Lesbók Morgunblaðsins - 05.09.1987, Page 7

Eittaf fjórum steinsteypu virkjum sem byggð voru íRiagkebing. Virkin stóðu
meðstuttu millibili, vestanvertíbænum. Iþeim voru vélbyssustæði ogtvöaf
virkjunum voru búin öflugum loftvamabyssum. Aukþessa voru tværaðrarloft-
vamabyssur íRingkoping, öilu veigaminni. Önnurþeirra var dulbúin sem mylla,
en hin sem vatnstankur, en það var siður Þjóðverja að dylja hemaðartæki sín m.a.
áþann hátt. Ein af ensku Lancaster sprengjuflugvélunum varskotin niðurfrá
einni loftvarnabyssunni í Ringkobing oghafnaði flugvélin ífirðinum, aðeins eitt
hundrað metra frá bænum.
Enn má sjá margskonar áletranir á veggjum virkjanna. Sú áletrun sem þessum
línum fylgir er í spítalanum og þýðir einfaldlega „Sjúkrastofa 1“.

Fjögurra hreyfla Lancaster sprengjuflugvél úr hinum konunglega breska flugher. Vélar af þessari gerð vom hér á landi
nefndar „fljúgandi virki“. Þær vom höfuðstyrkur breska sprengjuflugvélaflotans og ollu mestu tjóni í loftárásum banda-
manna á þýskar borgir.
Þessi loftvarnabyssa Þjóðverja bafði hlaupvídd 8,8 cm. Hún
dró 12 km og gat því hitt flugvélar sem flugu mjög hátt á
þeirra tíma mælikvarða.
Hér sést ein af lúgunum sem em i mörgum virkjanna. Sjald-
an var hægt að ganga beint inn í byrgin, heldur lá leiðin í
vinkil skömmu eftir að komið var inn um útidyr. í innvegg
gegnt útidyrum vom þessar lúgur og vélbyssa á bakvið.
Með einu handtaki gat byssumaðurinn ýtt lúgulokinu til hlið-
ar og mundað byssuna. Lúgan og umbúnaður hennar var
úr sterkasta stáli.
Eins og beinagrindur fornaldardýra II
Vamarveggurinn átti að
ná frá Noregi til Spánar
Texti og teikningar:
RAGNAR LÁR
Síðari hluti
Höfundur bókarinnar,
sem hér er fjallað um,
segir m.a. svo í formála:
„Að skrifa um hernám-
ið og þýsku hemaðar-
mannvirkin á vestur-
ströndinni, mun
áreiðanlega vekja óþægilegar minningar hjá
mörgum. Margir vilja helst að þessi liðni
tími sé gleymdur og grafinn og sjáanlegar
minjar fjarlægðar. En hemámið tilheyrir
okkar tímum og okkar sögu og hefur þessi
tími mikla þýðingu fyrir afstöðu okkar í
dag. Yngri kynslóðin hefur ekki upplifað
hernám og gerir sér ekki grein fyrir því
hvað í því felst. Hún gerir sér ekki grein
fyrir tilganginum með byggingu þessara
mannvirkja, til hvers þau skyldu notuð,
hveijir byggðu þau og hverjir borguðu þau.
Þar til hernám Þjóðverja varð að köldum
veruleika, var stefna okkar sú, að komast
hjá því að blandast í alþjóða deilumál, halda
hlutleysi í heiðri, eins og okkur hafði tekist
í fyrri heimsstyijöldinni. Danir höfðu, eins
og fleiri þjóðir, ákveðið hlutleysi gagnvart
Þýskalandi nasismans, en þetta hlutleysi var
gróflega brotið morguninn 9. apríl 1940,
þegar Þjóðverjar hernámu Danmörku. Það
hemám varði í fimm löng og sársaukafull
ár. Fyrstu árin reyndi ríkisstjórnin og stór
hluti þjóðarinnar að komast hjá árekstrum
við hemámsliðið, en því lengur sem á stríðið
leið, varð þungi hemámsins meiri og ágang-
ur þýskra á dönsku landi.
Eftir að uppúr „samskiptum" stjómvalda
við Þjóðveija slitnaði endanlega þann 29.
ágúst 1943, fylgdu því kröftug viðbrögð af
hálfu Þjóðveija. Hart var gengið að and-
spymuhreyfingunni. Það hafði aftur á móti
í för með sér, að andspymuflokkum fjölg-
aði, hið „hlutlausa" andóf jókst. En þess
ber þó að geta, að andspyma við þýska
hemámið var til komin löngu fyrir 29. ágúst
árið 1943.
Eftir að leifturstríð Þjóðveija hafði breyst
í vamarstríð, reyndist þeim sífellt erfíðara
að veija hemumdu löndin. í Berlín var því
ákveðið að byggja „Atlantvolden" og skyldi
hann ná frá Noregi að landamæmm Spán-
ar. Þessi gífurlega framkvæmd skyldi vama
bandamönnum innrás í Evrópu. í nágrenni
Ringkobing var m.a. unnið að miklum hem-
aðarmannvirkjum og um þau fjallar þessi
bók.“
Þegar formálanum sleppir gefur höfundur
væntanlegum ferðamönnum og þeim sem
Það hefur ekki verið öfundsvert hlut-
skipti fyrir þýsku hermennina að
hírast í niðurgröfnum og gluggalaus-
um steypuvirkjunum. En sköpunar-
þörf mannsins er söm við sig. Víða
er að finna „veggskreytingar" drátt-
hagra hermanna, t.a.m. rómantískar
landslagsmyndir frá heimahögum
þeirra, en teikningin hér að ofan er
dæmigerð fyrir „hermannalist"
stríðsáranna og mátti finna hliðstæð-
ur hennar á braggaveggjum hér á
landi.
vilja skoða mannvirkin góð ráð. Þar getur
hann þeirra leiða sem fara má um svæðið.
Hann segir m.a.: „Leifamar af þýsku mann-
virkjunum eru flestar á landi sem er í
einkaeign. Þess vegna verður fólk að fá
leyfí til að ferðast um svæðið." „Ekki er
leyfílegt að koma nær íbúðarhúsum en í 150
metra fjarlægð. Þess skulu menn minnast,
að hemaðarmannvirkin og hemámið er í
fersku minni heimamanna og skal því var-
ast að vekja upp gamlar minningar að
óþörfu. Munið að þið ferðist á eigin ábyrgð.
Ef maður fer inn í mannvirkin er nauðsyn-
legt að hafa með sér vasaljós, þar inni er
dimmt og getur verið hættulegt að vera.“
Og höfundur segir: „Þegar maður ferðast
í dag með jósku vesturströndinni, eru það
tveir hlutir sem maður tekur sérstaklega
eftir. Þ.e.a.s. hinir mörgu sumarbústaðir
annars vegar og lejfar þýsku hemaðarmann-
virkjanna hins vegar. Fyrir stríð var ekki
mikið um sumarbústaði á þessu landsvæði,
en þess í stað stóðu bændabýlin dreifð með
ströndinni. Þýska hemámið hafði gífurlegar
breytingar í för með sér. Eins og fyrr segir
var vígbúnaður óhemju mikill og mestur á
hemaðarlega mikilvægum stöðum. Þúsundir
steinsteyptra mannvirkja risu á skömmum
tíma. Háir vamargarðar vom reistir og
braggar þutu upp eins og gorkúlur á mykju-
haug. Á mörgum stöðum voru reist há
radarmöstur. Steyptu mannvirkin vom síðan
hulin jarðvegi og hafði það að sjálfsögðu
gífurlegt jarðrask í för með sér. Síðan var
þakið yfir með torfí og felunet vora einnig
mikið notuð. Reynt var að láta mannvirkin
hverfa sem mest undir jarðveginn svo óvin-
urinn ætti erfiðara með að koma auga á
þau. Víggirðingar vom umhverfís mann-
virkin og jarðsprengjunet lágu víða. Á
stríðsámnum vom margir sumarbústaðir
eyðilagðir og mörg bændabýli vom brennd
til grunna.“
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 5. SEPTEMBER 1987 7