Lesbók Morgunblaðsins - 29.10.1988, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 29.10.1988, Blaðsíða 7
Kyrralífsmyndir frá þessum tíma geyma oft falin tákn, fyrirbæri sem virðast ofur venjuleg í augum nútímamanneskjunnar, en hafa verið augljós 17. aldar listneytanda í Hollandi. Taka má dæmi eins og kerti, handþurrku eða vaskafat sem skírskota í réttu samhengi til frásagnar úr biblíunni. Inntak þessa táknmáls gat t.d. verið hverfulleiki hinna veraldlegu gæða eða óum- flýjanleiki dauðans. Blómamyndir féllu inn í þetta táknmál, blómin gátu táknað hina skömmu jarðvist og andstæður fegurðar og hrðrnunar. Einstök blóm höfðu einnig sína merkingu, t.d. hvít lilja táknaði hreinleika Mariu meyjar, sömuleiðis rósin þar sem María er í biblíunni kölluð rós án þyrna. Franska málaranum Chardin, sem uppi var á 18. öld, tókst að hefja kyrralíf sitt til vegs og virðingar í Frakklandi. Myndheimur hans er hið borgaralega heimili. Hann sótti fyrirmyndir sínar í eldhúsið og borðstofuna og málaði hversdagslega hluti sem höfðu augljóst notagildi á óvenjulegan hátt. Hjá honum liggur að baki myndhugsun sem er gjörólík myndhugsun hollensku meistar- anna. Chardin lítur á kyrralífið út frá mynd- rænu lögmáli. Hann er fyrst og fremst að túlka form og liti og tekst að lfta fram hjá hlutgildi myndefnisins. Cézanne landi Chardins, fæddur rétt fyr- ir miðbik 19. aldarinnar, hefur stundum af virðingarleysi verið kallaður eplamálarinn, en kyrralíf var umfangsmikill þáttur í list hans. Cézanne var sá listamaður sem lagði brautina fyrir list 20. aldarinnar, jafnt kyrralífsmáiara sem aðra og kúbistarnir héldu áfram brautryðjandastarfi hans með enn róttækari lausnir. Að ölium lfkindum er Cézanne málari sem Kristín hefur litið hvað mest til og lært af, þó hún hafi reynt fyrir sér og gert tilraunir með kúbisma ættaðan frá Braque og geng- ið í smiðju Chardins. Kyrralífið var mikilvæg forsenda fyrir þróun kúbismans á árunum 1906—12. Kúb- istarnir brutu upp hina hefðbundnu fjarvídd og innleiddu geómetríska einföldun forma. Picasso og Braque voru svo uppteknir af þróun hins nýja myndmáls að myndefnið og jafnvel liturinn kom í aðra hönd. Með því að velja hluti sem voru flatir með einföldum formum, gátu þeir einbeitt sér að hinu kúbíska vandamáli. Myndefninu fylgdi jafnframt sá kostur, að það var hvorki tilfinningalegs né frásagnarlegs eðl- is, þannig að þeir gátu nálgast það á hlut- lausan hátt. Pipur, sígarettupakkar, dagblöð og hljóðfæri eins og mandólín og fiðlur voru algeng fyrirbæri í kúbískum kyrralífsmynd- um. Kúbistarnir urðu fyrstir til að koma fyrir raunverulegum hlutum í málverkum sínum. í stað þess að mála síðu úr dag- blaði, limdu þeir hana á strigann. Á meðan kúbistarnir unnu með afstöðu formsins til rýmisins einbeittu fauvistarnir með Matisse 1 broddi fylkingar sér að hlutverki litarins í sköpuninni og afstöðu hans til rýmisins. Matisse benti á mikilvægi þess að túlka rýmið án hinnar hefðbundnu fjarvíddar. Matisse hafði byrjað að mála í veikindum sem unglingur, eins og á reyndar við um marga listamenn. Hann notaðist við hand- bók þar sem mælt var með kyrralífinu sem fyrsta viðfangsefninu. Kyrralífið var mikil- vægur grunnur í þroskaferli Matisse sem listamanns. Það sem fyrir honum vakti var að fá listamanninn til að koma yfir á léreft- ið í lit þeim tilfinningum sem myndefnið vakti í brjósti hans. Dadaistar og síðar súrrealistar voru und- ir sterkum áhrifum frá niðurstöðum rann- sókna á sviði sálkönnunar. Þeir gafu kyrra- lífinu nýja og óvænta merkingu með því að tengja það lifandi fyrirbærum. Myndheimur þeirra er heimur drauma og dulvitundar. Einkum voru það spænski málarinn Dali og Belginn Magritte sem sóttu fyrirmyndir sínar í hlutaheim daglegs lífs. Dali af- myndaði hlutina þannig að þeir voru oft ill- þekkjanlegir. Margir minnast eflaust mynd- ar hans „Asókn minningar" þar sem „mjúk úr", teygð og toguð, liggja á víð og dreif í eyðilegu landslagi. Aðferð Magrittes fólst í því að hann brenglaði hlutföll hlutanna, breytti efniskennd þeirra eða setti þá inn í nýtt og óvænt samhengi, þannig að ný hug- myndatengsl mynduðust. Sem dæmi um það má nefna myndina „Póstkort" þar sem risa- stórt epli svífur líkt og framandi fyrirbæri frá öðrum hnetti yfir fjallalandslagi en í forgrunni er baksvipur manns. Staða kyrra- lífsins í nútímamyndlistinni virðist ekki sterk jafnvel þó málun kyrralífsins sé enn hið klassíska viðfangsefni listnema um allan heim. En eins og sagan sýnir mun það vaf a- lítið koma fram á sjónarsviðið aftur sem viðfangsefni nýrrar kynslóðar. Höfundurinn er listfræöingur. BENEDIKT GRÖNDAL Eftir GUÐJÓN FRIÐRIKSSON I REYKJAVIK enedikt Gröndal var eitt af höfðuskáldum ís- lendinga á seinni hluta 19. aldar og oft eru þeir nefndir í sömu andrá hann, Steingrímur Thorsteinsson og Matthías Jochumson. Allir voru þeir kallaðir þjóðskáld. Benedikt Gröndal var að ýmsu leyti sérstæður og frásagnar- háttur hans hefur haft töluverð áhrif á skáld okkar aldar svo sem Þórberg og Halldór Laxness. Hann er því verður þess að minn- ingu hans sé haldið hátt á loft. Húsið, sem Benedikt átti og bjó í síðustu tvo áratugi ævi sinnar, stendur enn lítið breytt við Vest- urgötu og bíður eftir því að vera gert að minningarhúsi um skáldið. Benedikt var fæddur á Bessastöðum 1826, sonur hjónanna Sveinbjarnar Egils- sonar skólakennara og Helgu Gröndal. Eft- ir að hann komst til fullorðinsára bjó hann lengstum í Reykjavík eða samtals i 40 ár en 20 ár var hann f Kaupmannahöfn. Hann er því reykvískt skáld. Hér verður honum fylgt eftir i höfuðstaðnum og rakið hvar hann átti heima en mörg af húsunum, sem hann bjó í, standa ennþá. Árið 1850 kom Benedikt frá námi í Kaup- mannahöfn og settist að í föðurhúsum í Reykjavfk en Sveinbjörn rektor bjó þá ein- lyftu timburhúsi í Austurstræti 1 (á horni Austurstrætis og Veltusunds) sem síðar var kallað Veltan. Þarna bjó Benedikt uppi á lofti og leiddist heimilislifið hjá foreldrum sínum. Sennilega hefur Sveinbjörn rektor verið niðurdreginn en hann hafði verið hróp- aður niður, einmitt fyrir utan þetta hús, af skólapiltum í janúar 1850. Það er hið fræga pereat Sveinbjörn dó 1852 og þá fluttist hinn ungi og fjörugi Benedikt til maddömu Ottesen í Diilonshús í Suðurgötu 2 og bjó þar í tveimur herbergjum í norðurenda húss- ins. Eins og kunnugt er hafði Dilion Iávarð- ur reist þetta hús handa barnsmóður sinni, Sire Ottesen, Dillonshúsið er nú í Árbæjar- safni en ekki er mér kunnugt um að því sé haldið á loft þar að Benedikt Gröndal bjó f húsinu f fimm ár. Árið 1857 fór Gröndal á ný til Kaup- mannahafnar og var þar nú samfleytt til 1874 og er hann kom aftur var hann nýlega genguin f hjónaband með Ingirfði Zoéga. Hann var orðinn 45 ára er hann kvæntist. Þau fengu fyrsta veturinn inni f svokölluðu Doktorshúsi en það stóð þar sem nú er Ránargata 13. Það var rifið 1965. Sumarið 1875 voru ungu hjónin í húsi Jóns Guð- mundssonar f Aðalstræti 16 en fengu um haustið leigt húsnæði hjá Bjarna borgara Bjarnasyni f Lækjargötu 4. Þarna bjuggu þau næstu sjö árin en á þeim tfma sóttu sorgir á skáldið. Þau hjón misstu f þessu húsi tvær dætur sfnar ungar. Benedikt var Benedikt Gröndal var eitt af höfuðskáldum íslendinga á seinni hluta 19. aldar og oft eruþeir nefndir í sömu andrá hann, Steingrímur Thorsteinsson og Matthías Jochumsson. Allir voru þeir kallaðir þjóðskáld. kennari við Lærða skólann en virðist ekki hafa verið hátt skrifaður hjá hinni virðulegu og þóttafullu embættismannastétt Reykjavíkur. Hann segir í ævisögu sinni, Dægradvöl, um veisluhðld sín f Lækjargötu 4: „Ýmislegt fólk kom þá til okkar og við aftur til þess á víxl;... — um 30 manns voru hjá okkur stöku sinnum, því við vildum þá steypa ðUu saman f einu, heldur en vera að sífelldum smágildum; embættisfólk var ekkert nema kannski einn eða tveir kennar- ar af lægri tegundinni eins og ég." Húsið f Lækjargötu 4 stendur enn þó að byggt hafi verið við báða enda þess en nú stendur til að flytja það f Árbæjarsafh. Það var upphaflega reist árið 1852 og virðist þá hafa verið fyrsta tvflyfta fbúðarhúsið f Reykjavfk. Þau Benedikt bjuggu þar til 1882 en þá var fjölskylda Þorláks ó. John- sonar, tengdasonar Bjarna borgara, orðin svo stór að skáldinu var sagt upp. , Um þessar mundir voru ýmsir embættis- menn að byggja vegieg fbúðarhús við Þing- holtsstræti og réðst Benedikt nú f að slá lán til að byggja eitt slíkt. Þetta er húsið Þing- holtsstræti 14, eitt af fallegustu húsunum sem enn standa við þessa götu. Hann fékk Helga Helgason trésmið og tónskáld til að teikna og reisa húsið og átti það að kosta fullbúið 4.000 krónur en þegar tál kom fór kostnaðurinn upp úr öllu valdi og varð að lokum 7.000 krónur. Reisugillið fór fram í júlí 1881 en um haustið andaðist kona Bene- dikts og stóð hann nú uppi ekkjumaður, vafinn skuldum, með litla dóttur sína, Helgu. „Þá byrjuðu aðrir dagar," segir hann f ævi- sögu sinni. Færðist nú einmanaleiki og drykkjuskap- ur skaldsins í vöxt og 1883 var honum vik- ið frá Lærða skólanum vegna drykkjuskap- ar. Um það leyti var hann að draga sig eftir einni stórbrotnustu kvenpersónu höfuð- staðarins, Þorbjörgu Sveinsdóttur yfirsetu- konu, og flutti hún inn til hans þá um haustið. Ekki munu þau hafa átt skap sam- an og varð stutt í þeirri sambúð. Benedikt réði ekki við afborganir af húsi sfnu og neyddist til að selja það árið 1887. Fékk hann aðeins 136 krónur út úr þeirri sðlu en hitt för f skuldir. Benedikt bjó 1887 tíl 1888 í húsi sem Thomsen kaupmaður átti við Vesturgötu 38. Það stendur enn og er nú í eigu Jóns Baldvins Hannibalssonar ráðherra og Bryndísar Schram. Árið 1888 keypti Bene- dikt sVo sérkennilegt hús við Vesturgðtu 16 og bjó þar til æviloka. Hann segir sjálf- ur að húsið hafi verið uppnefnt vegna lögun- ar sinnar og ýmist kallað Skrfnan, Púítið eða Skattholið. Það er tvíloftað að framan- verðu en þakið hallar aftur af húsinu. Þetta hús, sem telst númer 16a, kúrir nú þarna Beaedikt Gröndal í stofu áhúsislnuað Vesturgötu 16 A sutnar- ið 1906, sama árið og hann varð áttræðnr. Til hægrí eru máíaraíró'nur haas LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 29. OKTÓBER 1988 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.