Lesbók Morgunblaðsins - 22.10.1988, Page 15

þökum húsa sinna til þess að ná þessum
nýstárlegu sjónvarpssendingum á nýju
HDTV-tækin eða Hi-Vision-tækin sín. En
fyrstu tækin verða að öllum líkindum afar
dýr — um það bil 170.000 ísl. krónur — en
austur í Japan hafa pósthús í Tókýó þegar
hrundið í framkvæmd nýrri söfnunaráætlun
fyrir almenning, svo að menn geti eignast
sín Hi-Vision-sjónvarpstæki, þegar þar að
kemur. Fram til ársins 2000 gera japanskir
sjónvarpsframleiðendur sér vonir um að
geta selt HDTV-tæki (eða Hi-Vision-tæki)
á innlendum markaði fyrir upphæð, sem
áætluð er um eitt hundrað milljarðar Banda-
ríkjadala.
Regluleg Gullnáma?
Japanir eru þegar famir að þreifa fyrir
sér um álíka mikilfenglega sölu á nýju
HDTV-tækjunum erlendis. Bandarískir
sjónvarpsframleiðendur óttast mjög, að Jap-
anir kveði þá algjörlega í kútinn með gífur-
legri sölu á HDTV-tækjum á amerískum
markaði næstu árin. Þeir hafa mikið for-
skot. William Schreiber, framkvæmdastjóri
þróunaráætlunar fyrir sjónvarpstækni við
MIT-tækniháskólann í Boston, hefur orðað
áhyggjur sínar þannig: „Það sem skiptir
okkur (Bandaríkjamenn) mestu máli, þegar
HDTV-sjónvarpstæki er valið, ættu ekki að
vera myndgæðin, sem tækið skilar kaupand-
anum, heldur hver sé framleiðandi tækisins
sem maður kaupir. Ef við Bandaríkjamenn
verðum að flytja inn sjónvarpstæki fyrir um
eitt hundrað milljarða dollara, þá held ég
að við værum betur settir án HDTV-sjón-
varpstækni."
En jafovel þótt komið yrði á föstum
bandarískum staðli fyrir HDTV-sjónvarps-
tæki, þá myndi það ekki sjálfkrafa tákna
örugga framleiðsluaukningu fyrir banda-
rískan sjónvarpsiðnað. Japanir ætla sér ör-
ugglega að keppa við erlenda framleiðendur
á öllum sviðum þessarar nýju sjónvarps-
framleiðslu. Hajime Yamada hjá japanska
stórfyrirtækinu Toshiba segir t.d. að „evr-
ópskir og bandarískir framleiðendur geti
alls ekki framleitt alla nauðsynlega hluti" i
þessi nýstárlegu sjónvarpstæki. Þannig
gæti framleiðsla aðeins nokkurra bráðnauð-
synlegra smáhluta orðið Japönum til dæmis
regiuleg gullnáma. Það eru tvisvar sinnum
fleiri minniskubbar í hveiju HDTV-móttöku-
tæki heldur en eru í venjulegum nýtízku
einstaklingstölvum.
Ef Bandaríkjamenn kæmu sér upp sínum
eigin sérstaka staðli fyrir HDTV-sjónvarp-
skerfi, þá gæti slíkur staðall líka skapað
mikla möguleika fyrir bandaríska uppfínn-
ingamenn og iðnframleiðendur. Þannig hef-
ur bandaríski tæknifræðingurinn William
Glenn, sem starfar við Tæknistofnunina í
New York, komið fram með tillögur um
ánnars konar HDTV-kerfi og auk þess hef-
ur hann stungið upp á nýrri aðferð til að
framleiða ódýr sjónvarpstæki með afar stór-
um slq'á.
Færist Yfir á Fleiri Svið
í þessu sambandi er ekki einungis um
framtíð sjónvarpstækni að ræða, því að
HDTV-kerfíð mun að öllum líkindum ekki
aðeins ryðja sér til rúms á heimilum manna,
heldur líka í iðnaði, læknisfræði og í kvik-
myndagerð yfirleitt. Hollywood er byijuð
að þreifa sig áfram á þessu nýja mynd-
tæknisviði. Leiknar kvikmyndir hafa þegar
verið teknar þar vestra með hinni nýju
HDTV-tækni, en þessum myndum var síðan
breytt í venjulegar, hefðbundnar kvikmynd-
ir til sýninga í bíóhúsum. Og bandarískir
kvikmyndaframleiðendur hafa þegar stigið
það skref, sem mönnum stendur yfirleitt
stuggur af á Vesturlöndum: í þessari Holly-
wood-framleiðslu var einmitt notast við jap-
anskan staðal.
Eins og nú horfir eru mikil líkindi til að
lyktir verði þær, að alls verði þrenns konar
staðlar í notkun fyrir HDTV-sjónvarpstækni
í heiminum: Einn fyrir Japan og Asiulönd,
annar fyrir Evrópulönd og sá þriðji fyrir
Ameríku. í stað þess að fallast á einn alls-
heijar staðal fyrir allan heiminn þannig að
unnt yrði að skiptast á fréttasendingum og
skemmtiefni heimshomanna á milli og láta
HDTV-tækni verða reglulegan tengilið
þjóða heims, þá er allt útlit fyrir að einmitt
þessi nýja fjölmiðlatækni verði til þess að
skipta heiminum í þijú mismunandi sjón-
varpssvæði með ólíkum sendikerfum. í stað
þess að sameina hina ýmsu heimshluta und-
ir einu HDTV-staðli og gera þjóðum heims
þannig kleift að skiptast fyrirhafnarlítið á
fréttasendingum, fræðslu- og skemmtiefni,
eru öll líkindi á, að hin nýja tækni verði til
þess að sundra heimshlutum f þessum efn-
um, og það verður að teljast bagalegt fyrir
alla aðila.
M. ROGERS OG JENNIFER SCHENKER
4T u R S ■ ■ 0 G U I w S L E N S K R A R
s K A K I L 1 S T A R
Skák í lok miðalda
EftirJÓN TORFASON
Um 1400 tóku íslending-
ar að yrkja rímur og
varð það vinsælasta
kveðskaparform þeirra
næstu fjórar aldimar.
Einar elstu rímumar
em Sörlarímur, líklega
frá sfðari hluta 14. ald-
ar. Þar era í mansöng fyrstu rímu taldar
upp skemmtanir manna: Sögur og tafl og
sund, dans og kvæði. í næstu vísu segir svo:
Allt er það svo listilegt
er leikið er með prýði,
sögur og tafl með söngva dikt,
svæfa stengir lýði [menn].
í Skíðarímu, sem líklega er ort á fyrri
hluta 15. aldar, er talað um „skákmanns
efiii" og átti að vera tönn úr orminum
Fáfni. Kemur það vel heim við það að tafl-
menn á miðöldum vora oft skomir út úr
beini eða rostungstönnum.
Þessi kveðskapur styður það að skáktafl
hafi verið atgengt því tafl er talið með öðr-
um leikjum og talað um það eins og sjálf-
sagðan hlut. Þó kann stundum að vera átt
við önnur töfl en skáktafl en úr því verður
ekki skorið.
í fombréfasafninu fslenska er gríðarlegt
safn margs konar skjala, bréfa og gjöminga
frá því tímabili er hér um ræðir. Þar er
nokkram sinnum minnst á skáktafl, einkum
í sambandi við erfðir, í máldögum kirkna
eða þegar búsmunir era skráðir af öðrum
ástaeðum. Til dæmis era skák og kotra til
á Eyri í Seyðisfirði vestra 1470, Miklabæ í
Skagafirði 1476, á Staðarfelli í Dölum 1493,
Laufási í Eyjafírði 1525 og Hlíðarenda í
Fljótshlíð 1521. Munkamir á Munkaþverá
áttu „skák“ um 1493 en í Skálholti er til
„tannskák með borði“ og „beinskák" þegar
eignir staðarins era skrifaðar upp eftir lát
Gissurar biskups Einarssonar 1548. Þeir
taflmenn hafa verið telgdir úr rostungstönn.
Þingeyraklaustri er gefin „tannskák" með
öðram lausamunum árið 1527, Vallaness-
kirkja á „skák með tfu peðjum" árið 1541
og Heydalakirkja „skák með peðjum" 1562.
Árið 1503 á kirkjan í Vatnsfírði „skák" en
árið 1565 era peðin týnd því þá á kirkjan
„skák án peðja".
Loks skal gripið niður í erfðaskrá Teits
Þorleifssonar ríka frá árinu 1531 en hann
var einn auðugasti maður landsins á sinni
tíð. Sumum er gefið mikið en öðram minna
eins og gengur en biskupnum [Ögmundi
Pálssyni í Skálholti] gefur Teitur nokkra
smámuni: „Mínum herra biskupinum gef eg
og skipa, ef hans náð vill Iftillæti til hafa
að þiggja, þijú staup með silfur, sylgju og
linda, skeið og spensl [spennur] átta, skák
' með tönn, korðahníf minn.“
Þegar dæmin úr fombréfasafninu era
dregin saman sést að þau era víðs vegar
að af landinu, úr öllum fjórðungum og líklegt
að oft sé átt við fremur dýrmæta gripi. Er
ekki annað hægt að segja en þetta beri vitni
um töluverðan skákáhuga og ástundun.
Búalög nefnast einu nafni safn verðlags
skráa frá miðöldum og er þar tilgreint verð-
lag á margs konar búshlutum og þjónustu.
Þar er m.a,- kveðið á um að kostaði 12 áln-
ir að kenna skák og kotra en það gæti ver-
ið eitthvað í kringum 10.000 krónur núna.
Hafa verður þó í huga að samanburður
verðlags á miðöldum og voram dögum er
mörgum vamöglum háður. Samt má ráða
af þessu að «tundum hafi verið tekið gjald
fyrir að kenna skák og ef til vill aðrar íþrótt-
ir. Er það hvað sem öðra líður vitnisburður
um að mönnum hafi þótt nokkuð til þess
koma að vera færir í töflum og styður aðr-
ar heimildir um skákáhuga íslendinga um
þessar mundir.
Nefna má fleiri dæmi kveðskaparkyns
þar sem skák er höfð í huga. Jón biskup
Arason á Hólum átti einhveiju sinni fátt
Að tafli. Málverk eftir Francesco di Giorgio frá árinu 1485.
mjaðar og góðra diykkja til að gæða gestum
sínum á og kvað þá vísu þessa:
Til hef ég tafl með spilum
tölur, sem leggi og völur,
skák með skðfnum hrókum
skjótt og kotm homótta,
höipu heldur snara
hreysta með gimis neistum,
fón með fögnim sóni
fengið til lykla og strengi.
í síðari vísuhelmingnum er lýst hljóð-
færum en f þeim fyrri töflum biskups og
spilum. Vísan á að vera ort um 1530 og
hefur sannarlega verið nóg af leiktækjum
að stytta sér stundir við á Hólastað um þær
mundir. f greinargerð um eignir Hólastóls
árið 1525, svonefndu Sigurðarregistri, er
skák talin með öðram búsgögnum og kann
þar að vera sama skáktaflið og Jón biskup
hélt að gestum sínum þegar hann orti
vísuna.
Til er vikivakakvæði sem kallast „Glymur
dans í höll“ og er skrifað upp um aldamót-
in 1700 en mun töluvert eldra. Þar er iýst
margs konar skemmtan og dægradvöl og
þar era m.a. þessi erindi:
Að skák og kotru er skemmtan mönnum
og skýrum líka bauga nönnum [konum],
leika og spila lystir hrönnum
löng að stytta dægurin.
Glaðir riða Norðmenn.
Þegnum bæði og þýðum svönnum [konum]
þessi geðjast hegðun kring.
Glaðir riða Noiðmenn á örvaþing.
Tefla, spila, tala við sprundin [konumar],
til má bera að kætist lundin,
þá mun löng ei þykja stundin,
þankaglaður er hugurinn.
Glaðir ríða Norðmenn.
Þegnum bæði og þýðum svönnum
þessi geðjast hegðun kring.
Glaðir ríða Norðmenn á örvaþing.
Það er eftirtektarvert að töfl og spil lenda
hér í flokki með því að tala við konur og
kann það vel að vera álfka gaman, eða þá
varasamt ef mark skal taka á Heimsádeilu-
kvæði séra Sigfúss Guðmundssonar á Þór-
oddsstað í Kinn (dáinn 1597):
Drekka fast og dansa með,
dreisa á góðum klæðum,
fá sér eina frillu á beð
með frámum afmorskvæðum,
tala og tefla greitt
Ef til vill má rekja þessi tengsl kvenna
og skáktafls í kveðskap til riddarasagnanna
frá miðöldum og sýnir þá að gamlar venjur
geta haldist lengi f minni manna.
Á eynni Lewis, sem er nyrst Suðureyja,
fundust árið 1831 margir taflmenn í sand-
brekku rétt ofan fiöraborðs. Óljóst er íívem-
ig fundinn bar að en sagt er að þeir hafi
verið grafnir í dálítilli steingröf sem gerð
hafði verið f sandinn. í allt vora þama 78
skákmenn, átta kóngar, átta drottningar,
16 biskupar, 15 riddarar, 12 hrókar og 19
peð. Taflmennimir era skomir úr rostungs-
tönn.
Kóngamir og drottningamar sitja og
hafa kóngamir sverð á knjám sér en kórónu
á höfði. Drottningamar hafa líka kórónu.
Sumir biskupamir sitja en aðrir standa en
allir halda þeir á bagli og sumir á bók. Ridd-
ararnir sitja á hesti, halda spjóti f hægri
hendi og hafa skjöld á vinstri hlið en hrók-
amir era fótgönguliðar með sverð, hjálm
og skjöld. Peðin era af ýmsum gerðum.
Þessir skákmenn eru sýnilega hluti af
stóra safni. Gera má ráð fyrir a.m.k. átta
settum. Því hefur verið haldið fram að þeir
séu smíðaðir á Islandi á 12. öld, m.a. vegna
þess að hrókamir era sýndir á fæti en það
tíðkaðist ekki annars staðar f Evrópu á
þeim tíma. Ef mennimir era íslenskir hafa
þeir beinlínis verið smíðaðir til útflutnings.
Ekki er þó víst þeir séu þetta gamlir og
ýmislegt þykir emnig benda til þess að þeir
séu ættaðir frá írlandi.
Forvitnileg sögn tengist þessum skák-
mönnum. Skipreika sjómaður á að hafa
komist í land á eynni og hafa haft mennina
með sér í poka. Fjárhirðir nokkur myrti sjó-
manninn og faldi skákmennina í sandinum
en honum gafst aldrei tóm til að sælqa þá.
Það fylgir sögunni að fjárhirðirinn varð
ógæfumaður upp frá þessu. Samkvæmt
þessari sögn getur skiptapinn hins vegar
ekki hafa orðið fyrr en á 17. öld og má
vera að það yrði til að auka líkumar á
íslenskum upprana mannanna því í öðram
heimildum, íslenskum, er getið um að tafl-
menn hafi verið fluttir út. Sagnir um að
unnið hafi verið á strandmönnum fyrir
ágimdar sakir era til nánast um allan heim
en oftast hefur þó verið um meiri verðmæti
að tefla en að þessu sinni á ströndum Lewis-
eyjar.
Höfundur starfar í Þjóðskjalasafninu.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 22. OKTÓBER 1988 15