Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Blaðsíða 9

fcvæmni. Fáir íslendingar munu
hafa verið hugmyndaríkari og
frjórri í hugsun. — En styrkur
hans var sem allra mikilla hugs-
uóa að skynja stefnur og strauma
samtíðarinnar. Hann var óvenju-
lega fundvís á lífrænlegan gróður
og hafði þrek og þor að búa hon-
um vaxtarskilyrði. Hvar sem Jónas
Jónsson fór, var hann hinn ger-
huguli skoðandi. Ekkert fór fram
hjá honum sem gildi hafði fyrir
skilning og skoðun. — En um leið
var Jónas listamaðurinn, sem felldi
saman ólíka þætti og skapaðl sitt
eigið verk sjálfstætt og sérstætt.
Þegar til þess kom að vinna úr
efniviðnum, voru það íslenzk við-
horf og íslenzkar aðstæður, sem
úrslitum réðu. — Svo var og um
skólahugmyndirnar mörgu, sem
voru kveikjan í draumum hans um
Samvinnuskólann og eggjunin í dáð
um hans að skapa með þeim skóla
sérstætt afbrigði menntastofnunar.
Þriggja erlendra fyrirmynda hefur
verið getið. En Samvinnuskólinn
í mótun Jónasar var rammíslenzk-
ur. Iíinar erlendu fyrirmyndir urðu
fyrst og fremst í vitund Jónasar
til að bregða birtu yfir íslenzk
fyrirbæri og íslenzkar skoðanir.
Að gera Samvinnuskólann að sér-
íslenzku t'yrirbæri var fjórði þátt-
urinn í mótunarsögu skólans. Mun
þeirri sögu gerð örstutt skil.
Jónas Jónsson leit ævinlega á
skólastofnun sem stórt heimili.
Kennarar og nemendur voru að
hans áliti fjölskylda Hann taldi
áríðandi að glata ekki þeim forna
arfi frá sveitaheimilunum íslenzku.
Baðstofan hafði í sannleika verið
kennslustofa jafnframt. Á þetta
sama hafði Grundtvig iagt áherzlu.
Þannig vildi Jónas gera skóla sam-
vinnumanna úr garði. Hann gerði
það líka á - eftirminnilegan hátt,
þar sem skólinn var jafnframt
heimili hans og nemendur skólans
fremur heimilismenn en gestir í
einkaíbúð hans og hinnar mikil-
hæfu konu hans. frú Guðrúnar
Stefánsdóttur.
Annað sérkenni íslenzkrar erfð-
ar, sem miklu máli skipti fyrir
Jónas Jónsson, vai að skáldið og
raunsæismaðurinn gætu átt sam-
leið. Skáldskapur og list átti að
vera þáttur lífs, sem ekki yrði
greindur frá. Sú var líka skoðun
John Ruskins hins brezka Það
olli Jónasi miklum vonbrigðum, ef
honum virtist list og skáldskapur
fjarlægjast lífið. Réttara mun hitt
þó vera, að vonbrigðin stöfuðu af
því að bilið breikkaði milli listar
og skáldskapar annars vegar, en
skilnings og llfsviðhorfa almenn-
ings hins vegar. Jónas Jónsson
taldi þekklngu á bókmenntum og
listum undirstöðuatriði að skynja
samtíðina og sérkenni hennar. Á
þessa sko'ðun sína Iagði hann sér-
staka áherzlu í skóla samvinnu-
stefnunnar, en samvinnumenn
þurftu a'ð hans áliti öðrum frem-
ur að vera raunsæir og þekkja
sinn vitjunartíma.
Líklega er enn ótalið það atriði
íslenzkrar hefðar, sem Jónasi Jóns
syni var hugstæðast og mun gefinn
sérstakur gaumur, þótt síðar verði.
Á íslandi hefur löngum verið litið
svo á, að það að vinna sé að nicnnt-
ast. Vinnan sjálf er menntavegur-
inn bezti. Jónas Jónsson var allt
til síðustu stundar sannfærður um
sannleiksgildi þeirra orða. Líklega
hafa kenningar franskra félagsfræð
inga orðið honum mikilvæg eggj-
un og staðfest dýpt hins íslenzka
viðhorfs. Frá frönskum félagsfræð
ingum er hún komin hugmyndin
að þróun mannkynsins einkennist
af aðdáun á þrem fyrirbærum og
sé eitt öðru ágætara Á fyrsta
þróunarstigi samfélagsins dáðu
menn styrjaldir og sigurvinninga.
Á öðru þróunarstiginu nutu lögin
og lagasetningin sérstakrar virð-
ingar. Á því þróunarstigi sem
mannkynið er nú að komast á,
beinist athyglin meira og meira
að gildi vinnunnar, þroska þeim
og yfirburðum, sem vinnan veitir.
Hvað sem þessum kenningum líð-
ur, orkar hitt ekki tvímælis, að
Jónas Jónsson leit á vanmat á
vinnunni sömu augum og frönsku
félagsfræðingarnir. Vanmatið á
vinnunni voru leifar frá hugsunar-
hætti fyrri þroskastiga mann-
kynsins. Að sama skapi og mönn-
um yrði ljósari staðreyndir hinna
nýju viðhorfa hlyti matið á vinn-
unni að breytast og um leið nýr
skilningur að skapast á fornum
fslenzkum hugsunai'hætti. — Gildi
vinnunnar og mikilvægi verka-
skiptingar samfélagsins voru Jón-
asi Jónssyni djúpstæð sannindi.
Má raunar segja, að boðun þeirra
sanninda hafi einna mestu ráðið
um mótun nemenda Samvinnuskól-
ans og skapað skólanum sérstöðu,
sem mikla athygli vakti.
III.
Það er tilgangur þessarar minn-
ingargreinar um Jónas Jónsson frá
Hriflu látinn að skýra hugmyndir
hans um Samvinnuskólann. lýsa
mótun skólans í höndum hans, síð
ast en ekki sízt að gera ljóst. hvern
hlut Jónas ætlaði skólanum í ís-
lenzku þjóðfélagi Sá kostur hefur
verið valinn í þessu skyni, að
benda á forsendur og uppsprettur.
Engum er samt ijósara en undir-
rituðum cakmarkanir og annmark-
ar greinargerðarinnar Eins er og
auðsætt, að hægt var að nota aðr-
ar aðferðir og draga fram önnur
Kveðja frá
ungum Framsóknarmönnum
Það mun ekki ofmælt, að Jónas Jónsson frá Hriflu hafi verið
einna mestur örlagavaldur í íslenzkum stjórnmilum á þessarl
öld. Fydr finimtíu árum Iagði liann homstein að þeirri flokka-
skipun, sem við enn búum að.
Hann gerðist leiðtogi ungu kynslóðarinnar á sínum tíma, og
er hann hófst til valda um skeið, lcitaðist hann hvarvetua við
að lyfta ungum og efnilegum mönnum i áhrifastöður. Árangur-
inn af þeirrl framtakssemi var tvímælalaust frábærlega jákvæður.
Enginn íslenzbur stjórnmálamaður hefur í jafn ríkum mæli
og Jónas Jónsson sýnt í verki, að hann kynni skil á vitjunartíma
yngri kynslóðarinnar.
Það var ekki að ófyrirsynju, að Jónas Jónsson frá Hriflu var
kjörinn fyrsti heiðursfélagi Sambands ungra Framsóknarmanna
þegar á stofnþingl samtakanna að Laugarvatni 1938, enda liafði
hann hvatt mjög til stofnunar samhandsins.
Nú við andlát hans og útför senda ungir Framsóknarmenn um
Iand aUt fjölskyldu hans hugheilar samúðarkvcðjur.
ÍSLENDINGAÞÆTTIR
9