrir því að
hann var gerður útlægur. Það er
ekki fyrr en greifinn hittir rúss-
neskan byltingarmann og útlaga í
járnbrautarlest I Norður-Frakk-
landi að málin taka að skýrast.
Meginhluti bókarinnar gerist á
þessu ferðalagi og þeir atburðir
og hið langa samtal leiðir til
þess að lausnin finnst á máli
greifans. Þetta er löng skáldsaga,
um fjögur hundruð síður, og auk
þess að vera saga greifans og
byltingarmannsins er hún saga
hins gamla og nýja Rússlands.
Other Worlds. The Comical
History of the States and
Empires of the Moon and the
Sun. Cyrano de Bergerac. Trans-
lated and Introduced by Geóff-
rey Strachan. The Oxford Libr-
ary of French Classics. Oxford
University Press 1965. 30/—
Þessar bækur eru skrifaðar
sem deilurit og háðsrit um ver-
aldleg ríki. Sviðið er fært til
mánans og sólarinnar og um
þessi ríki ferðast höfundurinn
Cyrano de Bergerac. Hann var
uppi 1619—1655, var hermaður
og skáld og setti saman sögur og
kvæði. Bækur þessar komu út
skömmu eftir dauða höfundar,
en þó ekki í heild. Rit þessi
voru lítt þekkt á 18. öld. Það er
ekki fyrr en á 19. öld, að menn
fara að sinna ritum hans. Höf-
undur lýsir þeim tækjum, sem
notuð voru til ferðalagsins, og
ýmsar lýsingar hans minna
nokkuð á nútímatæki sem notuð
eru til ferðalaga um svipaðar
slóðir.
Cousin Bette. Part One of Poor
Relations. Honoré de Balzac.
Translated by Marion Ayton
Crawford. Penguin Books 1965.
7/6
Útgáfur Penguin-forlagsins á
bókaflokknum „Penguin
Classics" eru mjög vandaðar og
vel unnar. Hverju riti fylgir
ágætur inngangur þar sem til-
orðningu ritsins er lýst og þýð-
ingu þess fyrir þróun bókmennta
og tengsl þess við önnur rit.
Cousin Bette var skrifuð 1847 og
er ein síðasta stóra skáldsaga
Balzacs. Sögusviðið er París og
Frakkland á fyrri hluta 19. aldar.
Þetta var tímabil mikilla breyt-
inga og á þessu tímabili mótaðist
það þjóðfélag, sem oft er kennt
við Napóleon III.
Galdur:
Hexen und Hexenprozesse. Die
Geschichte eines Massenwahns.
Kurt Baschwitz. Deutsche Tasch-
enbuch Verlag 1966 DM 4.80.
Höfundurinn er blaðamaður,
hefur unnið við dagblöð og tíma-
rit og dvaldi langdvölum í Hol-
landi eftir valdatöku Hitlers.
Hann hefur einkum gefið sig að
rannsóknum á fjöldahysteríu og
sett saman bækur um það fyrir-
brigði. í þessari bók rekur höf-
undur þær ástæður, sem hann
álítur að hafi orsakað galdraof-
sóknir og galdratrú, en þessi
fyrirbrigði ágerast mjög á 16. og
17. öld. Höfundur styður kenn-
ingar sínar með samtímaheim-
ildum og segir einnig sögu þeirra
manna, sem börðust gegn þessari
plágu. Bókin er mjög fróðleg og
ítarleg.
Ævisögur:
Michael Scot. Lynn Thorndike.
Nelson 1965. 30/—
Michael Scot var einn fremsti
andans maður í Evrópu á fyrsta
þriðjungi þrettándu aldar. Hann
kynnti rit Avicenna og Averroes
í Evrópu. Hann lagði stund á
flest vísindi þeirra tíma. Hann
var alkemisti, læknir, stjörnu-
spámaður og prestur. Hann var
raunsærri í viðhorfum sínum til
fyrirbrigða náttúrunnar en al-
mennt var og talið er, að hann
hafi með þessu haft áhrif á Rog-
er Bacon. Hann fæddist í Skot-
landi um 1175, var við háskólann
í Oxford og einnig við nám í
París. Á síðari árum var hann
stjörnuspámaður Friðriks II
keisara, en hann átti frumkvæði
að ýmsum ritum hans. Michael
endurbætti mjög þýðingar á rit-
um Aristótelesar og kynnti
Evrópumönnum fræði Araba.
Höfundurinn er prófessor við
Columbía-háskólann og jafn-
framt þvi að segja ævisögu
Michaels. lýsir hann aldarfari og
hugsunarhætti manna í Evrópu á
þessu tímabili. Þetta er þörf bók
öllum þeim sem áhuga hafa á
miðaldafræðum.
Grace Before Ploughing. Frag-
ments of Autobiography. John
Masefield. Heinemann 1966. 21/—•
Masefield er lárviðarskáld Eng-
lendinga. Hann er einkum ágætt-
ur fyrir kvæði sín um hafið og
lýsingar sínar á sjómennsku.
Hann hefur einnig sett saman
skáldsögur og leikrit. Hann fór
ungur á sjóinn og flæktist viða.
f þessari bók birtast endurminn-
ingabrot eftir hann frá því að
hann er að alast upp í sveit á
Englandi skömmu fyrir aldamótin
síðustu. Hann lýsir hér viðbrögð-
um sínum sem barns við ýmsum
viðburðum og fólki. Frásögnin er
mjög fersk og upprunaleg. Hann
virðist muna barnæsku sína
flestum betur og í þessum skrif-
um birtist þrá hans eftir því
Englandi, sem þá var og aldrei
verður samt. Þetta eru einkar
hugljúfar minningar, laglega
skrifaðar og einfaldar að allri
gerð.
Saga:
Domeday Book and Beyond.
Three Essays ir. the Early Hist-
ory of England. F. W. Maitland.
With an Introduction by Ed-
ward Miller. Collins — The
Fontana Library 1961. 9/6
F. W. Maitland var 19. aldar
sagnfræðingur og samkvæmt
skoðun Actons lávarðar sá
fremsti á sinum tíma. Hann var
prófessor í Cambridge og skrif-
aði fjölda þátta, bóka og greina
varðandi ensk lög, en þau skrif,
sem þýðingarmest eru, eru at-
huganir hans á „Domesday
Book“ og ýmsai athugagreinar
varðandi enskt þjóðfélag á mið-
öldum. Hann kynntist Paul Vino-
gradoff 1884, en þessi lærði Rússi
skýrði margt, sem mönnum var
áður hulið varðandi ensk lög og
þjóðfélagsvenjur á miðöldum, og
hafði kunningsskapur þeirra
mjög frjóvgandi áhrif á Mait-
land. Hann taldist til þeirra, sem
álitu að rekja mætti þróun höf-
uðbóla frá bændaþjóðfélagi
Germana og var í andstöðu við
Seebohn og fleiri, sem töldu að
höfuðbólin væru arftaki róm-
versku „villunnar" og rómversks
þrælabúskapar. Þessar deilur eru
langt frá því kulnaðar og einn
fremsti miðaldafræðingur Breta,
Sir Frank Stenton, hallast i
mörgum meginatriðum að skoð-
unum Maitlands Bók Maitlands
er mjög lipurlega skrifuð og
dregur upp glögga mynd af sam-
félagsháttum á Englandi á 11.
öld.
A Social History of English Law.
Alan Harding. Penguin Books
1966. 7/6
Bókin er rituð að frumkvæði
útgáfunnar. Höfundurinn las
sögu við háskólann í Oxford.
Hann tók síðan að leggja stund
á sögu og þróun enskra laga og
ritgerðir hans þar að lútandi
þykja mjög merkar. Lögin eru
oft bezta heimild um þjóðfélags-
hætti og efnahag auk þess að
vera stjórnarfarsleg heimild. f
þessari bók rekur höfundur sögu
enskra laga frá tímum Engil-
saxa og fram undir okkar daga.
Lögin eru þær reglur sem skipu-
legt þjóðfélag hlítir og af þeim
má móta sér hugmynd um þjóð-
félagslegar aðstæður hvers tíma-
bils, og er þetta efni bókarinnar.
Höfundur skrifar skýrt og ítar-
lega, bókaskrá og registur fylgja.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS H
5. marz 1967