Lesbók Morgunblaðsins - 24.09.1978, Side 11

þó lítið væri um húsnæöi til samkomu-
halds voru haldnir þar dansleikir. Og
Emelía minnist þess aö hafa einhverntíma
komiö þangað á dansleik.
En öll þessi umsvif hafa fengiö snöggan
endi?
„Mig minnir aö þriöja sumarið sem
verksmiöjan starfaöi, væri síldin oröin svo
mögur aö illa gekk aö bræöa. Þá var tekið
þaö ráö aö veiða karfa og bræöa meö
síldinni og gekk þaö nokkru betur en
dugöi ekki til. Lýsistankarnir þrír voru allir
tilbúnir en ég man ekki eftir aö nokkurn
tíma kæmi lýsi í þann stærsta og
vandaöasta, sem reistur var síöast.
Seinasta verkefni fyrir togarana, áöur en
þeir sigldu burt fyrir fullt og alit, var aö
hífa Suöurlandið upp og leggja því í ána,
til þess aö hún bæri ekki fram sand aö
löndunarbryggjunni. Þar liggur skipiö enn
eins og sjá má.“
„Við engan að sakast,
hvorki heimamenn né aðra“
Er nokkur möguleiki hugsanlegur til að
nýta þessi miklu mannvirki?
Magnús telur aö þau séu einskis nýt
meö öllu. Því miöur veröa þau varla jöfnuö
viö jörðu, þótt þaö væri æskilegt: í því
ástandi sem þau eru nú eru þau engan
veginn hættulaus. Emelía segir aö börnum
í þorpinu sé mikil hætta búin af húsunum
og sé þeim bannaö aö leika sér þar inni
en boö og bönn bera lítinn árangur hjá
börnum á Djúpuvík eins og víöar á sér
stað.
Þaö má segja að byggðarlagið hafi haft
vafasaman hagnaö af verksmiöjunni?
„Á margan hátt reyndist þaö svo, segir
Magnús. En þar er viö engan aö sakast,
hvorki heimamenn né aðra. Enginn gat þá
séö fyrir að síldin hyrfi úr sjónum. En
verksmiðjan átti sinn þátt í því að fólki
fækkaói í hreppnum mest meö því aö
snúa hug þess frá fyrri lífsháttum. Þegar
svo atvinnan brást viö verksmiðjuna
leituöu margir atvinnu út fyrir byggðarlag-
iö.“
Á Djúpuvík framtíð
fyrir sér eöa ekki?
„Ég álít aö framtíöin hér byggist á því
hvort okkur tekst aö fá sæmilega örugga
bryggju eöa ekki, segir Magnús. Ástandið
er nú þannig aö þessi eini 19 tonna
fiskibátur, sem gerður er út héöan er í
stórhættu hér í höfninni. Leifar gömlu
bryggjunnar síðan á dögum verksmiöj-
unnar eru aö grotna niður smám saman.
í fyrra féll t.d. stórt stykki úr henni í
hvítalogni; kranarnir sem notaöir voru til
aö taka síldina upp úr skipunum hafa
hangiö upp þar til nú fyrir nokkru aö þeir
féllu í sjóinn í rjómalogni. Þaö var aö vísu
þrifnaður að því en ekki alveg hættulaust
fyrir skip sem kynnu aö leggjast að. Þaö
vildi okkur fremur til happs en óhapps
þegar skip, sem kom hér inn, rakst á
bryggjuhausinn gamla og braut úr stykki.
Fyrir þaö sem féll var svo sett nýtt stykki
í gömlu bryggjuna og þar er eina
aðstaðan sem báturinn hefur.
Allt byggist á
aöstöðu fyrir bátinn
Emelía segir aö kaupfélagið og báturinn
haldi lífinu gangandi á Djúpuvík:
„Viö fáum vörur frá útibúinu á Noröur-
firöi og þeim veröur aö skipa' upp á
bátnum. Báturinn flytur börnin út aö
Gjögri í skólann á veturna og sækir
þangaö póst. Þurfi einhver aö fara til
læknis eöa fá hann hingað byggjast þær
samgöngur á bátnum ef aö vegir lokast
á haustin, en á Gjögri er flugvöllur og
samgöngur þaöan ef veður leyfir. Sam-
band okkar viö önnur byggðarlög er svo
bundið bátnum, aö verði honum ekki gert
kleyft aö hafast hér viö, er byggðin á
Djúþuvík þar meö úr sögunni."
Emelía segir að einhverjar ástæður liggi
til þess aö símasamband sé mjög slæmt
aö minnsta kosti sumsstaðar í þorpinu.
Sjónvarp segir hún aö sjáist mjög illa þar
en þaö sé vegna þess aö spegil vanti á
Múlann fyrir ofan Kjörvog. „Þaö er lengi
búiö að lofa okkur þessum spegli fyrir
sjónvarpiö en efndirnar láta á sér standa,
enda erum viö hætt aö taka þingmanns-
loforöin alvarlega," segir hún.
„Att bú heima í
bessu draugabæli?“
Að síðustu: Hvað fannst heimafólki á
Djúpuvík um kvikmyndina, „Blóörautt
sólarlag"?
Emelía veröur fyrir svörum: „Ég hef ekki
í annan tíma orðiö sárreiöari á ævi minni
en þegar sú skrípamynd var sýnd í
sjónvarpinu. Eftir aö hafa séð hana gæti
engum komiö til hugar aö þær mann-
hræöur, sem hér hafast viö væru
venjulegt fólk, líklega helst afturgöngur.
Lítiö dæmi um það var, þegar aðkomu-
maöur stöðvaði sonarson okkar hér í
þorpinu um daginn og sagöi við barnið:
„Átt þú heima í þessu draugabæli?"
Drengurinn svaraði: „Ég á ekki heima
hérná, en mér þykir gaman aö vera hér.“
„Viö sem búum hérna á Djúpuvík teljum
okkur ekkert ööruvísi en annaö fólk. En
hvaö mega þeir hugsa, sem sáu þessa
heimskulegu og tilgangslausu kvikmynd.
Mest gramdist mér kannski, aö þeim
milljónum skyldi vera fleygt í þessi
skrípalæti, sem betur heföu veriö komnar
í viðgerð á bryggjunni svo halda mætti
bátnum óskemmdum fyrir fólkið, sem vill
búa hér og starfa og halda við byggðinni
á Djúpuvík" segir Emelía.
„Mér ofbýöur þegar fólk, og þá einkum
unga kynslóöin, er að kvarta um kjör sín
nú, heldur Emelía áfram. Saman borið viö
fyrri kjör okkar eldri kynslóöarinnar er
ekki annaö sjáanlegt en aó allir ættu aö
geta verið ánægöir og búiö viö mann-
sæmandi skilyröi nú, hvar sem er á
landinu, líka hér á Djúpuvík."
Á meðan viö höfum setiö viö kaffiborð
og spjallaö viö þau Emelíu og Magnús
hefur sólinni hallaö til vesturs. Sólarlagiö
er nú ekki rautt en glampar logagyllt á
fossinn, sem steypist óaflátanlega fram af
hamrabrúninni yfir verksmiöjuhúsunum
og þorpinu. Emelía segir aö fossinn heiti
einkennilegu nafni. Hann heitir Eiörofi. Sú
sögn fylgir nafninu, aö einhvern tíma hafi
stúlka þar í byggðinni orðið fyrir tryggöar-
rofi af unnusta sínum og hafi hún þá tekiö
til þess ráös að fleygja sér fram af
brúninni í fossinn. Trúlega hefur þetta
skeö á þeim tímum, þegar eiörof var litiö
meö meiri alvöru, hvort sem þaö var í
hjúskap eða öörum málum, en nú er tíöast
gert.
Slysahættan af
verksmiðjubyggingunum
Áöur en við yfirgefum Djúpuvík sann-
færumst viö um, aö siysahættan af
verksmiðjubyggingunum er ekki oröum
aukin. Hver sem þar fer inn og ekki kann
fótum sínum full forráð, getur átt það á
hættu að falla niöur um óbyrgö lúgugöt
í gólfum, hrasa í hnédjúpum ruslahaugum
á hverri hæð og skaörífa sig á járnfleinum
sem standa út úr veggjum og vélum, sem
dagað hafa uppi á staðnum. Þá er ótalinn
um 20 metra hár reykháfur, sem steypan
hefur molnaö úr inn að járnbindingu og
gæti hann eöa stykki úr honum falliö
fyrirvaralaust að því er virðist, en tilviljun
ein réöi því hvort þaö yröi heimamönnum
eöa aðkomufólki, sem ætti leiö þar hjá á
þeirri stundu, að slysi; bryggjan sem áður
var minnst á sýnist ekki vera mannheld
nema á stöku staö.
Öll bera þessi miklu mannvirki sviþ
auönar og eyöileggingar, líkast því að
vofeiflegir atburöir heföu lagt starfsemina
í rúst, fólkiö yfirgefiö fyrirvaralaust vélar
og tæki, þar sem þau standa enn í öllum
sínum ömurleika. i augum aðkomufólks
fellur þessi ömurleikablær ef til vill einnig
á byggöina í Djúpuvík, aö ósekju þó. En
þaö skiptir ekki mestu máli, heldur hitt —
að komið verði í veg fyrir aö voveiflegir
atburöir í raun, hljótist af verksmiöju-
mannvirkjunum á Djúpuvík, hverjir svo
sem eru þar ábyrgir aöiljar.
Bætt heilsa — betra líf:
Pillan — nýjar viðvaranir
— óþarfa áhyggjur
eftir Michael J. Hallbertsam
Þaö var gjörbylting í getnaðarvörnum,
og veröur aldrei aftur tekin, þegar pillan
svonefnda varö föl almenningi og munu
fáir gerast til þess að deila um þaö núna.
Aftur á móti hefur verið deilt um ágæti
hennar nærri stööugt frá því hún kom til
sögunnar. Hún dugir til þess sem hún er
ætluð, menn greinir ekki á um þaö.
Deilurnar standa um þaö, hvort hún sé
hættulaus eöa ekki.
Menn skiptast í fylkingar um þetta,
alltaf er verið aö rannsaka máliö,
niöurstöður rannsókna birtast alltaf ööru
hverju í blöðum, jafnvel mánuðum oftar
og ber stundum æöi mikiö í milli. Snemma
á þessu ári varö talsvert fjaðrafok í
Bandaríkjunum vegna blaöafrétta um
tvennar rannsóknir sem fram fóru í
Bretlandi viðvíkjandi þessu. Niöurstaöa
þeirra (blaöanna fremur en rannsókn-
anna) var í fám orðum á þá leiö, aö
dánartala kvenna sem notuöu eöa notað
heföu getnaöarvarnatöflur væri jafnvel
40% hærri en annarra. Flest þau dauðsföll
sem hér um ræöir heföu orðið af
blóðrásarsjúkdómum og voru þeir margs
konar, ekki aðeins blóötappi, slag og
hjartaáfall sem áöur haföi leikið grunur á
í þessu efni.
Þetta eru ískyggilegar fregnir og von aö
mönnum hnykki viö. Sem betur fer er
þetta þó ekki jafnvíst og ætla mætti af
fyrirsögnum blaðanna. Þaö má fara
ýmislega með tölur og þær geta villt um
fyrir mönnum. Önnur rannsóknin sem hér
um ræöir tók til 46 þúsund kvenna. Af
þeim lézt 101. Hin rannsóknin tók til 17
þúsund kvenna. Af þeim létust 43 — og
þar af einungis 9 úr hjarta- og/eöa
æöasjúkdómum. Þessar tölur eru aö vísu
hærri en dæmi voru til úr fyrri rannsókn-
um. Ekki þó hærri en svo, aö forvígismenn
tvennra virtra brezkra læknasamtaka
komust að þeirri niðurstöðu, aöspuröir í
tilefni af birtingu þeirra, aö þrítugar konur
og yngri ættu aö mega taka pilluna áfram
nema því aöeins, að þær gengju meö eöa
hefðu fengiö of háan blóðþrýsting
(háþrýsting), hjarta- og/eöa æöasjúk-
dóma, blóðtappa, sykursýki, krabba,
alvarleg lifrarmein, þunglyndi á háu stigi
eöa óeðlilegar blæöingar úr leggöngum.
Aftur á móti kváöu þeir dánarlíkur af
völdum hjarta- og/eða æöasjúkdóma í
hópi kvenna sem nota pilluna aukast jafnt
og þétt á aldrinum frá 30—35 ára, og um
35 ára aldur væri konum ráölegt aö færa
þaö í tal viö lækni sinn hvort þær ættu
ekki aö skipta um getnaðarvarnir, einkum
ef þær heföu tekið pilluna lengur en fimm
ár. Auk þess ættu konur sem notuðu
pilluna og reyktu jafnframt annaö hvort að
hætta aö nota pilluna ellegar hætta aö
reykja, og ætti þetta við um konur á öllum
aldri. Þaö hefur sem sé komiö í Ijós í
rannsóknum, aö konum sem reykja og
nota pilluna viröist mun meiri lífshætta
búin • en hinum, sem hvorugt gera, af
blóðrásarsjúkdómum og reyndar öllum
banvænum sjúkdómum, og er þessi
munur verulegur.
Þær sem ekki reykja ættu hins vegar,
eins og sagði, aö mega nota pilluna
áfram; hún er enn sem fyrr haldbezta
getnaöarvörnin, enda þótt hún hafi ekki
reynzt jafnmeinlítil og hún var talin áöur.
Gegnum tíöina hafa konur gripið til
hinna sundurleitustu ráöa til að koma í
veg fyrir getnaö, og eru sum meö
ólíkindum. Þær hafa blásiö gufu inn í
leggöng sín, sett í sig verjur úr kálblöðum,
krókódílataöi, biki, granateplum, hunangi
og kreistum sítrónuhelftum svo aö nokkuö
sé nefnt. Sumar hafa hoppað sem óöar
væru í þeirri von aö hrista sæöiö niður úr
leggöngunum, enn aörar drukkiö soö af
múlasnalifur, pílviöarte og fleiri önnur
seyði og blöndur en tölu veröur á komið.
Og allt var þetta til þess ætlaö aö koma
í veg fyrir getnaö.
Þaö fór ekki að rofa til í getnaðarvarna-
málum (kvenna, vel aö merkja) fyrr en á
öndveröri 1Í. öld. Þá var fundin upp
gúmmíhetta, nokkurs konar frummynd
hettunnar sem nú tíökast, og var henni
komið fyrir í leghálsinum. Þaö var svo ekki
fyrr en 1937, aö fór aö hilla undir pilluna.
Þá komust menn aö því, aö hormónið
prógesterón kemur í veg fyrir egglos í
kanínum. Enn liðu þó allmörg ár þar til
sannreynt var, að það kemur líka í veg
fyrir egglos í konum. En þar meö var
lausnin fundin.
Pillan vakti mikla hrifningu þegar hún
kom til sögunnar. Hún var langtum
hentugri en allar aðrar þekktar getnaöar-
varnir, hún var nærri algerlega örugg, og
auk þess var hún talin hættulaus. Er hún
breiddist út fór þó fljótlega aö veröa vart
ýmiss konar aukaáhrifa. Sum þeirra líkjast
algengum einkennum um meögöngutím-
ann, þaö er ógleöi og uppsölur, höfuö-
verkir, eymsli í brjóstum, þyngdaraukning,
þunglyndi og almenn þreyta o.s.frv., og er
þaö skiljanlegt því aö getnaöarvarnatöflur
koma í veg fyrir egglos og valda þar meö
nokkurs konar „falskri óléttu“. Á hinn
bóginn höföu töflurnar ýmis þægileg
aukaáhrif á margar konur: tíðir 'urðu
styttri, minna um krampa, sársauki viö
egglos milli tíöa hætti, og dró úr spennu
og þunglyndi fyrir tíöir.
En þegar fyrir tveimur árum var komið
á daginn, aö töflunum fylgdu líka ýmis
aukaáhrif öllu alvarlegri en þau sem talin
voru aö framan: konum sem tóku þær
varð mun hættara viö hjartaáföllum
(einkum ef þær reyktu), slagi, mígreni-
verkjum, blóðtappa, lifrar- og gallblööru-
sjúkdómum, og háþrýstingi til dæmis að
nefna. Einkennin geta verið margvísleg.
En komi þaö fyrir konur sem nota
getnaðarvarnatöflur, aö þær fá sára verki
í fótleggi eöa fyrir brjóstið, hósta upp
blóði, þeim veröur erfitt um andardrátt,
þær fá skyndilegan og sáran höfuðverk
eöa kasta upp, þær fer aö svima eöa þær
ætla aö líða út af, þær fá sjón- eöa
máltruflanir ellegar finna til slens eöa dofa
í handlegg eöa fótlegg ættu þær að leita
læknis eins fljótt og kostur er, eöa einhver
fyrir þær.
Sem betur fer eru þetta undantekning-
ar. Fæstar konur hafa alvarleg óþægindi
af getnaðarvarnatöflum. Konum sem þjást
af einhverjum þeim sjúkdómum er taldir
voru hér aö framan veröa auövitað aö
vara sig, svo og skal þaö ítrekað aö þær
sem nota getnaðarvarnatöflur og reykja
ættu aö hætta öðru hvoru. En þar fyrir
utan ætti aö vera óhætt aö endurtaka
þaö, að þessar töflur eru hentugustu og
öruggustu getnaöarvarnir sem upp hafa
fundizt, þær eru meinlitlar flestum, og
kostir þeirra að öllu töldu langtum þyngri
á metunum en galiarnir.