Lesbók Morgunblaðsins - 17.04.1977, Blaðsíða 13

gerir það málið erfiðara viðfangs,
að engin regluleg kínversk spil
hafa komið f leitirnar eldri en frá
18. öld.
Mjög einkennandi fyrir spil frá
Kóreu og Kína er hvað þau eru
mjó og oft lítil. I báðum löndun-
um eru notaðir mjóir kartonrenn-
ingar 1—3,5 cm á breidd og 4—20
cm á lengd.
Sortamerkin
Hér á landi er oft talað um lit i
spilum og að fylgja lit. Er þá átt
við hinar fjórar mismunandi sort-
ir spilanna. Raunar er hér aðeins
um tvo liti að ræða, rauðan og
svartan. ÍJr algengustu þýsku
spilunum mundu fæstir Islend-
ingar þekkja nema kannske eina
sort svona fyrst I stað og varla
nokkra sort í ítölskum og spænsk-
um spilum. Hvaðþáumindverska
pakka og sumt enn ólikara? Tákn-
in á spilunum, sortamerki eru
þráfaldlega prentuð í mörgum lit-
um þar sem t.d. svart er jafnvel
minnst áberandi litur. Að tala um
lit I spilum svona almennt, nær
þess vegna alls ekki'því sem hér
er um að ræða. Miklu heppilegra
virðist að kalla þetta sortir og
táknin sem á spilunum eru, þá
sortamerki. Litirnir geta sem sagt
verið næstum þeir sömu í mörg-
um sortum, t.d. i átta sorta spil-
um. En merkin eða táknin eru
ólik.
í Evrópu eru nú a.m.k. fimm
allólikar gerðir af sortamerkjum,
sem langmest eru notaðar og hef-
ur svo verið um langan aldur.
Raunar hefur oft verið reynt að
breyta til en árangurslaust. Hinar
gömlu viðteknu gerðir halda velli
með litlum breytingum. Einnig er
röðun eða uppsetning sorta-
merkjanna oft breytt, en það er
þó fremur gert í auglýsingskyni
heldur en til að þóknast spila-
mönnum. öll slík spil hverfa líka
fljótt af markaði eða koma jafn-
vel aldrei i búðir.
Til glöggvunar set ég hér skrá
yfi nöfn á sortamerkjum spilanna
i sjö löndum og enda á islandi.
Ilalla Coppe Bastoni Danari Spade
Spánn Copas Bastos Oros Espadas
Svlss Schllden Blumen Schellen Elcheln
Þýskaland Herzen Laub Schellen Eicheln
Frakkland Ccurs Tréfles Carreaux Piques
England Hearts Clubs Diamonds Spades
Island HJarta Lauf Tlgull Spaði
Eins og áður er getið eru nú 5
gerðir af sortamerkjum i Evrópu,
en þær eru: sú ftaslska, sú
spænska, sú þýska, sú svissneska
og sú franska, sem notuð er bæði
hér á landi Norðurlöndunum,
Englandi og mjög víða annars
staðar. Ef við drögum þetta sam-
an má vel segja að aðalsortirnar
séu einungis þrjár: Sú spænsk-
ftalska, sú þýzk-svissneska og
franska gerðin.
Spade (flt.) þýðir sverð, sama
er með spænska orðið espadas.
ítalska orðið bastoni (á spænsku
bastos) þýðir kylfa. Sömu merk-
ingu hefur enska orðið club sem
er sama og kylfa eða barefli. Ein-
kennilegt er að Englendingar
skyldu ekki kalla laufið sama
nafni og Frakkar, tréfles. Tréfles
þýðir smári eða smáralauf. Sama
má raunar segja um tigulinn.
Frakkar kalla hann tígulstein
(carreaux). Englendingar segja
diamonds, sem þýðir gimsteinar.
Um þetta mætti fleira segja.
Það þykir líklegt að þessar
venjulegu fjórar sortir séu hugs-
aðar sem tákn fyrir hinar helstu
fjórar stéttir þjóðfélagsins eins og
þær voru á miðöldum, nefnilega
klerkastétt (bikarar, hjarta), her-
menn (spaði), kaupmenn (pen-
ingar, tigull) og bændastétt (kylf-
ur, lauf). En hvort þetta er nú
svona eða ekki, þá virðist það vel
geta verið og þá skýrist einnig
f
eðlilegt samband milli sortanna
i -'ppruna þeirra.
Tarok
Um tarokspilin hefur mikið ver-
ið skrifað. Sá sem talið er að hafi
rannsakað þau best er franskur
maður, Court de Gebelin. Rit
hans Le Jeu de Tarots kom út i
París árið 1781. Sitt á hvað var
talið að spilin hafi borist til Fen-
eyja frá íran eða Arabíu en de
Gebelin er talinn hafa sannað að
þau séu upprunnin í Egyptalandi.
Hefur hann fært lfkur fyrir þvf að
táknmyndir þeirra eigi sér rætur
í egypskri goðafræði.
En þrátt fyrir það eru þau talin
einna erfiðust viðfangs f allri
sögu spilanna, þ.e.a.s. táknmynd-
irnar. Margar bækur hafa verið
skrifaðar um þau, þar sem táknin
eru ýmist lofuð eða löstuð. Vilja
sumir segja að þau séu aðeins
skrumtæki spámennskunnar, en
aðrir að þau séu einn af þremur
leyndardómum veraldarinnar
ásamt biblíunni og pýramidanum
mikla. Ekkert minna.
Það er raunar áreiðanlegt að
trompspil sem eru með þessum
gömlu táknmyndum hafa m.a.
verið höfð til spádóma. Einnig er
liklegt að þau hafi verið notuð I
sambandi við dulspeki miðalda.
Og næsta ólfklegt er að sá sem
upphaflega gerði myndirnar hafi
teiknað þær út í loftið. Miklu
sennilegra er að þær byggist á
einhverjum menningararfi. Skýr-
ingar á myndunum eru stundum
mjög ýtarlegar eða langdregar og
jafnvel hástemmdar. Til eru radd-
ir um að tarokspilin séu ekki kom-
in frá Egyptalandi heldur löngu
seinna til komin og fundin upp á
Norður-ltaliu.
Þótt trompspilin (tarokspilin)
séu 22 er venjan sú, að Le Mat sé
án númers, stundum þó með 0-22
en hin eru með hlaupandi númeri
1—21, oftast rómverskum tölum.
Er talið að þau séu margfeldi af 7,
en sjö var hin leyndardómsfulla
tala, a.m.k í nálægum Austurlönd-
um. Þegar tarokspilin voru sam-
einuð 52ja spila pakkanum, hefur
verið nauðsynlegt að bæta 4 spil-
um i pakkann einhverra hluta
vegna, en í þessum tarok-pökkum
eru 56 spil og auk þeirra trompsil-
in sem eins konar fimmta sort.
Spilið, sem bætt var í, er riddari i
öllum sortum. Fæst þannig marg-
feldi af sjö en það er sagt að spilið
hafi verið byggt á flóknum regl-
um í sambandi við margfeldi af
þeirri tölu.
Nöfnin á trompspilunum eru
venjulega þessi:
Le Mat —fíflið (skúsinn)
1. Le bateleur —
sjónhverfingamaðurinn
2. La papesse — kvenpáfinn
3. L’imperatriee —
keisaradrottningin
4. L’empereur — keisarinn
5. Le pape — páfinn
6. L’amoureux — ástin
7. Le chariot — vagninn
8. La justice — réttlætið
9. L'ermite — einsetumaðurinn
10. La roue de fortune —
hamingjuhjólið
11. La force — krafturinn
12. Le pendu — hangandi
13. (oftast nafnlaust) —
dauðinn
14. La tempérance — hófsemin
15. Le diable — djöfullinn
16. La maison Dieu —
hús Drottins
17. L’estoile — stjarnan
18. La lune — máninn
19. Le soleil — sólin
20. Le jugement — dómurinn
21. Le monde — jörðin
Spænsk spil og portúgölsk
Þessi tvö lönd eru nefnd sam-
tímis þegar rætt er um spil og
.pilagerðir. Talsvert hefur verið
skrifað um tilkomu hinnar þjóð-
legu spænsku spilagerðar og yrði
langt mál að rekja það að nokkru
ráði.
ítalskur höfundur í Flórens
skrifar snemma á 18. öld að mjög
lfklegt megi telja að Márar hafi
fyrstir komið með spil til Spánar,
eins og manntaflið. Hinar ara-
bisku þjóðir sem ýmist eru kallað-
ar Márar eða Serkir, lögðu undir
sig mörg lönd i vestanverðri Asiu
og N.-Afriku snemma á öldum. A
7. öld voru Arabar farnir að
þreifa fyrir sér á hafinu og árið
832 höfðu þeir t.d. náð algerum
yfirráðum á Sikiley. Til Spánar
komu þeir árið 710 og eitthvað 20
árum siðar náðu þeir fótfestu í
S.-Frakklandi. Þeir voru til og frá
á Italiu þar til á 10. öld, en lengst
voru þeir á S.-Spáni eða allt til
1492, þar sem áhrifa þeirra gætti
mjög mikið. Sagt er að þeir hafi
verið miklu glaðlyndara fólk en
Evrópuþjóðirnar. Og með þeim er
talið að ýmsar visindagreinar taki
að blómgast I Evrópu, einkum i
stærðfræði og náttúrufræði líka
taflmennsku.
1 frönsku riti sem út kom i Lyon
1757 og svo öðru riti einnig
frönsku, Paris 1780, sem bæði eru
um uppruna og sögu spilanna, er
þvi haldið fram, að þau hafi fyrst
borist til Spánar en ekki Italiu og
þá með Aröbum.
Sagt er að i 1001 nótt sé þó
hvergi minnst á spil en talið að
það mundi áreiðanlega hafa verið
gert ef þau hefðu þá yfirleitt
þekkst. Alitið er að sögurnar í
1001 nótt séu skráðar á 12:—14.
öld. I skrá um spil i British
Museum eftir Mr. Willshire 1878,
heldur hann þvi fram I formála að
spil séu upprunnin i Evrópu.
Engin spönsk spil hafa fundist
eldri en frá um 1600. Ágætur
franskur höfundur, R.H. d’Alle-
magne, telur mjög lfklegt að spil-
in hafi borist til Spánar frá
Frakklandi sennilega um 1367.
Annars telur hann ýmislegt
benda til þess, að þau hafi borist
til Spánar frá Flandern i Belgiu.
Milli landanna hafi verið mikil
viðskipti og að nafnið á spænsk-
um spilum sé mikilvæg sönnun,
en þau voru og eru enn kölluð
naipes. Spænskur orðabókarhöf-
undur einn segir einnig, að
spænska akademían telji líklegt
að naí sé dregið af flæmska orð-
inu knaep, sem þýðir pappir. Auk
þess er vitað að t.d. í Frakklandi
voru spil áður fyrr kölluð papier á
jouerog víðarvoru þau kölluðiblöð
eða pappfr, t.d. blátter í Þýzka-
landi.
Ekki væri þó rétt að ganga al-
veg fram hjá þvi, að ýmsir halda
Sig við arabískan uppruna þeirra
á Spáni og segja að heiti þeirra sé
dregið af serkneska orðinu naib
sem þýðir tækifæri, möguleiki
eða eitthvað slíkt.
Bæði Arabar og Spánverjar
spila mikið lomber, sem virðist
mjög algengt spil á Spáni, eftir
því sem bækur herma en ómögu-
legt er að segja nokkuð um hvorir
hafi kennt hinum. Og þó að nafn-
ið á spænsku spilunum sé i fyllsta
máta einkennilegt og hin þjóðlega
spilagerð þeirra næsta sérstæð,
verður liklega aldrei hægt að slá
neinu föstu um þróun hennar. En
þau líkjast mest ítölsku gerðinni,
eins og ljóst er af samanburði.
Sortamerkin á spænsku gerð-
inni eru miklu betur aðgreind en
á þeirri itölsku og þess vegna er
siðar hætt á mistökum við spila-
borðið. Þau eru þannig auðveld-
ari „aflestrar”. En þeir nota I
sjálfu sér sömu táknin og ítalir:
sverð eða espadas, peninga eða
oros, lurka eða bastos og bikara
eða vopas. Á spænskum spilum er
ævinlega strik utan með sorta-
merkjunum, lika á mannspilun-
um. Og það er föst regla að strikin
að ofan og neðan eru sundurslitin
á þremur sortanna svo þau
mynda bil. Er þannig eitt bil á
bikarsortinni, tvö á sverðasort-
inni, þrjú á lurkasortinni en
ekkert á denarsortinni. Á mann-
spilunum er kóngurinn (rey)
Prjú trompspil úr jafnmörgum tarok-pökkum. Þau eru öll nr. 14. Það sem enga myndina hefur er úr
dönskum pakka (ca. 1945). Spilið sem stendur á B. Dondorf er úr þýzkum pakka (ca. 1887) og það með
rómversku tölunum er frá Austurríki (ca. 1885).
Spil frá spilaverksmiðjunni f Vitoria á Spáni.
1. Pólitfsk spil. H. Fournier, Vit., 1973. Þetta eru tveir pakkar með 104 skopmyndum af fyrirfðlki og
stjórnmálamönnum um vfða veröld. Listilegt samsafn.
2. Europe: Eftir þvf sem Homer segir var Fönix nokkur faðir gyðjunnar Evrópu. Seifur rændi henni og
átti við henni tvo sonu. H. Fournier Vitoria 1962.
3. Trajes Regionales de Espana. Á þessum spilum eru spænskir þjóðbúningar og þau voru gerð á 100 ára
afmæli Fournier-spilaverksmiðjunnar 1968.