Lesbók Morgunblaðsins - 13.01.1996, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 13.01.1996, Blaðsíða 4
+! íslensk kona í hergagna- verksmiðju 1916-1918 u Eftir ELISABETU BALDVINSDÓTTUR M LEIÐ og ég hef þessa frásögn mína, vil ég geta þess, að árið 1913 fór ég til Skotlands og dvaldi þar, er það gerðist sem ég nú byrja að segja frá. í júní og júlí 1914 fór að kvis- ast að styrjöld myndi vera í aðsigi, enda þótt margir héldu því fram, að þetta yrðu aðeins smáskærur um stundarsakir milli Þjóðverja og Englendinga. En það sló ótta og skelfingu yfir eldra fólkið, þegar þessar fréttir urðu að veruleika í ágúst. En yngri mennirnir voru hvergi smeykir og héldu að þetta mundi allt verða búið á 3-4 mánuðum. Bara að stjórnin vildi ekki halda þeim heima von úr viti. Þeir voru ekki ánægðir fyrr en þeir voru komnir í herinn og byrjaðir við æfingar. Fyrstu herdeildirnar, sem sendar voru til Belgíu voru frá Skotlandi og írlandi. Af þeim kom fátt aftur. Fyrstu hermennirnir, er fóru frá Leith, sættu þeim hörmulegu örlögum að farast í járnbrautarslysi við smábæinn Gretna Green, sem er á landa- mærum Skotlands og Englands. Þar týnd- ust 90 manns frá Leith, allt úrvalslið. Um þetta leyti veiktist ég af lungnabólgu og lá í 13 vikur á spítala, og þegar loks ég kom þaðan, var ég orðin atvinnulaus, af því að firmað, sem ég hafði unnið hjá, hafði dregið saman seglin og starfaði mjög lítið eftir að stríðið byrjaði. Leith var þá gerð að herskipahöfn og strangar skorður reistar við því að fólk flytti úr landi. Allmargir íslendingar fóru samt heim og fóru þeir með skipi frá Granton. Ég þóttist þó fær í allan sjó og hugsaði mér að vera lengur, með því að ég var þá nýbúin að fá allmikla peningasendingu að heiman. Ég var nýbúin að skipta þessum íslenzku peningum í enska og ætlaði ég að leggja þá inn í banka. Voru þeir geymdir í læstri skúffu heima hjá mér. En hugsið ykkur skelfingu mína er ég kom heim eitt kvöldið. Dyrnar voru að vísu læstar og eng- in missmíði á þeim að sjá, skúffan var stung- in upp og penmgarnir horfnir. Lögreglan reyndi mikið tii að hafa upp á sökudólgnum, en árangurslaust. Hvað átti ég nú að gera Fólkið flykktist til vinnu í hergagnaverksmiðjun- um. Kolasvælan lá yfír og hitinn var drepandi. Ungar stúlkur hnigu oft niður meðvitundar- lausar. Kröfurnar jukust sífellt, en engum nema greinarhöfundinum tókst að slípa 600 sprengikúlnahylki á dag. IHERGAGNAVERKSMIÐJUá árum fyrrí heimsstyrjaidarinnar. Myndin var á plakati sem hvatti konur til að segja skiiið við heimilisstörfin og koma til liðs við hergagnaiðnaðinn. - nýkomin út af spítala, atvinnulaus og félaus? Ég vissi raunar að breska stjórnin var sífelldlega, þegar hér var komið sögu, að auglýsa eftir fólki til þess að vinna í her- gagnaverksmiðju suður á Englandi. Því skyldi ég ekki fara þangað? Niðurstaðan varð sú að reyna þetta. Ég fór svo ásamt nokkrum stúlkum frá Leith til borgarinnar Birmingham, sem er mikill verksmiðjubær, svo sem kunnugt er. Ég kom til Birmingham í maí, 1916. Flestum enskum verksmiðjum hafði þá ver- ið breytt, til þess að þær gætu framleitt hergögn, af hverju sem þær annars störfuðu á friðartímum. Við þær vann auk Breta, fjöldi útlend- inga, en flestir þeirra voru frá Belgíu. Var það fólk sem flúði land sitt er Þjóðverjar ruddust þangað inn í byrjun stríðsins. Lenti þetta belgíska fólk til ýmissa hafna, víðsveg- ar um England, og var oft þess ráð á ringul- reið. Foreldrar týndu börnum sínum og heimafólki og hundruðum saman höfðu þeir enga hugmynd um, hvort nokkrir af fjöl- skyldum þeirra væru á lífi eða hvar niður- komnir. Voru sagðar af því hinar átakanleg- ustu sögur. í KOLASVÆLU OG HlTA Á stríðsárunum jókst mjög íbúatala stór- borganna bresku, því að úr sveitunum flykkt- ist fólkið vegna hergagnaframleiðslunnar. Firmað sem ég var ráðin tii, var í lægsta og ljótasta hluta borgarinnar. Kolasvæla lá því oftast yfir þessu hverfi og hitinn var nálega drepandi um hásumarið, þegar logn var og sólskin. í verksmiðjunni unnu um 18.000 manns, og var unnið til skiptis nætur og daga - hálfan mánuð í senn. Þessi verk- smiðja framleiddi aðallega rifflakúlur, fleiri og færri gerðir, en tími er ekki til þess að lýsa þeim nánar. Þær voru silfraðar á að sjá, og gengu frá einni rannsóknardeild til annarrar, eftir að þær voru gengnar í gegn- um vélarnar sem mótuðu þær. Á nóttunum varð að loka öllum gluggum byggingarinnar og draga fyrir þá, til þess að fyrirbyggja, að ljós frá verksmiðjunni lýsti veginn Zeppel- in-loftförum þeim, sem þá voru oft á sveimi yfir breskri grund - flugvéiar komu nokkru seinna til sögunnar. Það fyrsta er gera þurfti þegar til Birm- ingham kom, var að fara til lögreglunnar, sýna skjöl sín og Iáta skrá sig. Ekki mátti fara út úr borginni, nema það væri tilkynnt lögreglunni, og þegar komið var í bæi úti á landinu, varð fyrst að leita uppi lögreglu- skrifstofuna, segja til sín og hve lengi mað- ur ætlaði að dvelja. Þegar svo dvölin var á enda, kvaddi maður aftur á skrifstofunni, og Iét vita, að nú væri maður að fara áleið- is heim. Og þegar til Birmingham kom, heilsaði maður upp á lögregluna og til- kynnti, að nú væri maður kominn heim aft- ur. Þetta mun mörgum finnast að vera í meira lagi snúningasamt, en það var betra að forsóma þetta ekki, af því að við því lágu geysiháar sektir og jafnvel fangelsi. Tortryggni var mikil gagnvart útlending- um, og voru oft til þess ærnar ástæður. Auðvitað hafði leyniþjónustan auga á hverj- um fingri. Eftir að ég búin að vinna all- lengi í riffilkúlnunum, fór mér loks að detta í hug, að fara að öllu gætilega, viðvíkjandi lestri og skrift í matartímanum. En hélt þó að ég mundi sleppa við tortryggni, ekki síst af því að ég væri íslendingur. En svo var það einn morgun eftir nætur- vakt, er ég var að búa mig heim, að lög- regluþjónn kom til mín og sagði að for- stjóri firmans hefði gert boð eftir mér. Þeg- ar ég kom tíl skrifstofunnar bauð hann mér að fara með lögreglumanninum á lögreglu- stöð borgarinnar. Eg hefði nú heldur viljað hvíla mig heima, en nú dugði ekki annað en hlýða. Þar var mér sagt, að forstjóri firm- ans hefði látið í ljós, að skjöl mín frá lögregl- unni í Edinborg væru í ólagi, og hefði beð- ið lögregluna að athuga þetta. Var ég svo send til danska konsúlsins í borginni. Var með mér Ieynilögreglumaður. Konsúllinn spurði mig allmargra spurninga og leit á þau skjöl mín, er ég hafði meðferð- is. Svo hringdi hann til forstjórans hjá firm- anu og sagði stutt og laggott: „Þér hafið álitið að skjöl stúlku þessarar væru ekki í lagi. Mér finnst þau vera í besta lagi." Og svo lauk þessu. Verkstjórinn í vinnudeild minni talaði við mig litlu seinna. Hann sagði að lögreglan hefði talið að ég kynni að vera njósnari. Þér hafíð sést vera að skrifa í hvíldartímanum, sagði hann, og þér hafið sést vera að athuga landabréf. Ég sagði honum að ég héldi dagbók og kortið sem ég var með hefði verið af hjólreiðavegum í grennd Edinborgar og Leith. Stúlkurnar Hnigu Niður Eins og áður er sagt, var ákaflega erfitt að vinna í vélaskrölti svo miklu, að allt ætlaði um koll að keyra, kæfandi ryki og hita, nótt eftir nótt. Ungar stúlkur hnigu oft niður meðvitundarlausar og voru bornar í því ástandi til sjúkraskýlisins. Eins og gefur að skilja, þyrsti fólk mjög í slíku umhverfi. En það veiktist af því að drekka vatnið. Ég varð því mjög forviða að sjá verkstjórana koma með eitthvað gulleitt duft í smápökkum og blanda því i vatnið. Þetta var nú reyndar fínt haframjöl. Ef það er látið í vatnið, veikist fólk miklu síður, þó mikið sé drukkið. „Ef þessu bölvaða stríði nokkurntíma linnir," sagði fólkið, „ætla ég að sofa í mánuð." Auk þess voru í verk- smiðjunni kaupgreiðslur í megnasta ólagi, og varð tvisvar um sumarið vinnustöðvun og æsingar. Ég fann á sjálfri mér, að ég var alltaf að verða lélegri til heilsunnar, eftir því sem fleiri urðu mánuðirnir við vaktavinnuna. Ég átti bágt með að sofa á daginn þegar næturvinna var. Einn morgun þegar næturvinnu varjokið, datt ég meðvit-- undarlaus á götuna. Ég var borin til næsta læknis og hresstist þar svo, að ég komst heim og daginn eftir fór ég til míns eigin læknis: „Ég hefi sagt yður það áður," sagði hann, „að þér verðið að hætta að vinna og fá hvíld, því blóðið í yður er að verða að vatni. Ég skal sjá um að þér getið farið á eitt hressingarhæli verksmiðjunnar, sem er í Kenilworth." Enska stjórnin rak mörg slík hæli, víðsvegar um land og tóku þau við því fólki, sem uppgafst í verksmiðjunum. Eg get ekki stillt mig um að minnast á Kenilworth, sem er um 40 mílur frá Birm- ingham. Walter Scott hefur um þennan stað ritað bók samnefnda, og er efni hennar úr sögu Englands, á ríkisstjórnarárum Elísa- betar I, Englandsdrottningar. Afarstórar kastalarústir eru á staðnum og margt annað eftirtektarvert og fagurt. Var líkt og að vera í himnaríki, eftir verksmiðjuvinnuna. Ég dvaldi þarna í fimm vikur og hresstist furðu fljótt. Þegar ég kom heim aftur, komu von bráð- ar boð frá verksmiðjunni um að vænst væri eftir mér í vinnuna. Nú heimtaði verksmiðju- stjórnin auðvitað alla þá krafta, sem unnust við sveitaveruna. Læknir gaf mér þó vottorð um, að ég hefði þörf fyrir frekari hvíld um stundarsakir. Varð ég því fegin. Að Sverfa Skothylkin Þetta vinnuhlé varð til þess, að ég réðst í aðra verksmiðju, sem allir kannast við. Öll vinnuskilyrði í þessari verksmiðju voru miklu betri en í þeirri sem ég áður vann við. Verksmiðjuhúsin eru þarna utan við borgina og útifyrir blöstu við skógar og engi. Þar unnu um 40.000 manns. En vinn- an þarna var erfiðari en í hinni fyrri, en unnið var aðeins daga. Hér var vinnan í minni deild, að sverfa innan sprengikúlnahylki tilheyrandi stórum byssum. Þegar hylkin koma úr steypunni, eru þau meira og minna gölluð og innan í þeim mismunandi af örðum og rákum. Allar þessar misjöfnur verður að nema burtu. Ekki hafði þá tekist að búa til vélar, sem hægt væri að nota til þessa verks, manns- höndin ein gat unnið þetta á þeim tímum. Verkfærið sem notað var, var hárbeittur haki úr stáli, sem skar misjöfnurnar innan úr hylkinu. Skaftið er um Vimetri á lengd. Hylkið er sett í gróp í vinnuborðinu, sem er hæfilega hátt til að standa við það og _j_J

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.