Lesbók Morgunblaðsins - 05.09.1987, Side 13

M I r N U
H O R N I
Eitt sinn fór ég yfir Rín..
Tónskáld Og Fræðimaður
Séra Bjami Þorsteinsson, 1861—1938, var lengi prestur á Siglufirði, fæddist og dó
í Reykjavík. Hann var tónskáld og voru gefín út meðan hann lifði og síðar laga-
söfn hans og rit tónfræðilegs efnis. En frægastur er hann þó fyrir hið stórmerka
rit sitt íslensk þjóðlög, sem hann safnaði til og gaf út á kostnað Carlbergs-sjóðsins
í Kaupmannahöfn. Bókin var í stóru broti, 955 síður. I henni voru á nótum þjóðlög, sem
séra Bjarni og hjálparmenn hans höfðu skráð. En mest hafði hann þó fundið á söfnum hér
og erlendis. Auk ljóðtexta og skýringa var fróðlegur formáli og inngangur. Þetta mikla
rit var prentað hjá S.L. Möller í Kaupmannahöfn á ámnum 1906—1909. Séra Bjami hlaut
prófessorsnafnbót 1930.
Þessi bók var í áratugi ófáanleg. En árið 1974 var hún ljósprentuð, endurútgefin hjá
Siglufjarðarprentsmiðju. Ekki veit ég hvort hún er enn fáanleg. Þar er ekki einungis fróð-
leikur fyrir áhugamenn um tónvísindi, heldur alla sem láta sig varða varðveislu íslenskra
handrita. Oft segir séra Bjarni: Handritið hefur geymst illlæsilegt vegna þess að það hef-
ur verið notað utan um handbækur og skjöl embættismanna. Stundum er það sem út
snýr illlæsilegt, en það sem snúið hefur inn að bókinni hægt að lesa. Þáttastjóri endurtek-
ur: Mikilsháttar og merkileg fróðleiksbók um menningarsögu okkar.
Dr. Erlendur Jónsson
að reykingamenn viti ekki fyrir, hverjir
þeirra bíði heilsutjón af reykingunum —
aðeins að einhveijir þeirra bíði tjón.
Reykingamenn em með öðmm orðum að
leika leik, sem þeir vita að er hættulegur,
án þess að þeir viti fyrir hveija þeirra hann
reynist hættulegur. Þeir em í „rússneskri
rúllettu".
En þessi gagnrýni er órökvísleg. Með
sama hætti mætti draga þá fráleitu álykt-
un, að „almenningsheill gæti virst krefjast
þess að bamsfæðingar og umferð bfla verði
beinlínis bannaðar". Við vitum að hvort
tveggja er hættulegt tilteknum fjölda ótil-
tekins fólks: ákveðið hlutfall kvenna deyr
af bamsburði og ákveðið hlutfall ökumanna
og gangandi fólks deyr eða hlýtur örkuml
í umferðarslysum. Spuming nytjasinna eins
og Mills er, hvort hætta skuli þrátt fyrir
þetta á bamsfæðingar eða umferð bfla,
vegna þess að ávinningurinn sé meiri en
kostnaðurinn. Höfundur forspjallsins á eftir
að færa rök fyrir því, að ávinningurinn af
tóbaksreykingum (til dæmis sú nautn, sem
reykingamenn hafa af þeim, og sú atvinna,
sem þær veita fjölda fólks á tóbaksekrum
og annars staðar) sé minni en kostnaðurinn
(sem felst í fjölda fómarlamba þeirra). Það
er ekki fyrr en honum hefur tekist það, sem
hann getur talað við nytjasinna um árekstur
almenningsheillar og einstaklingsfrelsis.
Hefur Rökfræðin
HagnýttGildi?
Ég læt lesandanum síðan eftir að komast
að því, hvað sé athugavert við þá ályktun,
að Arizona-fylki hljóti að vera hættulegt
fyrir berklasjúklinga, þar sem fleiri látist
þar úr berklum en í nokkru öðm fylki Banda-
ríkjanna. Og hvað sé athugavert við skoðun
ferðamannsins sem kvartar yfír því, að ekki
verði þverfótað fyrir ferðamönnum, þar sem
hann er. Og hvað sé athugavert við kenn-
ingu ungs og upprennandi listamanns, sem
sér að rithöfundar drekka kaffí á Mokka,
og dregur þá ályktun að þeir sem drekka
kaffí á Mokka séu rithöfundar.
Dæmin á undan sýna að vitanlega hefur
rökvísleg hugsun hagnýtt gildi í smáu og
stóm. Hún kennir okkur að sneiða hjá villi-
götum o g sparar okkur þess vegna sporin.
Þó ætla ég að taka fram, að ég tel ekki,
að vísindin þurfí skilyrðislaust að sanna
hagnýtt gildi sitt, eins og nú heyrist úr
ýmsum áttum. Sannur vísindamaður er rek-
inn áfram af sannleiksást — óviðráðanlegri
forvitni um mann og heim. Vísindin bera
réttlætingu sína í sjálfum sér, en ekki í
góðum afleiðingum sínum. Það er sjálfur
sannleikurinn í öllu sínu veldi, sem er til-
gangur vísindanna, en ekki hámarksfull-
næging mannlegra þarfa með lágmarkstil-
kostnaði. En ég get ekki skilið svo við þetta
efni, að ég nefni ekki nýtt svið, þar sem
rökfræðin virðist hafa stórkostlegt hagnýtt
gildi. Það er svið tölvubyltingarinnar. Náin
tengsl em á milli máls rökfræðinnar og
þeirra mála, sem notuð hafa verið í forrit-
un. Og ýmis ný og notadijúg hugtök svo
OlafurASöndum
Séra Ólafur Jónsson, 1560—1627, fæddur að Laugardal í Tálknafirði, lengst prestur á
Söndum í Dýrafirði. Handrit að kvæðum hans og sálmum, flokkum og rímum, sumt þýtt,
er til í söfnum hér og erlendis. Séra Bjarni Þorsteinsson á Siglufírði eignar séra Ólafi á
Söndum hina alkunnu og snjöllu stöku „Eitt sinn fór ég yfir Rín“ sem annars er oft talin
til þjóðvíSna. En í bók séra Bjama er hún ein af tíu vísum og með lagi. Ég get ekki stillt
mig um að prenta þær hér allar. Þær varpa ævintýrasvip yfir sámtíð höfundar. Þetta er
kvennafarssaga sem endar illa:
sem gervigreind og reiknanleiki koma tölv-
um við ekki síður en rökfræðinni.
ÁRÓÐURSSKILGREININGAR
Orðsins „Frelsp*
Þess ber að geta, að ég rakst á einum
stað á smávægilegaónákvæmni í riti Erlend-
ar. Þar talar hann um áróðursskilgreiningar
orðsins „frelsi“ og segir (bls. 112): „Þetta
orð má vitaskuld nota til þess að reka áróð-
ur fyrir stjómmálaskoðunum: sósíalisi gæti
sagt: „Að vera fijáls er að búa í þjóðfélagi
þar sem allir em jafnir og allir fá sömu
laun fyrir hliðstæða vinnu"; kapítalisti gæti
sagt: „Að vera fijáls er að búa við fijálst
markaðskerfí“.“
En orðið „kapítalisti" vísar ekki til stjóm-
málaskoðunar eins og orðið „sósíalisti",
heldur táknar það afstöðu til framleiðslu-
tækjanna. Kapítalisti er sá maður sem á
fjármagn, en „öreigi“ sá sem lifír af að
selja vinnuafl sitt. Þetta sést á því að Fri-
edrich Engels, styrktarmaður Karls gamla
Marx, var bæði kapítalisti og sósíalisti.
Hann var kapítalisti, af því að hann lifði
af eignum sínum, en sósíalisti af því að
hann taldi sameignarskipulag eðlilegt og
æskilegt. Nákvæmara hefði verið að nota
orðið „fijálshyggjumaður" til þess að tákna
aðra skoðun á því, hvað í því felist að vera
fijáls, heldur en sósíalistar hafa.
NOKKRAR ATHUGASEMDIR
Þótt rit Erlendar Jónssonar sé vandað
er það auðvitað ekki fullkomið fremur en
önnur mannanna verk. Eins og hér hefur
sennilega komið fram hefði ég í spomm
hans reynt að tengja rökfræðina betur við
hversdagsleg viðfangsefni. Þarf rökfræðin
ekki að kenna okkur að varast rökbrellur,
villandi auglýsingar og áróður? Ég hefði
einnig sótt fleiri dæmi í bókmenntir okkar
og sögu. Þar úir og grúir af skemmtilegum
gátum, þrautum og þverstæðum, eins og
Sigurður Nordal bendir á í ritgerðum sínum.
Hið sögulega yfírlit í byijun bókarinnar
hefði að ósekju mátt vera rækilegra, og
Erlendur hefði mátt fara nokkmm fleiri
orðum um, hvers vegna við eigum að reyna
að hugsa rökvíslega. Leggur rökfræðin okk-
ur einhveijar siðferðilegar skyldur á herðar?
Við verðum alRaf að reyna að sjá skóginn
fyrir tijánum. Ég hefði líka lagt meira kapp
en Erlendur á að sneiða hjá útlenskulegum
orðum. Til dæmis hefði ég ekki notað orðið
„formúlu", heldur „reglu“.
Þessar athugasemdir em þó allar smá-
vægilegar, og mest er um það vert, að hér
liggur fyrir rit, sem Háskólinn þarf ekki að
skammast sín fyrir. Skáldið og heimspeking-
urinn Matthías Johannessen hefur biýnt það
fyrir okkur að hugsa frekar um gæði en
magn, enda sé tilvera okkar íslendinga á
því reist. Með þessu riti og rannsóknum
þeim í rökfræði og vísindaspeki, sem Erlend-
ur Jónsson stundar í Háskóla íslands, hefur
hann lagt sitt af mörkum til að svo megi
verða.
Stanford, Kalifomíu, í júní 1987.
Eitt sinn fór ég yfír Rín, eitt sinn fór ég yfír Rín á laufblaði einnar lilju, lítil var feijan mín. Ekki bind ég trú við þig, aðeins vil ég gjarnan unna þér, en eignast máttu ei mig.
En þá kom ég yfír þar gól hátt þá hver og einn haninn, þvi helst í dögun það var. Þijár voru þær systur þar, upp lauk dyrum sú yngsta þá, inn látinn sveinninn var.
Minnar unnustu hús ég fann, luktar dyr voru, læstar þar og lokað fast þetta rann. Hann seldi gleði fyrir sút. Þær fjötruðu hans hendur og fætur og fleygðu um gluggann út.
Statt upp mín ljúfa og lát mig inn hér, og kenn í bijósti klén um það, að kaldur og freðinn ég er. Á digra blökk datt sá sveinn, bein í hans síðu brast í tvennt, burt fór hans lokkur einn.
Eigi læt ég þig hér inn, utan þú lofír mér um það trú, til eignar að verða minn. Af falli því fékk hann pín. Lifðu vel, ljúfan góð, lengur ei kem ég til þín.
Breyskur hefur pilturinn verið, en annars kristilega þenkjandi. Nú væri gaman ef ein-
hver, sem hefur fögur hljóð í nútímanum, vildi stemma rödd sína eftir meðfylgjandi nótum
og syngja. Kannski færi ekki illa á því að endurtaka feijuviðlagið nokkmm sinnum, því
líklega hefur kvæðið verið sungið undir dansi og er lauslega þýtt, fyrst úr þýsku og síðan
úr dönsku.
JÓN ÚR VÖR
Eitt sinn fór eg yfir Rín.

LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 5. SEPTEMBER 1987 13