Lesbók Morgunblaðsins - 17.04.1977, Blaðsíða 11

Séra Bolli Gústafsson í Laufási
„Þrjóti
aldrei
skyr
né mjólk”
Ekki er ósennilegt, að þannig hafi verið umhorfs á (Jttúni forðum.
Horft yfir Ærhús að Garðhúsum og inn f Dalsmynni.
Veður hefur harðnað. Fyrst
varð heiðskírt og gerði frost, en
ekki leið á löngu unz glöggir
menn veittu athygli mórillubliku
I heiðrikjunni yfir Leirdalsheiði
og Hvammsheiði. Senn hurfu
efstu kollar Kaldbaks f dökk og
uggvænleg kólguský. Hriðarleið-
ingar steyptust fram af
Blámannshatti og niður af
Hnjúkum og teygðu sig brátt eins
og hvitar slæður niður klettaþil,
snarbrattar skriður og hlíðar, allt
niður undir bæi I Höfðahverfi.
Vindhviður af norðaustri þyrluðu
lausamjöll uppi í ásnum og nú
skóf stöðugt suður af Laufás-
hnjúki eins og þar væri hafið
gufugos. Bezt var að hraða sér í
fjárhúsin, likast til gengi nú að
með ósvikna, norðlenzka stórhrið.
öll peningshús frá fyrri tíð i
Laufási eru nú horfin: Garðhús,
Ærhús, Dilkhús, Benediktshús og
Brekkuhús, sem öll stóðu nyrzt á
úttúni. Og úttúninu hefi ég látið
bylta og breyta í kartöfluakur og
kom þá upp mikið grjót, þar sem
hús þessi hafa staðið. Þó hefi ég
gætt þess að hrófla ekki við göml-
um minjum eins og (Itgarði, forn-
um, grónum hleðslum um
matjurtargarð og svonefndri
Líkmannalaut, þar sem þau lík
voru borin upp, sem flutt voru
hingað af sjó. Landslagið hefur
ekki breytt um svip, aðeins hlut-
verk. Steinsteypt fjárhús og hlaða
eru nú nyrzt og efst í akrinum,
næst þvi, sem Garðhús hafa
staðið. Þar heitir Bekkur og enn-
þá stendur þar garðbrot hlaðið úr
grjóti. Þarna eru nú hýstar sjötiu
ær, raunar sama tala og i tið séra
Gunnars Hallgrímssonar um 1820,
en hann átti að auki 20—26 gamla
sauði, mestu robba, og allt að 30
veturgamla, og 66 lömb, eða
180—190 ær, svo fjáreign mín
verður ekki borin saman við hjörð
þessa gamla frænda mins. En sá
er munurinn, að hann hafði fjár-
menn til að hirða um fé sitt og var
ekki daglegur gestur í útihúsum,
enda átti hann óhægt um vik að
hreyfa sig vegna offitu, en á hinn
bóginn veita kindurnar mér bæði
heilsubót og ómælda ánægju,
vegna þess að enginn kostur er á
fjármönnum nú, og þá verður
ekki metið það uppeldisgildi, sem
fjárhússferðir hafa fyrir börnin
— Aldrei hefi ég orðið var við
hann Benza eða Benedikt þann,
sem munnmælin herma að hafi
verið fjármaður i Laufási og
hengt sig i þeim fjárhússkofa, er
síðan bar nafn hans. Það hefur
líklega gerst fyrir tíð þeirra
klerka, sem hér hefur verið
minnst á, en munnmælin minna
eigi að síður á sorgarsögu, þar
sem harmsefnin eru týnd. Ekki er
ólíklegt að hann hafi komist að
raun um „grugg í gæðunum og
gamanleikavinnu", eins og gamall
Þingeyingur kvað „tiðum fals i
faðmlögum fagurleitrar kvinnu".
Framtiðarvonir vel gefinna
alþýðumanna voru heldur ekki
ævinlega sem bjartastar og ekki
hafa kærleiksblómin ávallt sprott-
ið betur í kringum prestsetrin en
önnur heimili, þegar djúp var
staðfest milli lærðra höfðingja og
almúgans. En séra Björn Hall-
dórsson gerði ekki mannamun
eins og ýmsar sagnir, er varðveizt
hafa benda til. í sögu Einars i
Nesi eru, þær rifjaðar upp, m.a.
þessi: „Saga er og til um það, að
prestur hafi eitt sinn séð Jóhann-
es bónda á Nolli, fátækan barna-
mann, skjóta fugl úti á firðinum.
Presti var að vonum sárt um
æðarfuglinn, söðlaði því hest
sinn, mætti Jóhannesi i landtök-
unni og mælti: „Sæll vertu þú nú,
Jóhannes minn, og dreptu nú svo
lítið af æðarfuglinum, sem þú
kemst af með.“ Til viðbótar
sögunum ritar Arnór Sigurjóns-
son: „Þó að sr. Björn væri hverj-
um manni mildari við þá, er lítið
máttu sin, gat hann verið illur og
harður í horn að taka, er við
steigurlætismenn var að eiga. Er
kvæði hans um konungskjörnu
þingmennina þjóðkunnugt fyrir
hlifðarleysi, og i deilum þeirra
Höfðhverfunga við amtmann sinn
gekk hann i fylkingarbrjósti og
var bæði ófyrirleitinn og illvíg-
ur.“ En síra Björn gerði vel við
sitt heimafólk og minntist þess
með hlýhug í brag þeim, sem frá
var greint í síðasta þætti. í fyrstu
þrem vísunum, sem þar birtust,
var getið prestsekkju, prests,
maddömu hans og barna, en í
þeirri fjórðu er röðin einmitt
komin að fjármanninum og
honum borin vel sagan:
Einari ferst vel fjármennskan,
svo fæstir jafnast á við hann,
Sigrfður heitir kona hans kná,
þó karlmönnunum þyki hún smá.
Ingibjörg þeirra afkvæmi
eitthvað verður með tíðinni.
Einar þessi var Erlendsson og
réðst ungur smali til prestsins í
Laufási árið 1841, en Sigríður
Þorsteinsdóttir hafði þá þegar
verið þar þjónustustúlka í sex ár.
Þau felldu hugi saman og giftust.
Ingibjörg litla mun hafa verið elst
barna þeirra. en þau fæddust
fleiri í Laufási. Er fram liðu
stundir fól síra Gunnar Einari
mikil ábyrgðarstörf og séra Björn
hafði mikið álit á þeim hjónum,
enda urðu þau sjálfstæðari, er
fram liðu stundir og eignuðust
eigin kindur. Sagt er að þau hafi
búið í Laufási árin 1854—55, móti
sira Birni Halldórssyni, en flutt-
ust þaðan 1855 og reistu bú í Nesi
i Fnjóskadal. Liklegt er að séra
Björn hafi fremur hvatt þau en
latt til sjálfstæðis. En mörg spor
hefur Einar fjármaður átt hér út
túnið og á milli húsanna, er þar
stóðu, og þá ekki síður inn hlíðina
fyrir ofan, inn I Dalsmynnið.
Hérna megin árinnar upp frá
Skarðsbreiðu í svonefndu Sel-
landi voru þá beitarhús Laufáss
og sjást tættur þeirra vestarlega i
Sellandinu. — Þegar ég kem frá
þvi að hára kindunum að þessu
sinni og hef notið þess að sitja um
stund á garðabandinu og hlustað
á þennan þægilega klið, er þær
reka saman hornin og háma í sig
vel verkaðan umfeðming og ilm-
andi töðu frá sólríku sumri, þá
finn ég að norðaustan svelja næð-
ir úti og þegar slítur úr loftinu
með illhryssingi. Ég sé réti niður
fyrir brekkuna þar sem Fnjósk-
áin liggur nú sofandi undir rnarg-
faldri ábreiðu vetrarins, en
lengra sést ekki, því fjörðurinn er
með öllu horfinn í hriðarkólguna.
Sá daufi glórubjarmi, sem
skömmu áður sást yfir Vind-
heimajökli í suðri er nú með öllu
horfinn og ég hraða göngu minni
heim í stofuhlýjuna. Á vetrardög-
um sem þessum er liklegt að sr.
Björn Halldórsson hafi stigið vef-
stólinn, en mikið orð fór af hon-
um sem vefara. Æfðri hendi hef-
ur hann skotið skyttunni með
ívafsspólunni gegnum skilið á
voðinni. Og þá er ekki ósennilegt,
að presturinn hafi tekið sér smá-
hvíldir til þess kveða nýortar vis-
ur um það, sem honum var efst í
huga. Þegar yngri börn frú
Jóhönnu, sem fyrr var sagt frá, og
Vilhjálmur litli Bjarnason og
Jóhanna sú, sem frá er greint í
næstu visu, réttu honum þráðar-
endann, er hann var að draga vef
í höföld, þá hefur hann brosað til
þeirra, þar sem þau sátu i hnipri
aftan við höföldin og kveðið:
Jóhanna verður að vera með,
þó varla sé hún stærri en peð.—
Sigurður þykir þarflegur
það er nú góður ráðsmaður
Rósa, sem við hann áföst er
er nógu rækalls vel að sér.
Ekki er vitað hvar vefstóll sira
Björns hefur staðið, en ennþá er
til vefstóll i gamla bænum og hef-
ur honum verið komið fyrir i svo-
nefndu pilthúsi eða skólahúsi,
sem er dálitil stofa gegn mjólkur-
búri. Er gengið í þær vistarverur í
innri göngum, mjólkurbúr á
hægri hönd en pilthús til vinstri.
Nafngiftin skólahús á sér nokkra
sögu, er gerðist meðai. Guðmund-
ur Hjaltason átti viðdvöl í Laufási
í tið síra Björns og er efni í lang-
an þátt. En um vefstól þann, sem
þarna stendur úti í horni eins og i
frægu kvæði segir, „sem voðinni
er sviptur, af ryki og elli grár“, er
fátt að segja og óvist hvort nokkr-
ir vefjalistarmenn hafa við hann
setið. Engum sögum fer af sr.
Birni sem vefjalistarmanni. Ekki
er ólíklegt að hann hafi ofið listi-
leg söðuláklæði, en þau segja sér-
fræðingar að telja megi til lista-
verka, ef vel eru gerð, ásamt
kirkjuteppum, sem engin urðu til
í Laufási á 19. öld. En sr. Björn
hefur líklega verið að vefa hvers-
dagslegt ytrifatavaðmál, þegar
peðið hún Jóhanna hefur and-
varpað aftan við höföldin, tilbú-
inn með þráðarendann. Hver
Jóhanna var, er mér ekki kunn-
ugt um, en Sigurður láðsmaður,
sem gekk þarna um göngin giftist
Rósu þeirri, sem hann var trúlof-
aður og sagði Sigrún á Skarði
mér, að þau hafi siðar búið á
Akurbakka við Grenivik. í
skýrslu, sem sr. Björn gaf
Tryggva Gunnarssyni i bréfi, um
varpið I Laufási vorið 1853, þá
segist hann hafa gengið með
föður hans og Egga br'óður hans
um Bótólfseyjarhólma, Bótólfsey,
Kringluhólma og í Nýjanef. „Svo
gengum við í gær, Sigurður snar-
fari og ég“, bætir hann við og
mun þar átt við Sigurð þenna
ráðsmann, sem hann gefur viður-
nafnið snarfari og býr þar ein-
hver gamansemi, jafnvel
háðsbroddur, að baki, sem
Tryggva er ætlað að skilja. Háðið
var sr. Birni ekki fjarlægt, en var
yfirleitt eingum til meins og gat
komið þeim, sem minna máttu sin
eða áttu undir högg að sækja, til
bjargar eins og eftirfarandi saga
hermir.,, Eitt sinn varð maður í
sveitinni uppvis að þjófnaði.
Þegar sveitugnarnir vildu láta
hann sæta harðri refsingu, sagði
sr. Björn: „Þá drepst konan og
krakkarnir, refsingin hittir þá,
sem saklausir eru, og hverju
erum við þá bættari?" Féll málið
niður og og maðurinn bætti ráð
sitt eftir að prestur hafði talað
mildilega um fyrir honum. —Jón
Þorgrimsson, aldurhniginn
frændi sr. Gunnars sigur á rúmi
sinu ekki fjarri vefstól séra
Björns og þæfir vettling . Gamli
maðurinn hefur verið blindur um
árabil og farinn að heilsu, en
þarna situr hann undir skarsúð-
inni hærugrár og svipmikill og
heiðrik rósemi hvilir yfir ásjónu
hans. Prestinum verður hugsað til
þess, hvert karlmenni hann hefur
verið og næsta visa verður til:
Getid ersvo um gamla J6n
gerpilegur I raun og sjön.
Þorsteinn krækir f þorskana;
þeir missa likaöndina.
Árni mínn þumbast þarna viA
þtegilegur vii kvenfólkið.
Þorsteinn þessi hefur sótt sjó
og verið fiskinn. Það var venja í
Laufási haust og öndverðan vet-
Framhald á bls. 14