Tíminn - 21.08.1969, Blaðsíða 8

8
TIMINN
FIMMTUDAGUR 21. áglist 1969.
ÞRÁINN BERTELSSON:
1 1 " 1 V
OFURTRAUST Á ANDLEGAN KRAFT ALÞÝÐU
BIRTINGUR — það ógœta
tímarit um bókmenntir, listir
og önnur menningarmM — mun
nú hafa sungið sitt síðasta vers
og þess vegna ætti þessi grein
sennilega frekar heima innan
um önnur minningarorð í fylgi
riti TÍMANS. En hvað um það
BIRTINGUR prédi'kaði mönn
um aldrei formfestu né respekt
fyrir hefðum, svo að vel fer
á því, að þessar mingargreinar
birtist hér sér á parti.
Unidirritiaðiur móttóik hér á dög
unum heljamikla sendingu frá
Einari Braga — BIRTING frá
upphafi. Fáeinar línur fylgdu
með frá sendanda, og þar sagði
meðal annars:
„Það væri einmitt mjög gam
an, að maður á þínum a'lidtri
gerði úttekt á Birtingi þessi 15
ár, því að þú hefur alizt upp
með honum, ef svo mætti
segja. Þú hefur verið svona 10
ára, þegar hann hóf göngu
— eða hvað?“
Jú mikið rétt. Nú er hann
iátinn, en óg lifi, og það er
ekki nema maklegt að minnast
hans með fáum orðum — þótt
maðiur hiaifi einhvern veginn á
tilfinnímgunni, að líkið eigi eft
ir að standa upp og hrista sig
og hefja göngu sína á ný.
Árið 1955 sá fyrsta hefti
BIRTINGS dagsins Ijós. 1
áivarpi tii lesenda höfðu að-
standendur ritsins meðal ann
ars þetta að segja:
„1 stuttu máli vakir fyrst og
fiiemsit fyrir okfkur að létta af
þeim dpða og hugsanaieti sem
hefur iieltekið margan ágætan
mann í seinni tíð, og með ofur
trausti á andilegan kraft sem
býr með alþýðu þessa lands ýt-
um við úr vör og treystum að
hafa byr á siglingu.“
Þessi sigling stóð í fjórtán
ár — og byrinn var misjafn,
stundum varð að grípa til ára
og sbuindium var siiglt ful'lum
seglum. Nú er siglingun'ni lokið
og skipinu hefur verið ráðið
til hlunns, og eftir er að vega
og meta, hver ábatinn hefur
orðið og hversu hefur gengið
að ná hinum upphafllega til-
gamgi fararinnar, sem farin
var í ofurtrausti á andlegan
kraft alþýðu þessa lands.
Áhöfnin, þegar BTRTINGUR
lagði frá landi, var þannig Skip
uð: Einar Bragi, Geir Kristjáns
son, Hannes Sigfússon, Hörður
Agústsson, Jón Óskar og Thor
Vilhjálmsson. Aliir eru þeir
þekktir listamenn, en emgum
mundi þó detta í hug að segja
um neinn þeirra, að hann væri
, ,slkáldijlöl£u'r“, , ,list asnilllli,nigur“
eða „ástmögur þjóðari»nar“ —
nema þá í gríni.
Ekki er þó hægt að segja,
að meðalmennsikan einkeimi
verk þeirra. Því fer fjarri.
Ailir eru þeir alvarlegir, ötul
ir og natttir listamenn. Það
»em tengir þá er, að þeir til-
heyra allir þeirri kynslóð lista
manna, sem aldrei hefur tek
izt að fiioima sijiálfa siig. Þeirri
kynslóð, sem hafnaði gömilum
hefðum, og kaus að leita að
nýjum viðhorfum og tjáningar
formum i heimi tröUaukinna
tækniframfai-a, -bllóðitgra jarð-
arstríða, heimi auðs og fátækt
ar, rótlausum heimi.
BIRTINGS orðið meiri, ef ein-
hver einn maður hefði verið
aMs ráðandi í ritstjórn blaðsins
frá upphafi. Einn ritstjóri, sem
hefði haft útgáfu blaðsins að
aöalstairffi, eiran riitstjóri, sem
hefði samræmt og sameinað
átök allra þeirra, er léðu rit-
inu lið.
Þessi l'eið var ekki vailin.
Þrátt fyrir vafasama reynslu
ofckar Islendinga af nefndum
og nefndarstörfum, varð það
úr, að ritnefnd stýrði BIRT-
INGI, þanmig að margar hend
ur héldu um stjórnvölinn, og
það er ekki laust við, að manni
finnist, að situndum hafi hver
höndin togað móti annarri —
viljandi eða óviljandi.
í annan stað má nefna margt,
sem henidír tii þeas, að erfitt
sé að halda úti menningarlegu
tímariti. Um langt skeið voru.
þeir tímar hér á landi, að þjóð
in vann of mikla eftirvinnu til
að nenna að skeyta um bók-
menntarit, jafnvel þótt hún
hefði efni á að kaupa þau. Nú
vantar eftirvinnu og sömuleiðis
peninga til að kaupa bók-
menntarit.
Það er sem sagt peningaskort
ur, sem stendur þeim fyrir
þrifum, sem vilja gefa út
menningarleg tímarit. Einhver
mundi sennilega segja, að
þarna væri tilvalið verkefni fyr
ir ríkisjóð að hjálpa menning
unni — en ríkissjóður er eins
og guð almáttugur að því leyti
að hann hjáipar ekki nema
þeim, sem hjálpa sér sjálfir.
BIRTINGUR - nokkur minningarorð
ar verið er að ræða um að
verja stórfé til að styrkja mál
gögn stjórnmálaflokkanna?
Annars eru sennilega allir
búnir að fá leið á því, þegar
menn eru að mjálma eftir pen
ingastyrfcjum frá hinu opin-
bera, og til allrar lufcfcu eru
þeir, sem með lyklavöldin fara
að féhirzlunum, fyrir löngu
orðnir þaulvanir að daufheyr
ast við slíku væli.
Reyndar er BIRTINGUR
ekki fyrsta menningarritið, sem
veslast upp og deyr meðal
bóikmennitaþjóðarinnar meðan
sorpritin blómtra, og sennilega
ekki það síðasta — BIRTING-
UR á sér aðeieis lengri sögu
en flest önnur svipaðrar teg-
undar; hann heffur verið líf-
seigari — þótt hann hafi kann
ski aldrei verið beinilínds líf-
vænlegur.
En það er fáránlegt að fjöl
yrða meira um hugsanlega
framtíð hins framliðna BIRT-
INGS, þar sem hann nú mun
heyra fortíðieni til. Það tjóar
ekki að gráta Björn bónda,
heldur er nær að líta yfir far
inn veg til að sjá, hivað er .orð-
ið allt þeirra starf, sem svo
hart lögðu að sér til að koma
skoðunum sínum á framfæri,
að þeir gáfu út af rýrum efn
um ársffjórðiuingisiniit um mienn-
ingarmál í hartnær hálffan ann
an ibug áiria.
Um hvert einasta orð, sem
skrifað hefur verið, er hægt
að rita langar bollaleggingar
og fjölyrða um það fram og
aftur. Hinir fjórtán árgangar
BIRTINGS eru allmiklir að
vöxtum, og þar kennir margra
grasa. Sumt vekur áhuga
manns og annað ekki. Það er
mikið verk að lesa allt ritið
yfir, og eftirtekjan er vafasöm.
Þó er maður, þegar maður
leggur BIRTING frá sér,
ánægður yffir að hafa kynnzt
honum.
Mestir hafa lent í því að
eiiga íkunniiingjia, sem er að
byggja hús, og getur efcki um
annað talað. Húsbyggingar eru
að visu ágætt umræðueffni, en
það verður samt leiðigjarnt til
lenigdar. BIRTINGUR er efcki
ósvipaður þessum kunningja,
nema hvað hann er með list og
menningu á heilanum, gáfuleg
ur og djúphuguil — en dálítið
tilbreytingalaus og óraunhæfur
til lengdar.
Eioar Bragi
Árið 1955 vortu ísilendinigtaa-
enn timbraðir eftir Stríðið, en
samt var veröldin aftur að
komast í fastar skorður, og
listamenn í stefnulausum og
ótrygigum heimi vopnaðs frið
ar klóruðu sér í skegginu og
brutu heilann um stórsókn nýrr
ar listar í heimi, þar sem kjarn
orfcan hafði tekið við af krafta
verkum og kerlingabókum.
Síðan hafa þessir menn brot
izt um fast og reynt að vinna
bug á þröngsýni samborgara
sinna. Þeir hafa hvergi slegið
af kröfum sínum, heldur ótrauð
ir reynt að ryðja nýjar leiðir.
Þrátt fyrir alilt þeirra starf
hafa þessi menn naumast upp-
skorið í samræmi við það, sem
þeir hafa sáð. Allt bendir til
þess, að aðrir hirði ávextina
af starfi þeirra: aðrir menn
yngri rækta nú þau lönd, sem
hinir fyrrmefndu hafa brotið.
Ilinir fimmtán árgangar
BIRTINGS innihalda mikið les
mál um al'lt milli himins og
jarðar eftir hina ólMegustu
höfunda — allt frá Hal'ldóri
Laxness til Heimis Steinssom-
ar. Sumt er dægurbundið
efni, rahb um hitt og þetta í
menningunni, og ber þar hæst
greinar Thors Vilhjálmssonar
í föstum þætti í ritimu, sem í
fyrsta hefti nefnist „ÞANKAR
um eitt og annað sem úfar
mættu af r£sa“, en síðan hafa
þessir þættir borið yfinslfcrift-
FYRSTA GREIN
imia ,,SYRPA“. f þessuim þátit-
um kemur Thor víða við og
eirir engu, sem í vegi verður,
og öll eru skrif hans stórkost
lega skemmtileg aflestrar, en
að þeim verður vikið sáðar.
Ýmislegt fleira en skammir
Thors verður minnisstætt úr
BIRTINGI. Til dæmis má
vitna í þriðja heffti fyrsta árs,
þar sem ýmsir listamenm hyMa
Laxness vegna Nóbelsverðlaun
anna og fara fögrum orðum um
Thor Vilhjálmsson
Aðstandendur BIRTINGS
hafa nú hjálpað sér sjálfir við
að halda ritinu úti siðan árið
1955. Útgáffam er lMega ekki
mjög fjárfrek eMa hefðu þeir
gefizt upp fyrir löngu, og það
mundi -etoki þurfa stóra upp-
hæð til að endurvekja þetta
rit. Utgefendur þurfa ekki mik
inn stuðning, það hafa þeir
sýmt mieð þeirri þr'aiutseiiigáu, að
halda ritinu giangamdi í hálfan
anniam áratug, en einhiveim
ctúð'i’mig burffa þeir — og verð-
skukla.
Er ekki fuli ástæða til að
h'aupa umdir bagga með lista- Jón Oskar
mönnum til að þeir geti gefið — Þessir fjórir haffa átt sæti
út sitt eigið málgagn — nú þeg í ritstjóru Birtings frá upphafL
gildi hans sem manns og
skálds og landkynningar.
Steinn Steinarr er einn með
ail þeirra liistamanmia, sem bimba
ummœli í þessu tilefni, en orð
hans stinga í stúf við há-
stemmdar lofræður hinma.
Hann siagði aðeins: „Þegar mikl
ir atburðir gerast eiga litlir
menm að þegja“.
En þettia er igaiimanisaiga og
útúrdúr. Ofitast eru þeir, sem
skrifa í BIRTING alvörugefn
ari og langorðari. Ótrúlega
stór hluti efnisins eru oft er-
lendar gáfumannagreinar, þýdd
ar á tyrfið mál, hlaðið nýyrð
um, um efni, sem alþýða þessa
lands hefur senmilega takmark
aðiam áhuga á.
Þrátt fyrir yfirlýsingu rit-
stjórnar í fyrsta töluhlaði
BIRTINGS uim, að ritið sikyldi
stílað upp á andlegan kraft al-
þýðunnar, lítur út fyrir, að
annaðhvort hafi þau áform
gleymzt eða þá, að himn and-
legi kraftur hafi verið mi'Mu
minni, en útgefendur gerðu sér
grein fyrir. Því að vist er um
það, að BIRTINGI tðkst aldrei
að hasila sér völl, sem víðles
ið bókmennta- og listatímarit.
Mér býður í grun, að útgef
endurnir, sjálfum sér trúir í
listinmi, hafi fyrst og fremst
miðað efnið við eigin andilega
getu og smetok í ofurtrausti á
skilnings'kraft og áhuga alþýðu,
í stað þess að koma til móts
við fólk með aðgengilegra og
alþýðlegra efnisvali — jafnvei
þótt heildarsvipur ritsins hefði
ekki orðið eins hámenningar-
legur. Ef til vili verður líka að
taka með í^reikninginn, að
stefna BIRTlNGS hefur alla
tíð verið ákaflega l'auslega
miörtouð.
Hann hefur frá upphafi ver
ið helgaður leitinni, að ein-
hverju til að gera listima nýrri,
betri, frjá'lsari. Ótal skoðanir
hafa komið fram og ótal hug-
myndir, en heildarstefnan var
jafnóráðin, þegar ritið skildi
við og þegar það kom fyrst út.
Án þess að vilja varpa nokk-
urri r>-rð á samvinnu og sami-
hyggju, dettur mér í hug, að
öðiriuivísi heffði farið og hluibur
Hörður Ágústsson