Mánudagsblaðið - 05.10.1959, Blaðsíða 4

4
MÁNUDAGSBLAÐIÐ
Mánudagur 5. október 1959
AJax skrilar um
Kosningarnar
, Blaðið kemur út á mánudögum. — Verð 3 kr. í lausasölu.
Ritstjóri og ébyrgðarmaður: Agnar Bogason.
Afgreiðsla: Tjarnarg. 39. — Sími ritstj. 13495.
Prentsmiðja Þjóðviljans h.f.
íónas Jónsson, frá Hriflui
Stjórnarhallir og borgaraheimkynni
' Það tiiheyrir valdamönnum að
hiis þeirra beri vott um reisn
og veldi. Keisarar, konungar,
stjórnarherrar og höfuðsmenn í
trúmálum hafa reist mörg
stærstu og fegurstu hús sem til
eru á jörðinni. Aðall og auðmenn
landanna hafa fylgt þessu for-
dæmi í slóð fyrri valdamanna.
Síðan lýðræði hófst hafa tveir
aðilari sý(nt mestan, stórhug jí
þessum málum. Annars vegar
miklir auðmenn og hlutafélögin,
ræningjaskip þeirra. Hinsvegar
hafa frjálsir borgarar í frjálsum
löndum sýnt stórhug sinn með
því að byggja voldugar og fagrar
þinghallir og stjórnarbyggingar.
Með batnandi fjárreiðum borgar-
anna hafa þeir reist sér sjálfum
holl, listræn og smekkleg heim-
kynni. Það er eðlilegt í frjálsu
landi að húsakynni almennings
og sameiginlegar byggingar
stjórnarvaldanna séu með nokkr-
um glæsibrag.
Hallir íslenzkra stjórnarvalda
bera enn svip þeirra tíma þegar
Island var einskonar hreppur í
Danmörku. Stjórnarhallir íslend-
inga eru fimm: Forsetabústaður-
inn á Bessastöðum, Stjórnarráðs-
húsið við Lækjartorg, Arnar-
hvcll, Ráðherrahúsið við Tjarn-
ai-götu og konungshúsið á Þing-
vöillum.
Magnús Gíslason amtmaður,
vinur og samstarfsmaður Skúla
fógeta byggði bæði Bessastaða-
húsið stiúmarhfdllina við
Lækjai'torg. .jVIagnús var stór-
liugá’ ‘maður þýí að- hann reisti
þessi tvö stórhýsi í hallæri en
býggfeí þó StórL og “ hafði teikn-
ingar og nokkra verkforustu frá
érlendum kunnátttumönnum.
Bessastaðir áttu að vera amt-
mannssetur og heimili amtmanns
meðán til vannst. Stórhýsið í
Reykjavík átti að vera í senn
atvinnustöð fyrir hungurlýð
landsins og auk þess fangelsi
fýrir afbrotamenn, bæði konur
og karla. Vinnuskylda hvíldi á
visfmönnum eftir því sem við
mátti koma. Eftir mannsaldur
tók danski landstjórinn í Reykja-
v'ik fangelsið af vistmönnum og
rak þá með harðri hendi til
sinna sveita. Sjálfur gerði hann
heimili í fangelsinu og taldi bet-
ur við eiga að mesti valdsmaður
landsins ætti þar heima í vegleg-
asta húsinu fremur en þjófar og
landshornamenn. Nú var ekki
lengur til innlent fangelsi. Smá-
syndarar voru þá hýddir hver i
sínum átthögum en stórglæpa-
menn þjáðir í dönskum þræla-
viafum. Sat við þetta þar til reist
Vaf~fangelsi við Skólavörðustíg
eftir að landið var byrjað a hafa
nokkur fjárráð. Landshöfðingi
tók við bústaðnum og hinu víð-
lenda Arnarhólstúni af land-
stjóra Dana og bjó þar þangað til
Hannes Hafstein varð ráðherra.
Breytti hannj húsinu i bráða-
birgðaskrifstofubyggingu og
hafði þar um stund valið lið. Síð-
an hefur húsinu ekki verið
breytt til bóta nema þegar Vil-
hjálmur Þór gerði fyrir landsins
hönd á því gagngerðar endur-
bætur. En megingalla var ekki
hægt að nema burt. Stjórnarráð-
ið er gamalt hús, veggir þykkir
og illa byggðir. Gólf, loft og skil-
rúm úr 'timbri. Húsið getur eyði-
lagst á hálfri stundu hvenær sem
eldúr. verður þar laus og mundu
brenna þar óbætanleg skjöl og
heimildik-
Arnarhvoll var byggður í al-
þingishátíðarhrifningunni til að
reyna að sameina í eitt myndar-
legt skrifstofuhús sem flestar
skrifstofur ríkisins en þær voru
fram að þeim tíma dreifðar um
allan bæ oft í lélegum en þó dýr-
um húsakynnum. Guðjón Samú-
elsson stóð fyrir húsagerðinni.
Hússstæðið er prýðileg lóð sem
ríkið átti. Hinn forni suðræni
hallarstíll átti vel við staðinn.
Arnarhvoll kostaði rúmlega 300
þús. kr. en hefur sparað landinu
óhemjufé. Talið er að ríkið greiði
nú allt að tíu milljónir kr. í húsa-
leigu fyrir nýjar skrifstofur sem
ekki rúmast í Arnarhvoli. Þó að
þessi skrifstofubygging væri ekki
ætluð til að vera sem stjórnarset-
ur hefur hún bjargað fjölmörg-
um ráðherrlum frá algeru hús-
næðisleysi með skrifstofu og
hjálparsveitir. Hannes Hafstein
byggði ráðherrabústaðinn við
Tjarnargötu. Það er myndarlegt
timburhús. Þar halda ráðherrar
landsins veizlur sínar fyrir inn-
lenda menn og útlendinga. Þegar
Svíakonungur kom hingað í
heimsókn lét einn af blaðamönn-
um Svia falla háðuleg orð um
„hvalstöð" þá sem íslendingar
hefðu fyrir gestastofu þjóðhöfð-
ingja. Satt er það að nokkuð af
viðum hússins var eitt sinn hval-
stöð á Vesturlandi. Ádeilan var
að visu kesknisorð en vel mega
íslendingar vita að þjóðarsæmd
er oft metin eftir húsakynnum
og framkomu tilhaldsmanna
á stórmótum.
Hannes Hafstein og Tryggvi
Gunnarsson reistu á Þingvöllum
úr timbri hið svokallaða kon-
ungshús 1907. Þingvallanefnd
flutti húsið á stóra og glæsilega
lóð vestan Öxarár. Var húsið
Framhald á 8. síðu
Það er eitt helzta krydd
lífsins hjá mörgum íslend-
ingum að láta æsa sig upp í
háspennu út af pólitík. Hjá
þessu fólki gegna stjórnmál
in svipuðu hlutverki og
haschisch hjá Austurlanda-
búum, þau halda því í æsinga-
vímu, sem ekki svo sjaldan
fer að nálgast hið sjúklega.
En þetta getur líka átt sína
kosti. Smáborgarinn, sem lif-
ir gráu og tilbreytingarlausu
lífi, fær í stjórnmálaæsingn-
um útrás fyrir ástíður, sem
annars eru honum framandi,
hatur, ást og tilbeiðslu. Það
væri hálfljótt að taka stjórn-
málaofstækið frá slíku fólki,
það væri að ræna lambi fá-
tæka mannsins.
Þrátt fyrir allt er ég þó
ekki viss um, að flokkunum
takist að æsa fólk eins mikið
upp við þessar haustkosning-
ar og þeim tókst í vor. Það
er pólitísk þreyta komin í
marga. Og svo er það, að með
hinu nýja kosningaskipulagi
verða úrslitin ekki eins
spennandi og þau gátu orðið
í litlu einmenningskjördæm-
unum. I nýju kjördæmunum
má víða sjá nokkurn veginn
fyrirfram, hyerjir verði
kjörnjr.
Hvernig fara
kosningarnar!
Kosningarnar í vor snerust
að langmestu leyti um eitt
mál, kjördæmamálið. Fyrir
■-þessar kosiningar verður aft-
ur á móti sennilega aðallega
rifizt um efnahagsmál og lík-
lega einnig ýmis mál í sam-
bandi við herstöðvarnar. Og
ekki er ennþá gott að sjá,
hvernig flokkarnir halda á
spöðunum í sambandi við
ennþá gott að sjá, hvernig
flokkarnir halda á spöðunum
í sambandi vió þau mál. Þó
er ég á því, að í sveitunum
muni Framsókn græða á af-
urðasölumálunum, þar er
komið við hjartað í sveita-
fólkinu. Og auðsætt virðist
einnig, að Framsóknarmenn
hyggist vinna atkvæði frá
kommúnistum og Þjóðvörn á
herstöðvamálinu, hvernig svo
sem það kann að takast.
Aldrei síðan ameríski herinn
kom í landið, hefur Fram-
sókn verið jafn hvassyrt í
garð hans og nú.
Sennilega heldur Fram-
sókn því atkvæðamagni, sem
hún fékk í vor, eykur það
jafnvel sums staðar.
Sjálfstæðisflokkurinn er á
milli steins og sleggju í af-
urðasölumálunum, hann er
að reyna að taka tillit bæði
til framleiðenda og neytenda,
en eins og landið liggur nú,
er það hægara sagt en gert.
Þarna á Framsókn, sem fyrst
og fremst er framleiðenda-
flokkur, hægara með að æsa
upp sveitafólkið. Ef til vill
bætir Sjálfstæðisflokkurinn
dálitlu við sig í Reykjavík
og í Reykjaneskjördæmi, en
annars staðar á landinu þykir
mér líklegt að hann standi í
stað eða missi fylgi.
Alþýðuflokkurinn hefur í
afurðamálunum fyrst og
fremst tekið tillit til hags-
muna neytenda. Ekki er ó-
hugsandi, að hann græði eitt-
hvað á þessu í þéttbýlinu, t.d.
í Reykjavík, en meðal bænda
er hann áreiðanlega ekki
elskaður um þessar mundir.
Mér þykir trúlegt, að Alþýðu-
flokkurinn fái svipað at-
kvæðamagn og síðast.
Svipað er að segja um Al-
þýðubandalagið, kjörfylgi
þess verður sennilega líkt og
í vor. Reyndar hef ég hitt
vsvo bjartsýna kommúnista,
að þeir hafa haldið því fram,
að flokkurinn muni græða
þúsundir atkvasða á tungl-
skoti Rússa, en heldur er ég
vantrúaður á það. Hinn gamli
máni er ekki enn farinn að
hafa áhrif á íslenzka pólitík,
hvað sem síðar verður. Miklu
frekar mundi Alþýðubanda-
lagið græða á því, ef ameríski
herinn á Keflavíkurflugvelli
fer að gera einhver ný
glappaskot rétt fyrir kosn-
ingar.
Þjóðvarnarflokkurinn er
engan veginn af baki dottinn
og býður nú fram í þremur
kjördæmum. Hann heldur
sennilega því fylgi, sem hann
hafði í vor, en það nægir
honum ekki til að koma
manni á þing. Og það er trú-
in á, að þetta sé vonlaust,
sem er helzti Þrándur í Götu
Þjóðvarnarflokksina. Það eru
sennilega varla færri en tíu
þúsund kjósendur, sem að
miklu leyti gætu fellt sig við
stefnuskrá hans. En þorrinn
af því fólki styður nú Fram-
sókn og litlar líkur eru til,
að því verði breytt fyrir
kosningar.
Reykjavík
Ef kjósa hefði átt tólf
þingmenn í Reykjavík við
síðustu kosningar, hefði
Sjálfstæðisflokkurinn fengið
sjö, Alþýðubandalagið tvo,
Alþýðuflokkurinn tvo og
Framsóknarflokkurinn einn.
En ekki hefði þurft miklar
breytingar á atkvæðamagni
til þess, að útkoman hefði
orðið önnur t.d., að Fram-
sókn hefði fengið tvo eða AI-
þýðubandalagið þrjá.
Ekki vérður sagt, að list-
arnír í Reykjavík séu neitt
sérstaklega spennandi, hjá
flestum flokkunum er þar
sami grautur í sömu skál og
verið hefur lengi að undan-
förnu.
Hjá Alþýðuflokknum eru
öll efstu sætin skiþuð eins
og síðast. Nú er Friðfinnur
Ölafsson neðarlega á Reykja-
víkurlistanum, en manni
finnst að hann hefði verið
sjálfkjörinn til að verða efst-
ur á lista flokksins í Vest-
fjarðakjördæmi. Eins og áð-
ur er Sigurður Ingimundar-
son einn sterkasti maður list-
ans. Þarna er einnig hinn vin-
sæli tómstundakennari Jón
Pálsson.
Hjá Framsókn eru einnig
litlar breytingar. Nú er eftir
að vita, hvort Einari Ágústs-
syni tekst að komast á þing,:
það stendur sennilega glöggt.
Á lista Sjálfstæðisflokks-
ins eru breytingarnar hvað
mestar. Björn Ólafsson víkur
nú af þingi. Hvort það er að
öllu leyti samkvæmt eigitt
ósk, eins og lýst er yfir, skal
ósagt látið. Björn hefur lengi
átt volduga f jandmqnn innan
Sjálfstæðisflolt’ksir|s,! en að
vísu einnig nokkurn hóp
tryggra f ylgisman^a. Frú
Auður Auðuns er nú í öðru
sæti listans, og er það sterkt
framboð. Pétur Sigurðsson,
sem er í sjöunda sæti og
sennilega öruggur um kosn-
ingu, er algerlega óþekktur
maður, óskrifað blað. Jafnvel
framámenn í Sjálfstæðisfl.
segjast engin deili vita á
honum. Þetta er það, sem
Ameríkumenn kalla „dark
horse“. I áttunda og níunda
sæti eru hinir f ornu fóstbræð-
ur Birgir Kjaran og Bavíð
Ólafsson. Á sínum órólegu
sokkabandsárum munu þeir
báðir hafa verið nazistar, en
menn, sem voru í .Þjóðernis-
hreyfingu Islendinga má nú
líta í öllum flokkum. Og þetta
eru ekkert verri menn, þó að
þeir á unglingsárunum hafi
látið hrífast af einkennisbún-
ingum og trumbuslætti. Þeir
Birgir og Davíð eru báðir
fyrir löngu orðnir skikkan,-
legir borgarar og hættir að
halda, að Churchill gamli sé
djöfullinn holdi klæddur.
Hjá Þjóðvarnarflokkuum
er sú breyting helzt, að í stað
Bergs Sigurbjörnssonar er
kominn í annað sæti þorvald-
ur Ömólfsson, kennari við
Kvennaskólann. Og ungpíur
frá þeim skóla segja, að hann
sé yndislegasti maður á jarð-
ríki, þær mega vart mæla af
hrifningu, ef á hann er
minnzt. Spurningin er bara
sú, hve margar af þeim eru
orðnar atkvæðisbærar. Hér
Framhald á 8. síðu.