Lesbók Morgunblaðsins - 16.05.1992, Blaðsíða 3

l-EgBÉHr
(•i o; R O U N B L A O 8 X N i
Útgefandi: Hf. Árvakur, Reykjavík.
Framkvstj.: Haraldur Sveinsson. Ritstjór-
ar: Matthías Johannessen, Styrmir Gunn-
arsson. Ritstjórnarfulltr.: Gísli Sigurðs-
son. Ritstjórn: Aðalstræti 6. Sími 691100.
Tímabilið
1918-1939 var umbrotatími í Evrópu, bæði í stjórnmál-
um og eins í byggingarlist. Hér birtist þriðji þáttur
samantektar um þróun byggingarlistar á síðustu 100
árunum og í þeim þætti er Bauháus-hreyfingin mark-
verðust, svo og að módemisminn festist í sessi.
er það ææviskeið sem allir vilja ná; samt vill enginn
vera gamall. Það er margt sem amar að í ellinni, en
„það sem ef til vill fær öldruðum áhyggju og kvíða
meira en annað er nánd dauðans", segir Ólafur
Sigurðsson, fyrrum sjúkrahúslæknir á Akureyri, í
grein sem hann skrifar um þetta efni.
Forsíðan
í dag opnar Páll Guðmundsson frá Húsafelli listsýn-
ingu í Hafnarborg í Hafnarfirði og sýnir hann þar
bæði olíumálverk og höggmyndir, sem hann vinnur í
marglita steina úr Bæjargili við Húsafell. Þar á með-
al er myndin af heilagri Cecilíu frá 1989, sem er á
forsíðunni. Páll sýnir líka nokkrar sérstæðar myndir,
þar sem hann hefur þrykkt eftir leirmyndum á blaut-
an pappír, en Thor Vilhjálmsson rithöfundur hefur
skrifað texta á myndflötinn.
Þróunin
Pundist hafa ríkulegar minjar um þá grein á mann-
trénu, en kennd er við Neanderthal í Þýzkalandi. Sú
manngerð dó út og ekki er vitað hversvegna. Nú hafa
rannsóknir leitt í ljós, að Neandertalsmaðurinn hefur
átt erfítt með hljóðmyndun og þar með þróun tungu-
máls.
JÓHANNJÓNSSON
Vindur um nótt
Hvort sástu voríð veg þínum á,
vindur um riótt?
Hvað viltu því, hvort ég vorið sá?
kvað vindur um nótt.
Veit það ei, því veldur mín þrá,
og vakan hverfur ei augum mér frá,
.vindur um nótt!
Hvort ert það þú, sem þreyir og bíður?
Já, það er ég!
Og kveður í þrá hverja stund er líður?
Já, það er ég!
Og gáir, hvort laufið á viðunum vaknar,
því vorið skal færa þér þann, er þú saknar?
Já, það er ég!
Lát vökuna dvína, — vík burt þinni þrá,
kvað vindur um nótt.
Á leið minni að vísu ég vorið sá,
kvað vindur um nótt.
En lauf þess var dapurt og líkföl þess brá,
og Ijóðið, er andaði vörum þess frá,
sem vindur um nótt...
Jóhann Jónsson (1896-1932) var langt í frá að vera „eins kvæðis
maður" þótt Söknuður hafi mest haldið nafni hans á lofti. Jóhann
var Snæfellingur að uppruna, en settist að í Þýzkalandi og dó
þar fyrir aldur fram úr berklum.
B
B
BEIINl FRA
HÁBORÐIIMU
yrst ein stutt saga sem mér
var sögð fyrir nokkrum
árum.
Fyrir u.þ.b. tveimur ára-
tugum skyldi ráðherra einn
veita embætti nokkurt úti
á landi. Um var að ræða
yfirmannsstöðu nýrrar
stofnunar sem skipti viðkomandi byggðarlag
miklu máli og þurfti því natnar hendur með-
an hún sleit barnsskónum. Um starfið sóttu
nokkir mætir menn auk eins sem var óhæfur
með öllu af ýmsum ástæðum. En hann var
flokksbundinn og auk þess frændi ráðherra.
Og svo var staðan veitt. Greindum lesendum
þessa Rabbs þarf ekki að segja hver stöðuna
hreppti. Hinir geta spurt næsta mann.
Ymsir nýtir menn reiddust mjög þessari
valdníðslu sem þeir kölluðu svo og söfnuðu
liði og gengu í einbeittri fylkingu á fund ráð-.
herrans. Hann tók þeim einkar ljúfmannlega,
bauð þeim að setjast og svo hlýddi hann á
erindi þeirra.
Ráðherrann varð furðu lostinn þegar vand-
lætingarræðu hinna reiðu ungu manna linnti.
Sakleysið uppmálað en þreytulegur nokkuð
vegna skilningsleysis æskunnar svaraði hann
erindinu með þessum orðum:
„Já, en strákar mínir, þið vitið að þetta
er alltaf gert svona."
Það var víst heldur lúpulegur hópur sem
hvarf af ráðherrafundi — en þessir ungu reiðu
menn voru vitrari en áður; ráðherrann, §em
var annálaður sómamaður, hafði nefnilega
gert það sem ekki er ófrávíkjanleg regla ráð-
herra. Hann hafði sagt sannleikann; þannig
fara embættisveitingar ótrúlega oft fram hér
og hafa lengi gert.
Ég hef stundum verið að velta því fyrir
mér hvað það merkir að vera flokksbundinn.
Ég hef komist að eftirfarandi niðurstöðu og
styðst ég þar við heldur flausturslegar rann-
sóknir, samtöl og vettvangskannanir.
Það að vera flokksbundinn í einhveijum
stjórnmálaflokki merkir að maður auglýsir
opinberlega að maður fylgir þeim flokki ævin-
lega, gegnum þykkt og þunnt. Þessu fylgja
eins og öðru talsverð réttindi en einnig nokkr-
ar skyldur. Eftir því sem ég kemst næst eru
skyldurnar þær helstar að sá hinn flokks-
bundni verður einlægt að klappa forystu-
mönnum flokksins lof í lófa — hvað sem á
dynur, einkum ef þeim verður á skyssa. Þá
ber þeim flokksbundna að rísa á fætur, hrópa
a.m.k. ferfalt húrra og fullyrða að aðrir eins
stjórnvitringar séu vandfundnir. Ef forystu-
mennirnir ljúga gróflega, verða berir að sví-
virðilegri valdníðslu eða verða sér til skamm-
ar á annan hátt skal hinn flokksbandinginn
hrópa daglangt húrra, syngja Táp og fjör og
frískir menn og fara um það mörgum fögrum
orðum að þar fari nokkur af mikilmennum
sögunnar, óviðjafnanlegir snillingar og vand-
aðir menn til orðs og æðis. Það skal tekið
fram að þetta á við um flokksbundið fólk
allra flokka og ganga sumir svo langt að
kalla þetta ástand lýðræði.
Og hvað bera menn svo úr býtum fyrir
þessa þjónustulund? Því er fljótsvarað. Þeir
fá velvild flokks síns og forystusveitar hans
— sem lýsir sér í því að fyrr eða síðar er
fleygt í þá eins og þæga búrakka góðu beini
frá háborðinu. Beinið er oftar en ekki gott
embætti.
Sagan sannar að fjölda manns munar ekk-
ert um að gleyma um stund sæmd og heiðri
meðan það lætur sig dreyma um beinið góða.
Ég þekki margt fólk sem er flokksbundið í
ýmsum flokkum. Ég hef oft veitt því eftir-
tekt að hvað eftir annað verður það að taka
á honum stóra sínum til að fara að lögum
hins flokksbundna manns, kyngja talsverðri
ógleði og taka til við að lofsyngja og mæra
firrur, mistök, ósannindi og flest það sem
óprýða má eitt mannkerti.
Það fer heldur ekki hjá því að ég hef oft
séð að þetta fólk klífur metorðastigann undra-
hratt og örugglega og fyrr en varir ber það
starfsheiti sem byija á for- og yfir- eða enda
á -stjóri. Oft er þetta fólk búið að kyngja
slíkum haugum af ógleði í þessu framapoti
að svipur þess og fas allt ber þess skýr merki.
Hér er líklega best, að maður eigi ein-
hveija vini áfram, að geta þess að svo eru
hinir líka til sem vegna verðleika sinna vegn-
ar vel og því ber auðvitað að fagna.
Nú eru víst margir lesendur farnir að hugsa
með sér að þessi Þórður sé greinilega haldinn
slíkri öfundsýki að honum sé varla sjálfrátt.
Honum sárnar líklegá að hann er bara kenn-
ari eins og hann var fyrir 20 árum og verður
áreiðanlega eftir önnur 20 ár. Honum vex
það náttúrlega bara í augum að öðrum vegn-
ar betur — grey-stráknum. Líklega skaffar
hann heldur illa.
Já, framaleysið er náttúrlega hryggilegt
fram úr máta, fyrir mig og fjölskyldu mína
sem verður að horfa upp á að — „skaffarinn“
skaffar bara ekki neitt, enda eru laun fram-
haldsskólakennara einungis u.þ.b. 40% þess
sem þau voru fyrir tuttugu árum. Fyrir skyld-
menni mín, sem bundu við mig talsverðar
vonir i æsku, er framaskorturinn náttúrlega
átakanlegur. Það er t.d. ekkert grín að standa
fyrir framan aldraða frænku sína sem spyr
varlega. „Ertu enn að kenna, Þórður minn?
Er ekkert að rofa til?“ Svo strýkur hún kon-
unni minni um kinnina og klappar barninu á
kollinn og skipar mér að lokum að drepa að
minsta kosti helvítis köttinn áður en hann
étur okkur út á gaddinn.
En framaleysið og sultarlaunin þykja mér
ekki dýru verði keypt miðað við þá hremm-
ingu að vera flokksbundinn. Og svo er bara
nokkuð gaman að kenna. Og ekki má gleyma
því að engan þekki ég flokkinn sem ég vil
bindast hjúskapareiðum — og enginn flokkur
sækist eftir mér nema á fjögurra ára fresti.
Ég er líka svo vanstilltur að eðlisfari að mig
langar miklu oftar til að draga niður um
ráðamenn þessarar þjóðar og hýða þá ræki-
lega heldur en að hylia þá fyrir þeirra góðu
verk. Menn verða svo að ráða það við sig
hvorum þetta lýsir betur, mér eða ráðamönn-
um vorum.
Nú um stundir er mikið um það rætt að
illa ári í samfélagi voru. Það er ltklega rétt.
Við getum hins vegar látið okkur dreyma um
stund um það hvemig hér væri um að litast
hefði þess ávallt verið gætt að láta hæfileika
ráða fremur en flokksskírteini er valið var
til metorða.
Ég hef oft veitt því eftirtekt að nemendur
mínir telja sér það til gildis að leggja hart
að sér við lærdóm. Margir þeirra ætla sér
líka dijúgan hlut í framtíðinni og er það vel.
Við sem erum eldri og reyndari vitum hins
vegar að hitt er miklu fljótlegri og fyrirhafn-
arminni leið að gerst flokksbundinn í einhveij-
um flokki. Svo er bara að láta talsvert á sér
bera, láta t.d. Heimsmynd eða Nýtt líf hafa
viðtal við sig um nýaldarhyggju, ástina og
aukakílóin, mæta á nýársfagnað á Ömmu
Lú vandlega merktur frægum tískuhúsum
og leyna eftir bestu getu fráfræði og hæfi-
leikaskorti meðan flokknum er hrósað. Og
svo skyndilega gerist það að beinið kemur
fljúgandi. Og þá er að grípa!
Að lokum nokkur orð í fullri einlægni og
vinsemd. Nú er vegið hart að mörgum mann-
inum. Hundruð manna hafa misst atvinnu
sína eða dijúgan hluta hennar og fá því litla
rönd við reist. Af þessu leiðir að það er óvana-
lega óviturt þessa dagana að leika sér að
embættisveitingum. Það hlýtur t.d. að vera
fiskverkakonunni, sem nýlega missti vinnuna,
talsverð raun að horfa upp á getuleysið dreg-
ið að húni. En henni er nær. Hún hefði getað
verið flokksbundin!
ÞÓRÐUR HELGASON
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 16. MAÍ1992 3