Mánudagsblaðið - 08.11.1948, Qupperneq 3

Mánudagur 8. nóvember 1948.
MÁNUDAGSBLAÐIÐ
AGSÞAHKA
jóns Reykvíkings
„Factum'
Hér áður l'fcr slettu ís-
■lendingar drjúgum lat'ínu, og
eru nokkrar minjar þess enn
í málinu í afbökuðum latánu
orðum. Nú á dögum er mjög
'flágætt að heyra hreinar
latínuslettur, þær heyrast
helzt ekki manna á milli.
Latánukunnátta er ekki leng
ur fyrir hendi, en nú er hins-
vegar óspart slett ensku og
stundum dönsku, þó dönsku-
slettunum hafi stórfarið aft-
ur bæði að gæðurn og magni
4 stríðsárunum.
En það er þó ein latínu-
sletta, sem enn lifir og er
furðu algeng í munni manna,
sem aldref. haf-a opnað lat-
neska bók. og auðvitað er
hún vitlaus — ég á við orð-
ið ..factum'*. sem þýðir stað-
reynd á latínu. Menn nota
þetta orð algengast í fleir-
tölu, þó ekki. sé nema um
eitt ..factum“, eina staðreynd
að ræða.
Dæmi úr samtali í morg-
un:
Er Guðlaugur Rósinkrans
orðinn svo vandur að virð-
ingu sinni, að hann ætli að
stefna Óla Helga, vegna þess
að Guðlaugur éigi að verða
þióðleikhússtjóri? segir A-
— Þjóðleikhússtjóri, hann
Guðlaugur, það getur ómögu-
lega verið! hrópar B.
— Ja, það er nú bara
facta, segir þá A. með mik-
illi áherzlu á orðinu facta
Hér átti A. að segja fact-
um, því auðvitað er það ekki
nema ein staðreynd (og hún
leiðinleg), ef Guðlaugur er
ákvarðaður til þess að verða
íþjóðleikhússtjiórL
Heimsósómi og
landsósómi
aðist Skáld-Sveinn. Hann
orti kvæði. sem nefnt er
Heimsósómi. Það er ófögur
lýsing á aldarfarinu hér í
landi. Sveinn segir m. a- svo:
næstu alda eftir Hallgrím
skrifuðu um samtíð sína. Það
má heita, að allir væru bá á
eitt sáttir um að níða þtóð-
bræður sína og spá beim illu,
enda voru þá löngum hörm-
ungatímar og mönnum gramt
í geði.
Senn allt uppétið
BÆKUR
Hvert skal lýðurinn lúta?
Lögin kann enginn fá
nema baugum býti ti'l>
tekst inn tollur og múta
taka þeir klausu þá,
sem hinum er helzt í vil.
Vesöl og snauð er veröld
af þessu klandi,
völdin efla flokkadrátt
í landi,
harkamáiin hyljast mold
og sandi, —
hamir.gjan banni, að þstta
óhóf standi.
Já — ekki var það 2att þí:
tollar, mútur cg
dráttur. Slíkt og annað get-
ur ekki staðið lengi." Syeinn
var ekki einn um að ýrkja
slíkt á sinni öld og þeim
næstu. Skáldin kepptust um
að vrkja „heimsóscma'* og
stefndu landsósómanum, eins
Fyrsta bindi af ritsafni nýja smásagnasafni Hagalína
Hagalíns er nýkomið út og, Gestagangur. Rúmsins vegna
neínist Gestagangur. Ern' get ég þó eigi gert því verðug
það fimmtán nýjar smásög- ‘ skil. Skal aðeins drepa laus-
ur, en fremsta núlifandi lega á fyrstu söguna. Dreng-
meistara í þeirri grein skáld-j skapur. Sagan gerist á fjörð-
skaparins hér á Iandi, tel ég1 um vestur á bænum Álftalóni,
hiklaast vera þá:' Guðm. G. j segir hún frá vinnumönnum á
Hagaiín, Jakob Thorarensen bæ þeim, sem sendir eru á
og' Þóri Bergsson (Þorstein smokkfiskveiðar eða ,,á
Smokk,“ eins og það er kailað,
— inn í Skógarfjörð, er það um
haust, og allra veðra von. Ás-
•Jónsson).
Á 19. öld fór að birta. Jón-
as Hallgrímsson sá í anda
fagra dali fulla af skó'gum og
frjáisa menn, þegar a-ldir
renna. Eg held, að þessi
bjartsýni Jónasar hafi eKki
átt minnsta þáttinn í ástsæld
hans, hann hætti þessum
harmagrát um þjóðina, en
gaf löndum sínum nýjar von-
ir, brá upp björtum mynd-
um, ginnandi fögrum eins og
„fata morgana“ á endalaus-
um eyðisandi. ----- , _ (
En rödd Jónasar var næst- eru enginn takmörk sett. Þeir. þiðnaði þá um malbemið á
um því einstæð. Eftir hans eru ódauðlegir. Jafnvel í sjáif- Vagni gamla. Þeir hafa hreppt
dav urðu margir til að hef ja ’ um efnisheiminum. verður ill og aðhlynningu ^ af
QÖno skornum skammti, að Skóga-
“ V.Áu Sná' ES 5k“ “T botni, þar sem þeir leituSu var-
\ esæla. lano, ar Ný, bóndin„ þar Tómas a5
nafni, hafði enda vísað þeim á
Það er svo ura mig að er ég
heiisa upp á gamalkunningja frá. geir bóndi fór ei með könuin
bernskuárunum, þá hlýnar mérj sínum, heldur fól Vagni gamla
ætíð fyrir brjósti. Svo er einn-, formennskuna. Smokkfisksvéið-
ig um fornkunningja manns í( arnar ganga heldur rysjótt, og
heixni skáldskaparins, séu þeirj koma karlarnir aftur eftir
meistarastykki síns skapara, ja,' fjóra daga lerkaðir allmjög,
þá lifa þeir. Já lengur en gamli! enda fámæltir. En þá kemur
æskuvinurinn; æviskeiði þeirraj Bakkus Ásgeiri til liðssinnis, og
Bgtið er nú meðan sætt er,
senn er nú étið hvað
ætt er,
vesæla land!
Þetta sagði Matthías Jooh-
Eg var raunar °kki nema
þriggja ára, þegar Hagalín sendi
frá sér sína fyrstu bók: Blind-1
sker S. 1921. En það inan ég
að er ég átta ára hnokki átti
fyrst að fara í barnaskóla
þaklausa tóft til næturgistingar.
En næturgreiðann létu karlarn-
---~ . . umsson 4 síðari hluta aldar-
og beim kom hann fynr sjon- sem leiðf og fleira
Jir smokkfiskinn gjaida Tómasi
farkennaraskóla í afskekktri bónda húskörhim hans.
ir, niður í hið neðsta. Þessir
Gunnarar Gunnarssynir eru
lét sá góði maður sér um
Gunnarar uunnaissynu c ' kki betra þeg-
nú rtW að öðru frœg.r e„ m„n„
kjarnmiMu orðbragði, og ma
G. G. vel við una, ef orðfæri
hans verður jafnmikils metið
eftir nokkur 'hundruð áv,
þegar lýsingar hans á lands-
ósómanum 1948 og hrakspár,
eru að öðru leyti orðnar ó-
merkar fyrir atburðanna rás
eins og formælingar þeirra
gömlu.
Losti, sjálfræði, leti
Nokkru seinna eða á 17. öld
orti Hallgrimur Pétursson
En begar vel lá á karli,
orti hann:
Flýjum ekki, flýjum ekki,
flýjum ekki þetta land,
það er að batna,
iböl að sjatna, o. s. frv.
Þá stundina fannst nonum
það vera að batna!
Djöfullinn á
Snæfellsnesi
í byrjun þessarar aldar
lifði enn talsvert af þessum
Aldarhátt. Þar segir hann gamla anda. íslendingar vonu
taldir aukvisar og asnar, en
það var reyndar á sömu ár-
unum og landsmenn voru að
Eg drap la-uslega á það á
mánudaginn var, hvernig
Gunnar Gunnarsson stefnir
öllu þvií, sem nú er uppi á
íslandi, norður og niður. G.
G. er svo sem ekki einn um
að kyrja þennan söng. Því
er óspart haldið frarn, að
þjóðin sé á „hraðri leið til
helvítis“. Sérstaklega á ung-
dómurinn að vera svo ger-
spilltur, að ekkert blasi við,
þegar sú kynslóð tékur við
landi og ríki, annað en and-
legur og efnalegur dauði
þjóðarinnar. Þetta leiðinlega
orðagjálfur um spillingu
þjóðarinnar er ekkert nýtt
fyrirbrigði. Svona hefur
kveðið við á öllum öldum hér
á landi. Ef spár manna eins
og Gunnars og hans líka
hefðu rætzt og orð þeirra um
ástand samtíðarinnar verið
réttmæt, væri nú ekki leng-
ur neinn íslendingur til. Það
mun hafa verið um 1400, að
sá maður var uppi, sem kall-
um samtíðarmenn sína:
Nú er öld snúin,
á aðra leið búin,
þar yfir má klaga.
Frækleikur lúinn,
af landi burt flúinn,
því líða menn baga;
röggsemdin rúin,
sést rýr vina trúin
og rekin úr haga;
ágirnd fram knúin,
en grær lasta grúinn,
flest gengur aflaga.
Og æskumennirnir á tíma
Hallgríms fá sTtt óþvegið:
Ungdómsins æði
þó áður fyrr stæði
til afreka hárra,
losti, sjálfræði,
leti, svefn bæði
það lízt þeim nú skárra.
Eg hefði svarið fyrir, að ég
mundi nckkurn tíma nefna
þá Hallgrím Pétursson og
Gunnar Gunnarsson í sömu
andránni. en líkindin milli
lýsinga þeirra á samtíma-
mönnunum, einkum þó æsk-
unni er sláandi.
Svo er alveg óhætt að
hlaupa yfir að tilfæra nókk-
uð af þvá, sem ritspekingar
styrkja sem óðast undirstöð-
una að fu'llveldi þjóðarinnai.
Dr. Helgi Péturss segif svo
Skírni 1912 um Snæfellinga
sveit, — að þá hafði ég lesið
fyrstu bækur Hagalíns og þótti
mér þá mest i varið f jórðu bók
hans: Veður öll Válynd, Rvík.
1925, án þess þó að gera mér
grein fyrir í hverju ágæti henn-
ar væri fólgið. Sennilega hefur
það verið hin ramma kyngi, í
ætt við fornynjur og tröll þjóð-
sagnanna er orkaði á hug minn.
Og víst er um það, að eftir það
las ég hverja nýja bók eftir
Hagalín, jafnóðum og þær komu
út. Enda var ég svo lánsamur
að lestrarfélag sveitarinnar var
á heimiii móður minnar, og
átti ég að teljast bókavörður,
og þóttist maður að meiri.
Frá þeim árum eru ýmsar
sögupersónur Hagalms, góðvin-
ir mínir. En: „Það þýðir ekki
að þylja nöfnin tóm,“ og
skal því ögn vikið að upphafi
greinar þessarar, semsé hmu
Það bar tii tíðinda næsta
vor að Tómas í Skógabotni bar
sjóhrakinn að landi í Álftalóni
ásamt sonum sínum tveimur, og
verður hann nauðugur viljugur
að reyna þegnskap Ásgeirs
bónda. En um málagjöldin hef-
ur þú lesandi góður án efa gott
af að kynna þér af eigin lestri.
1 þessu smásagnasafni steitir
Hagalín ekki á neinum „Blind-
skerjum," fremur en áður. Hjá
honum er ætíð líf og litur í máli.
Bókin er í allt rúmar 22 arkir,
356 bls. að stærð í Skírnisbroti.
Það er vel að hafin skuli vera
heildarútgáfa á verkum Haga-
líns. Ytri frágangur þessa
fyrsta bindis er með ágætum,
og á útgáfufélagið Kaldbakur
þakkir skilið fyrir myndarskap-
Stefán ftafií.
og landsmenn í heild:
„Það er eins og hönd djöf- ’iega
ulsins hafi legið bungar á
Snæfellsnesi en öðrum st-öð-
um á landinu og þjakað meir
en eldgos, jarðskjálftar og
hafísar, sem margar aðrar
sveitir fengu meira að kenna
á. Kúgunarmerkin, sem raun-
ar alls staðar eru glögg á
þessari þjóð. eru hvergi
■gleggri og skelfilegri, þegar
þess er gætt, hvers konar
fólk það var, sem þenna „út-
skaga áður of byggði“- Þetta
er eitt af því, sem spillir á
garð barna, krypplinga og
atgjörvis! Psð niá sannar-
\ lega segja, að þjóðin hafi
ekki verið lengi að þvá að,
rísa upp úr þeim kirkjugarði,
enda snérist Helgi brátt til
þeirrar trúar, að íslendingum
væri ætlað stórkostlegt,
iheimssögulegt hlutverk ems
og Adam Rutherford og Jón-
as skrifstofustjóri Guð-
mundsson féllust síðar á.
Hafi þeir skömm
fyrir lesturinn
mæii — sízt æskumennimir,
sem nú eru uppi.
Hernámssmekkur
Það vantar ekki, að mörg
eru þau falleg húsin nér í
bænum. sérstaklega þó ein-
stöku íbúðarhús. Opinberar
| byggixigar takast miklu mið-
! ur, og er það sorglegt. Eg er
| sannfærður um, að smekk-
vísir afkomendur eiga eftir
að formæla okkur fyrir
margar þær byggingar, sem
við höfum reist á seinustu ár-
nægju ferðamannsins á Snæ- ........ - r . , ,,
fellsnesi, ekki sízt þess, sem (Skáld-Svemi a 14. ow u:
farinn er nokkuð að skilja, Gunnars Gunnarssonar a - .
hvað búið hefur í þessarijöld, sýnir, að sá landsosomi
ibTÓð 00 hvílíkur barna- og að níða fósturjorð og samti -
PJUU, y ___ , ritsoek-
um og erum að reisa. Meimt-
Þessi þverskurður gegnumi aðm, Frakkk sem spókaði sig
bckmenntasöguna, allt ^ frá ■ ^ götunum talaði við míg
um þennan „gout de la occu-
pation“ — hernámssmekk í
sumum stærri byggingum.
atgjörvis-, kryppUnga-,
kirkjugarður þetta land er ■■'■
Helgi kallar landið vera
armenn hefur verið ntspek-j g ifljhÚSSÍns
okkar furðu munn-j
ingum - ... ,
tamur, og skyldi engxnn latai
fyrir 36 árum síðan kirkj-u- sér bregða við slík svigur-
Þú skalt, samborgari góð~
Framhald á 7. siðu«