Lesbók Morgunblaðsins - 22.10.1988, Blaðsíða 4

U R
GLATK I STUNN I
Sveinaást
lafur Davíðsson, þjóðkunnur safnari á sögur
og hætti íslenskrar alþýðu, átti sér bernsku
eins og aðrir kunnir menn. Fátt eitt hefur
verið skrifað um Ólaf og lítið birt af skrifum
hans sjálfs önnur en hin fræðilegu og þá eink-
Þessi mynd af Ólafí Daviðssyni ungum
ervelþekkt.
ÓLAFUR DAVÍÐSSON
þjóðsagnasafnari er
flestum kunnur og
lífsstarf hans varð mikið,
þótt ekki næði hann
háum aldri. Ólafur var
sérstæður maður og hér
er Qallað um hann sem
persónu og einstakling
og hliðar á þeirri
persónu, sem hafa
jafnvel verið
feimnismál.
Eftir ÞORSTEIN
ANTONSSON
um uppskriftir hans á frásögnum annarra
manna; hið helsta þar um fram er bók hans
um galdra og galdramál á íslandi, einstakt
verk að fyrirferð með tilliti til efnisins en
ber að sumra áliti um of vitni þess hvílík
hamhleypa Ólafur var til vinnu (t.d. Bjöms
M. Ólsens). ólafur ritaði dagbók á síðustu
menntaskólaárum sínum, 1881-82, og hef-
ur hún komið út, en ritskoðuð.
Ólafur var sérstæður maður, hann var
og er mörgum forvitniefni og óráðin gáta.
Einkum hefur sú spuming verið ofarlega í
huga margra fræðimanna um bókmenntir
og sögu hvort svo hafi verið sem orðasveim-
ur hefur löngum borið með sér að Ólafur
Davíðsson hafi haft hvatir til síns eigin
kyns umfrarn það sem almennt gerist. Ef
slíkar gransemdir hafa orðið til þess að
æviferill hans hefur að mestu legið í þagnar-
gildi þá er vissuiega um að ræða meinloku
fyrri kynslóða sem ástæðulaust er. að hlífa.
Ólafur nam við lærða skólann á áranum
1876-82, hélt dagbók sína síðustu vetuma
þar; í henni kemur fram að hann ætli hana
framtíðinni skilmálalaust og að hann riti
þar um náungann í því skyni - hlífðar-
laust. Ætla má að sama gildi um það sem
hann ritar um sjálfan sig. í dagbókinni er
á sinn máta svar við spumingunni um sam-
kynhneigð Ólafs eða a.m.k. fóturinn fyrir
gransemdunum, en þær færslur hafa nost-
urslega verið fjarlægðar úr henni útgefínni
(Finnur Sigmundsson „Ég læt allt fjúka",
Rv. 1955), sjálfslýsingu Ólafs þar með spillt.
Af stemmningsríkum bemskuminningum
meðal annarra óbirtra skrifa hans frá sama
tíma virðist mega ætla að jörð þín í Eyja-
fírði, þar sem Ólafur ólst upp, hafi flest það
til að bera, sem þarf til að vekja með draum-
iyndum unglingi hneigð fyrir kynngi þjóð-
sagna og hverskonar annarra dulsmála,
svarrandi brim fyrir klettóttri strönd, grös-
uga hóla, dvergasteina og álfaborgir. ólafur
lýkur þeirri lýsingu með þeim orðum að
hann hafi alltaf haft tilhneigingu til að
ganga lengra en leyfilegt væri. í annan stað
var samband Ólafs við föður sinn, séra
Davíð Guðmundsson á Hofí, allsérstætt allt
hans skammvinna líf, ólafur drakknaði í
Hörgá 1903, 41 árs gamall. Svo frjálsleg
vora þau skipti að fádæmi mun hafa verið
meðal þjóðarinnar í samtíð hans og afleið-
ingin, að Ólafi var tamast að láta allt flakka,
kann að hafa gert honum hálla undir fótum
í skiptum hans við aðra menn en eila hefði
verið. (Hann getur þess á skrifaðri nótu að
faðir hans hafí gefið sér I staupinu 12 ára
gömlum.) Ifyrir vikið era bréf Ólafs í skóla
til föður síns í senn skemmtileg og fróðleg
framan af, en þau frá Hafnaráram hans
að sama skapi dapurleg lesning.
Sjálfslýsing
Meðal óbirtra pappíra hans er lýsing hans
á sjálfum sér frá því snemma á árinu 1881,
Ólafur var þá 19 ára, lýsingin er meðal lýs-
inga hans á öllum beklqarfélögum hans, um
sjálfan sig ritar ólafur.
„Hann var hár vexti en ekki nógu gild-
ur til að vöxturinn væri fallegur. Hann var
hokinn í herðum og ljótur á velli. Ennið var
fremur lágt og lítið hvelft og dálítið hrukk-
ótt. Nefið var ekki stórt en hér um bii slétt
ofan frá ennisbrún; nefbroddurinn hallaðist
dálítið upp á við. Augun voru blá og hvíta
himnan var alsett rauðum rákum enda var
hann slæmur í augum seinni hluta skólatíð-
arinnar. Ólafur var kinnfískasoginn og oft-
ast tjóður í kinnum. Hakan var lítil og mjó
en stóð dálítið fram. Varimar voru fremur
stórar og dálítill gúll beggja megin við
munnvikin. Hárið var Ijósdökkt. Tennumar
gular og Ijótar, var það því merkilegra sem
Ólafur tók ekkert tóbak. Hendumar voru
mjóar og hann var ófylginn sér í tuski; ófim-
ur var hann í allri leikfími. Ólafur las mikið
og mest utanhjá. Lítið las hann skólafög
en stóð sig þó allvel í skóla. Ólafur var
stilltur maður og fámáll en tók eftir mörgu.
Allvel var hann viti borinn og laus við merki-
legheit en fremur var hann sérvitur og fór
fremur að vilja sínum en annarra. Hann
hafði gaman af söng en söng lítið og þekkti
önga nótu. Hann var óþrifínn mjög; þvó sér
hvorki né greiddi, en seinni hluta skólatíðar
s/nnar stásslítill og þokkalegur. Ólafur átti
fáa kunningja en engan fjandmann og fékk
það orð á sig í skóla að hann væri meinlít-
ill maður og atkvæðalítill. “
Síðastritað virðist ekki allskostar rétt.
Bekkjarfélagi Ólafs og vinur á skólaárunum,
bæði í Reykjavík og í Höfn, Gísli Guðmunds-
son frá Bollastöðum (1859-84), var efnileg-
ur gagnrýnandi — þótt minna yrði úr en til
stóð —, snemma árs 1882, útskriftarvetur
þeirra beggja, lýsti hann Ólafí á fundi í
skólafélaginu, um leið og öðram helstu „rit-
höfundum" í félaginu. Mat Gísla er nokkuð
á annan veg en Ólafs sjálfs: „ .. .snillingur-
inn Ólafur Davíðsson. Hann skarar fram
úr öllum, bæði að ritafjölda og gæðum
þeirra. Hann er I vetur stoð félagsins og
sömuleiðis var hann það í fyrravetur enda
þótt hann þá væri svo gott sem „homo nov-
us“ [nýliði] því að áður hafði hann látið lítið
til sín heyra. Hann tók við af Jónasi Jónas-
syni [síðar kenndur við Hrafnagil] og er
honum svipaður í mörgu. Jónas er reyndar,
eftir minni skoðun, meira ljóðskáld, en hvort
hann er meiri listfræðingur (æstetiker) læt
ég ósagt; aftur á móti hygg ég Ólafur hafi
meira uppfundingarafl og enda meira §öl-
hæfi. Ritháttur þeirra er ekki ólíkur; báðir
rita mjög fjörlega og skemmtilega svo að
maður þreytist ekki að lesa rit þeirra enda
þótt efnið sé alvarlegt og hægt að ímynda
sér að það yrði þurrt í meðferðinni hjá sum-
um ritsmiðum voram. ólafur er mjög athug-
ull og svo virðist sem honum verði matur
úr öllum orðum manna og gjörðum, það er
að segja honum verður allt að efni. Aftur
á móti virðist mér hann stundum vera nokk-
uð fljótvirkur og það ekki síst á búningi
rita sinna sem er stundum nokkuð óhæfur.
Skriftin er í sjálfu sér ekki góð og svo stafa-
gjörðin, réttritun er og víða veik. Þetta gjör-
ir rit hans óaðgengileg fyrir aðra og þau
geymast illa. Þessi galli er nú náttúrlega
afsakanlegur því að vandvirkni á skrift og
frágang ritanna heimtar meiri tíma og fyrir
slíka menn sem Olaf er hver stund dýr-
mæt. Með hroðvirkninni verður meira af-
kastað og því meiri fást launin."
Um þetta leyti hafði Ólafur skrifað heil-
mikla ritgerð með yfirskriftinni „Bókmennt-
ir kvenna“ og er ritgerðin almenn úttekt á
skáldskap eftir kvenfólk frá upphafi vega.
Hann var tekinn að efna til annarrar um
kvenlýsingar í íslenskum bókmenntum.
Hann hafði lokið nokkram smásögum, allar
um kvennastúss, og ort hafði hann, eins og
Gísli segir, en ljóð og sögur einskis virði.
Hann hafði borið upp safn sitt af gátum
við Jón Ámason bókavörð og umsjónarmann
við skólann, þjóðsagnasafnarann, sem eftir
fyrsta yfirlit hafði klifað á „bittenú", orð-
tæki sem hann bar fyrir sig ef gekk fram
af honum. Og Ólafur varðveitti svipmyndir
úr lífi skólafélaga sinna á pappírslöppum
sem hann margnotaði, klippti stundum síðari
skrif úr úr hinum fyrri, en hefði betur hirt
um að leita uppi nýja örk.
Hann las mikið grísku sér til skemmtun-
ar síðustu árin við lærða skólann. Ásamt
hömluleysinu, sem honum var tamt og eigin-
legt, kann það að hafa átt nokkum þátt í
að hann upplifði og færði í letur elstu sög-
una um samkynsást sem til er á íslensku
(og hina einu?): Auk hans kemur einkum
við sögu piltur úr fyrsta bekk skólans, Ámi
Óskarsson [dulneftii], sem lýst er I Árbók
lærða skólans með þessum orðum: [Hann]
„var meðalmaður á hæð og vel á sig kom-
inn, dökkhár og fríður í andliti og ekki karl-
mannlegur. Hann hafði meðalgáfur og með-
alkunnáttu í námsgreinum skólasveina.
Hann var söngmaður ágætur og hafði for-
kunnarfagran og þýðan róm, en Bakkusar
vinur var hann.“ Ámi þessi var nokkram
áram yngri en Ólafur. Guðmundar Magnús-
sonar frænda síns og nema við skólann
getur Ólafur nokkram sinnum í dagbók-
inni, var Guðmundur fræðari Ólafs í ástar-
málum. Eftir Guðmundi þessum hefur Ólaf-
ur að hann telji Áma fríðasta pilt I skólan-
um. Ólafur getur Gísla títt í dagbókinni,
af nokkra meiri hlýju en hans er lag yfírleitt.
ÚRDAGBÓKÓLAFS
í mars 1882 ritar hann í dagbókina: „Það
væri annars gaman að rita sögu um forhold
okkar Áma og Gísla". Hann og Gísli Guð-
mundsson vora þá báðir um tvítugt og
reynsla þeirra af kvennamálum takmörkuð,
en þó nokkur, alltént hins síðamefnda. Gísli
bjó í risinu I Eyþórshúsi við Bakarastíg en
hafði áður verið á heimavist í skólahúsinu
við Lækjargötu. Ólafur bjó á heimili kennar-
ans Páls Melsteðs í kvennaskólahúsinu við
Austurvöll, hann deildi herbergi með fóstur-
syni Páls, Boga Melsteð. Ámi bjó I leiguhús-
næði ofarlega I Þingholtunum ásamt bróður
sínum Ólafí. Ólafur Davíðsson nefnir þá
gjaman Hraunsbræður [breytt]. Á þessum
síðvetrartíma ritaði hann í dagbók sína um
samskipti þeirra félaga allra, einkum þó
hans og pilts þess sem hér er nefndur Ámi.
25.mars: „Skelfíng þykir mér vænt um
Áma. Hann er líka allra laglegasti piltur
og virðist vera vel viti borinn. Hann er unn-
ustan mín. Ég kyssi hann og læt dátt að
honum, hreint eins og hann væri ungmey.
Hann hefur líka leitt okkur Gísla saman.
Hann er líka unnusta Gísla. (Ég þori ekki
að ábyrgjast það.) Við gengum oft með
unnustum voram og með því vér áttum
báðir sömu unnustu þá urðum vér að ganga
saman. Við það komumst við í kunnings-
skap og kunningsskap Gísla met ég mikils.
Ja, við voram annars kunningjar áður eins
og flestir bekkjarbræður era, en nú eram
við, held ég, orðnir vinir. Það hefur líka
stuðlað að vináttumyndun vorri að vér höf-
um setið saman í allan vetur."
28. mars. „Fjandi er leiðiniegt að ég skuli
ekki kunna að dansa. Það er þó svei mér
notandi að líða með blessuðum elskunum
yfír gólfíð eða himininn því ég er viss um
að mér fyndist ég vera kominn upp í sjö-
unda himin ef ég héldi utan um fagra meyju
með höndunum og léti náttúrlega hugann
vera einhvers staðar nærri henni. Eftir átta
gekk ég með Gísla Guðmundssyni og Áma
og seinast fóram við inn til Gísla og sátum
þar stundarkorn. Vér kveiktum ekki. Það
er annars nógu notalegt að sitja svona í
hálfrökkrinu hjá góðum kunningjum og tala
út um alla heima og geima. En það er ekki
gaman að sjá annan sitja undir kærastunni
og sjá hana láta dátt að honum með öllu
móti, sjá hana kyssa hann, faðma hann að
sér og mæla til hans blíðum orðum; þetta
varð ég þó að þola því Gísli sat undir Áma
og Ámi lét dátt að honum en leit ekki við
mér. Ég held að ég hafi sannarlega fundið
til afbrýðisemi en hún var fjarskalega væg
eins og eðlilegt er því þótt Ámi sé kærastan
mín þá er hann ekki kærastan mín. Maður
hefur víst aldrei jafnheita ást á pilt og
meyju."
2. apríl 1882 ritar Ólafur í dagbókina:
„Eftir átta var ég hjá Hraunsbræðram. Ég
lá upp I rúmi hjá þeim og sneri mér að elsk-
unni minni, honum Áma. Mér þykir svo
indælt að kyssa hann og faðma hann að
mér. Seinast gekk ég aleinn upp á
Öskjuhlíð."
5. apríl. „Ámi var hér og hellti bleki nið-
ur í Gengangeme fyrir mér. Ég varð þó
ekki vondur við hann. Mér er ekki mögulegt
að vera vondur við Áma. Hann orti um mig
einstaklega fallegar vísur. Þær byrja svo:
„ólafur frændi er fjandi sterkur". Eg á þær
einhvers staðar."
15. aprfl. „Ég ætla að geta þess hér í
eitt skipti fyrir öll að Ámi óskarsson kemur
til mín á hveijum degi og stundum oft;
gefur hann mér bonum [bijóstsykur] eða
vindla og ég aftur honum ...“
Sama dag: „Svo skrifaði ég nú dagbók
fyrir heilmarga daga. Elskan mín hann
Ámi lá uppí rúmi meðan ég var að því og
beið eftir mér, en svo þegar ég var búinn
að því þá var orðið svo kalt að við gengum
lítið.“
21. aprfl. Þá upp til Áma. Hann kenndi
mér lagið: „Ég veit yðar myndin in mæra“,
fagurt lag og friðblítt. Ég kann ekki við
orðið „angurblítt". Ámi varð annars styggur
við mig stundarkom því ég uppnefndi hann
öllum illum nöfnum, en sættir komust samt
sar