Tíminn - 15.11.1968, Qupperneq 8

I
8
TIMINN
FÖSTUDAGUR 15. nóvember 1968.
Að svíkja lit í
liinu
Leikfélag Reykjavíkur:
Yvonne
effir Witold Gombrowich
Leikstjórn Sveinn Einarsson
Búningar Una Collins
Leiktjöld Steinþór Sigurðsson
Þýðing Magnús Jónsson
Hvað er Yvonne? Guðdómur-
inn, samvizka okkar eða sann-
leiíkurinn um okkar rétta eðli og
hugarfar? Sannleikur, sem er svo
skelfilega Ijótur og ber mönnum
svo ófagurt vitni, að þeir þola
ekki samneyti við hann nema
skamrna hríð í einu, þegar bezt
lætur. Þroskaðir menn og lífsspillt
ir gefa sannleikanum yfirleitt
aldrei höggstað á sér, enda hafa
þeir illan bifur á honum a£ gam
alli eðlisávísun. Öðru máli, allt
öðru máli gegnir hins vegar um
óreynd ungmenni og grandalaus.
Þau geta hæglega ánetjast hon-
um fyrirvaralaust.
Witold Gombrowicz reisir leik-
brúðum sínum veglega spilaborg,
sem liggur við að riði til falls og
hrynji, þegar Yvonne svo mikið
sem andar á hana sinni fersku
önd eðá genigur um glæsta sali
hennar sínum þungu, klunnaleg-
um skrefum. Spilaborgarbúar una
gíaðir við sínar gömlu lífsvenjur
og veraldleg viðhorf eða með öðr-
um orðum stöðnun sína og kyrr-
stöðu, sem þeir í rauninni halda
dauðahaldi í og lífsnauðsynleg er,
ef hruni skal forðað. í þeirra aug-
um eru allar breytingar böl, sem
reynt skal að afstýra með öllum
tiltækum ráðum eða réttara sagt
frekleg röskun á högum þeirra og
makindaspeki, sem á sér gilda og
að þeirra viti óforgengilega stoð
í þeim „fullkomna“ efnishyggju-
heimi, sem hefur alið þá. Hér er
ef til vill meginkjarni boðskapar
höfundar fóilginn. Hann kastar
þungum steini að valdhöfum og
ráðgjöfum þeirra, kennimönnum
og lærisveinum þeirra, heimspek-
ingum og hugsuðum, rithöfund-
um og listamönnum, kennurum og
foreldrum eða í einu orði sagt
allri þeirri heilögu hersingu, sem
hefur líf annarra og sál í hendi
sér og gegnir því ábyrgðarhlut-
verki að stjórna öðrum og móta
hugi almennings og ráða ráðum
hans í hvívetna. Enda þótt Gom-
browicz klæði hugsanir sínar í af-
káralegan skrautbúning og villi
þar með ýmsum sýn, þá er hann
engu að síður furðu ómyrkur i
máli, þegar dýpra er skyggnzt.
Hann ámælir öllum leiðtogum
ekkar harðlesa fyrir slælega for-
ystu og handleiðslu jafnt í ver-
aldlegum efnum sem and'legum.
Þeirra er sökin í hvílíkt óefni er
toomið.
í konungshöllinni svíkja allir lit
í hifsspilinu og hlúa sem bezt þeir
mega að blekkingurn sínum og
lifslygi, enda fer það svo, þegar
Yvonne spilar út sinu fyrsta sann-
leiksspili, að menn gera ýmist að j
sitja glottandi hjá eða skella upp-,
úr eða hafa rangt við af rótgrón-j
um vana. Engum hugkvæmist ann
ar mótleikur. Aðeins einn svararj
lit og það er prinsinn. Fyrst í;
stað gerir hann það ekki af heil- j
um hug heldur af rælni og tóm-j
um stráksskap. í hans augum er.'
Yvonne slíkur hválreki, slík ný-;
lunda að það gengi bókstaflega.
heimsku næst að reyna ekki að,
njóta hennár til f ulls áð' minnsta,
kosti meðan engin betri skemmt-:
un býðst. Hér upphefst svo sam-
kvæmisleikurinn: „Truth and Con;
senquences" eða öðru nafni skollaj
leiikurinn kostulegi. i
Prinsinn hefur Yvonne að skot- j
spæni, spotíar hana og hœðir j
kvelur og hræðir af losta og mein j
fýsi, en fyrr en varir kárnar gam-:
anið svo að honum verður ekki:
um sel. Honum finnst hann vera j
kominn í fullkrappan dans i
og vildi því fenginn hætta, en það
virðist ekki vera svo auöhlaupið
að því- Hann fær ekki við neitt
ráðið. Dansinn dunar áfram án
afláts. Meira af frjálsum vilja en
nauðugum hefur hann sogazt inn
í sjálfsskapaða hringiðu atburða,
sem hann megnar ekki með
nokkru móti að stöðva. Rás þeirra
er jafn óumflýjanleg og örlögin
og verður því ekki hamin með
mannlegum mætti.
Nú stokkar höfundur spilin á
ný og gefur. Yvonne fær flest I
trompin. Hún hefur ekki að- j
eins f engið tanganhald á prins- j
inum heldur ber hún líka ægis- j
hjálm yfir konungshjónin og alla;
hirðina. Allir, jafnt háir sem lágir,!
verða að dansa eftir hennar nót-
um og fyrstu sporin í hrunadans-
inum eru stigin. Tækist að fella
spilaborgina væri ef til vill vegur
að reisa úr rústunum nýjan og
bétri heim, þar sem sannleikur-
inn væri ekki fyrirlitinn og smáð-
ur og manngildið metið á ósvikn
um vogaskálum-
Enn einu sinni stokkar Gom-
browicz spilin og nú fær Yvonne
tóm hrök og við það breytist víg-
staðan á svipstundu. Yvonne'
sem hafði hingað til drottnað
yfir öðrum með þrúgandi bögn
sinni ' og þungbúna svip og náð
óskiljanlegum árangri, verður nú
að bera hönd fyrir höfuð sér, enda
standa nú á henni spjótin úr öll-
um áttum. Henni eru brugguð
fjörráð í hverjum kima hallarinn-
ar. Þessi hvimlaiða slettireka skal
ekki fá tækifæri til'að láta nokk-
uð gott af sér leiða, fyrr skal
hún týna lífinu. Ef hún á ekki
'jj
að firra alla vitinu með þessu
umbótabrölti sínu og uppáþrengj-
andi sáluhjálp, þá er ekki til
nema eitt ráð og það er að ryðja
henni tafarlaust úr vegi eins og
hverjum öðrum farartálma á hægu
leiðinni til helvítis.
Hallarbúar hafa ekkert betra
við vonda samvizku sína að gera
en stinga henni svefhþorn, en eft-
ir á, verð þeir að bíta í það súra
epli, að án samvizku sinnar er
maðurinn eikkert.
Ef ég hef ekki mislesið þeim
mun meira á milli línanna, þá
finnst mér höfundur einlægt gefa
í skyn, að það sé undir valdi okk-
ar og vilja komið hvort við séum
reiðubúin að bæta ráð okkar svo
að fagrir draumar um betri heim
geti rætzt. Við gætum orðið að
betri mönnum bara ef viljinn
væri fyrir hendi. Bjartsýnn er
Gimbrowicz þó ekki á betrun okk
ar og farsæla hugarfarsbreytingu
af okkar hálfu.
Hann gerir okkur sannarlega ljót
an grikk með þvi að varpa þess-
arri djúpsprengju ofan í vitund
vora eins og nú er ástatt fyrir
okkur.
Leiksýningin sver sig í ætt við
athafnir þær, sem framkvæmdar
wru i helgidómnum einhvern
tíma í bernsku vestrænnar menn-
ingar. Leikskáldið messar í
musteri leiklistar, sem horfin er
aftur til uppruna síns. Það flytur
okkur siðapredikun, sem finnur
ef til vill lítinn sem engan hljóm-
grunn í steinhjörtum þeirra
manna, sem búa „í þröngri ver-
öld barmafullri af syndum" og
fljóta sofandi út á „hafsjó hörm
unga“, sem hefði hæglega mátt
afstýra með örlítilli fyrirhyggju
og fyrirhöfn, manndómi og ráð-
deild.
Er leikdómarinn alveg genginn
af göflunum, kynni einhver hót-
fyndinn að spyrja. Stundar hann
kannski millilínalestur eins og
spákonur lófalestur? Getur heil-
vita maður dregið duldar merk-
ingar úr dauðum sjó? Því er til
að svara, að það fer víðs fjarri
að hér sé dauður sjór. Þetta eru
þvert á móti svo fengsæl mið, að
það mætti áreiðanlega draga þar
fleiri furðufiska.
Það skal fúslega viðurkennt, að
Yvonne kann að vera torskilin
þeim, sem eru fyrir grunnsævi
gefnir, en ekki hinum, sem djúp-
miðum eru vanir. Verkið sjálft
er svo margslungið, að í það má
leggja margvíslegan skilning.
Gombrowicz skrifar í anda ný-
raunsælsstefnu í leiklist („le nou-
veau réalisme théatrale" eins og
Frakkar kalla það). Honum er
fjarri skapi að leggjast djúpt í
hæpnar sálarlífslýsingar og flókn
ar krossgátur tilfinningalífsins. í
huga hans fæðast hins vegar dýr-
legar hugsýnir og svo frumlegay
hugdettur, að þær eiga sér hvergi
fyrirmynd. Leikpersónur hans
lif-a og hrærast í sjúklegum hug-
arlieimi, þar sem ofskynjanir og
ofsjónir eru daglegt brauð. í
honum ríkir iðulega sami óhugn-
aður og samhengisleyíi eins og i
miskunnarlausri martröð, sem lif-
ið hér á jörðu er kannski stund-
um. Skopskyn höfundar er svo
næmt og ritsnilld hans svo stór-
kostleg, að óþrjótandi aðdáun sæt
ir. Úr því fíngerða þeli, sem efnið
í Yvonne t.d. er, tekst Gombrow-
icz að spinna gullfagran þráð. sem
hlýtur að verða öllum sönnun list-
unnendum til eilífs yndisauka. Pól
verjinn er svo skilgetið barn sinn-
ar samtíðar, að honum var undir
eins skipað og það í tómu hugs-
Kóngur, drottning og hirSstjóri:
Sigriður Hagalín.
analeysi á bekk með lærisveinum
Ioneséos og Beoketts.
Þau ‘vanhugsuðu ummæli urðu
honum til svo sárrar skapraunar,
að hann fann sig knúinn til að
hreyfa kröftugum andmælum og
fara sum þeirra hér á eftir: „Ég
er leikskáld, sem hef ekki farið í
leikhús í 25 ár og les engin leik-
rit nema eftir Shakspeare. Hvers
vegna segið þið þá, leikdómarar
I ýmsum löndum: „Þetta er af-
brigði af listsköpun Ionescos og
Becketts? Eða: „þetta er fyrir-
rennari Ionescos og Becketts?
Eða: „þetta er samið í sama fjar-
stæðustíl og Ionesco og Beckett?“
Eða: „það er skrýtið, en þetta
líkist hvorki Ionesco eða Beck-
ett?“ Mér léki forvitni að vita
hversu lengi þessi andskotans
nöfn eiga eftir að fylgja allri gagn
rýni um verk mín eins og skugg-
ar og vera grunnur undir lei'k-
sköpun mína, sem sver sig ekki
í ætt við nýtízkulegar fjarstæður
heldur haldgóðar hugmyndir (un
théatre d'idées), sem veitt er eft-
ir sínum eigin farvegi.“ Svo
mörg eru þau orð. Eins og allir
vita þá er e'kkert varið í fegurð
fjalls, sem maður veit ekki hvað
heitir! Á sama hátt er ekkert
spunnið í leikskáld, sem ekki hef-
ur verið í dilk dregið! Að minni
hyggju er Gombrowicz andlega
skyldari Durrenmatt en nokkurn
tíma Ionesco og Beekett. Berum
bara saman Yvonne og Sú gamla
kemur í heimsókn
Jón Sigurbjörnsson leikur við
hvern sinn fingur í hlutverki
konungsins, fettir sig og brettir
á alla kanta. Skrípalátum hans og
ærslum eru engin takmörk sett og
Iýsir hann með ágætum forheimsk
un konungsins og siðblindu, fá-
nýti og fordild. Skýrmæli Jóns er
Jón Sigurbjörnsson, Jón Aöils og
til fyrirmyndar og allt hans lát-
æði kostulegt í hvívetna.
Sigríður Hagalín er , afbragð.
Aldrei hefur hún gert nokkru
hlutverki jafntæmandi og töfrandi
skil. Að vísu hefði Ijóðalesturinn
mátt vera ögn líflegri og blæ-
brigðaríkari, en það er aðeins
smávægilegur ljóður á leik henn-
ar.
Borgar Garðarsson iðar ýmist
af kæti eða skelfur af bræði. Hann
skilur lundarfar prinsins réttum
skilningi. Leikarinn ber sig borg-
inmannlega eins og vera ber og
er eðlilegur og eldsnar í hreyf-.
ingum. Framsögn hans er yfirleitt
góð, þótt æðibunugangurinn verði
stundum svo mi'kill, að orð og
jafnvel heilar setningar hverfi of-
an í kok á honum í stað þess að
berast óbrengluð til okkar út í
sal. Á þessu mætti vitanlega ráða
bót undir eins.
Jón Aðil§ rækir hlutverk hirð-
stjórans með prýði. Hann ratar á
vandfundið jafnvægi í leik sínum
og gætir hvarvetna hófs. Hann er
eins og hugur húsbónda síns, læ-
vís og lipur, stimamjúkur og
smjörþægilegur eða í einu orði
sagt flár og klár eins og hirðstjór-
ar eiga að vera. Þótt Jón geri.
flest stórvel, þá tekst honum samt
bezt upp í lýsingu sinni á hall-
ærisherfunum. Þar er hann fram-
úrskarandi skemmtilegur. s
Il'elga Jónsdóttir er forkunnar-
fögur kona og aðlaðandi í við-
móti, en það er ekki nóg, að útlit
hennar sé fagui’t heldur virðist
glæsileiki og ótvíræðar leikgáfur
fará saman í einni og sömu leik-
konunni. Hún er svo óþvinguð og
hagavön á leiksviðinu í Iðnó, að
það er engu líkara en hún
hafi alið allan aldur sinn þar .Það
Framhald á 15. síðu.