Tíminn - 04.08.1977, Síða 8

8
Fimmtudagur 4. ágúst 1977
Tíminn heimsækir Hraun í Ölfusi
Myndir og texti Haraldur Blöndal
Hugmyndir um sameiningu
Bærinn Hraun I ölfusi er vift
sjó, stutt frá Þorlákshöfn.
Hraun er tvíbýlisjörö. Aöra
jöröina situr Hrafnkell Karlsson
ásamt fööur sinum en hinn hlut-
ann situr fööurbróöir Hrafnkels.
Fyrst var Hrafnkell spuröur
hvernig samvinna væri milli
landbúnaöarsvæðisins og Þor-
lákshafnar. Hann kvað samvinnu
ávallt hafa verið góða. Þorláks-
höfn heföi i upphafi ekki veriö
nema örfáir bæir, en þar væri nú
um þúsund manna byggö. Ljóst
mætti vera, aö ör stækkun
byggöarinnar hlyti fyrr en siöar
aö leiöa til þess aö leiöir skilji.
Ólikir hagsmunir
þéttbýlis og bænda
„Meðan samvinnan i hrepps-
nefnd er svo góö sem nú er, tel ég
ekki hættu á ferðum,” sagöi
Hrafnkell. „Meirihluti hrepps-
nefndar er hins vegar skipaöur
mönnum frá borlákshöfn, og sá
möguleiki er ávallt fyrir hendi aö
bændur veröi misrétti beittir.
Þessir aöilar eiga nú þegar ólikra
hagsmuna að gæta. Þorlákshöfn
er i' út jaðri sveitarfélagsins, og öll
þjónusta sótt til Hverageröis eöa
Selfoss. Það eru aðeins þeir
bændur sem næstir eru Þorláks-
höfn,sem þangað sækja þjónustu.
Sú hugmynd hefur komiö fram,
að sameina skuli Hveragerði og
Þorlákshöfn i eitt sveitarfélag
meö ölfusinu.”
Þéttbýlið sprengir
upp jarðaverðið
Þegar taliö barst að útþenslu
byggöarinnr sagði Hrafnkell:
,,NU er unnið að landnýtingar-
skipulagi i ölfusinu. Þegar fariö
var að kanna þessi mál, þótti
ljóst, að gripa yrði þau föstum
tökum. Fyrst og fremst er það
igangur þéttbýlisins I land undir
. umarbústaði og jafnvel heilar
arðir, sem i;nýr á um varanlegt
ra ntiðarsk pulag. t sambandi
■ ið s imarbústaðina má nefna
ýmis hrikalag dæmi eins og
Grim: æsið, Þingvallasveit og
fleiri staði, þar sem sveitarfélög
hafa gripið of seint i raumana.
Skipulagsskylda i hreppum er þvi
bráð nauösyn.
Þeirsem stunda hér landbúnaö
vilja verja sveitina eða hluta
hennar undir landbúnað eins og
verið hefur.
En nágrenni við þéttbýli
skapar alltaf vandamál. Járða-
verö rýkur til dæmis upp úr öllu
valdi. Bændur geta fengið svo
hátt verð fyrir jarðirnar, að þeir
geta lifað góðu lifi mikinn hluta
ævinnar. Afrakstur jarða fæst
hins vegar ekki nema meö miklu
striti bænda og löngum vinnu-
degi. Frá fjárhagslegu sjónar-
miöi væri þvi skynsamlegast að
losa sig við jaröirnar. Hér hafa
menn þó mikinn áhuga á land-
búnaði og klóra þvi í bakkann.
Þessu skipulagi er þvi fyrst og
fremst ætlað að stemma stigu við
þeirri þróun, sem ég hefi nú lýst.
Vonandi verður stundaöur hér
landbúnaður um ókomna tið, þó
ekki væri nema á beztu jöröun-
um. I þessari skipulagsnefnd eiga
sætifulltrúarfrá Hveragerði, Sel-
fossi og ölfushreppi. Auðvitað er
sala jaröa alltaf viðkvæmt mál.
Hér eru nú nokkrar jarðir setnar
mönnum, sem sækja aðalatvinnu
annað. Nú eru komin ný jarðalög,
sem ýta undir aö jarðir séu ekki
seldar nema til ábúðar. Þetta er
nauðsynlegt, enda þótt með þessu
sénokkuð gengið á eignarréttinn.
En flestir bændur, sem hugsa sér
að stunda búskapinn af fullri al-
vöru, eru ánægðir með þennan
þátt löggjafarinnar.
Allt frá sandi
ofan i söl
Hraun er ein mesta hlunninda-
jörö á Suöurlandi og var Hrafn-
kell inntur eftir því hvað þar bæri
Hveragerðis og
Þorlákshafnar í eitt
sveitarfélag með
Olfusinu
— segir Hrafnkell
Karlsson, bóndi
á Hrauni í Ölfusi
Hrafnkell Karlsson.
hæst: „Hér er bæöi lax og
silungsveiði. Laxinn er einungis
veiddur i net, því nýgenginn úr
sjó tekur hann illa stöngina. Við
seljum lika veiöileyfi til sjóbirt-
ingsveiða. Talsvert er um reka og
selveiði er nokkur.
Við seljum sand, sem notaöur
er i pússningu. Þessi sandur fer
einkum I næstu sveitarfélög og til
Reykjavikur. Hér er um aö ræða
framburð úr ánni, og óhætt að
fullyrða að um gifurlegt magn er
að ræða, sem endast mun i ára-
tugi.
Hér er einnig talsverð sölva-
tekja, sem stunduð hefur verið i
margar aldir. Sölin eru tind
seinni part sumars úr Hásteina-
skeri, tæpa 400 metra frá landi.
Til tinslunnar er valin bezta fjara
ársins. Sölin eru handtind i poka
og siðan sólþurrkuð. Við höfum
ekki sinnt sölvatinslu sem skyldi,
þvi hún er ekki viða stunduð. Þó
er hún til dæmis talsverö I Vest-
mannaeyjum, en þar þykja sölin
grófari, enda seljum við talsvert
til Eyja. Salan fer vaxandi og við
seljum m.a. til Náttúrulækninga-
félagsins.”
Skeifusmið
i skammdeginu
Frá þvi segir i Egils sögu, aö
Skalla-Grimur var járnsmiður
mikill, og hafði rauðablástur
mikinn á vetrinn og sótti fast um
smiðjuverkið. Hrafnkell hagar
járnsmið sinni likt og Grlmur
forðum tið:
,,Ég smiða skeifur fyrir
Reykjavikurmarkað og sel beint
til járningamanna. Einnig smiða
égskeifur fyrir nágranna mina og'
sveitunga. Ætli ég smiði ekki
nokkur hundruð ganga yfir árið.
En ég vinn þetta einungis á
veturna, þegar ekkert er að gera,
og reyni að koma mér upp lager.
Aö sumarlagi kveiki ég nær aldrei
upp i smiðjunni. Þetta hefi ég
dútlað við undanfarinf jögur ár og
kom mér sjálfur upp smiðjunni
með litlum tilkostnaði. Þetta er
þó vond vinna og þreytandi að
standa lengi i sóti og reyk. Auk
þess fer þetta illa með mann, þó
gaman sé að gripa i skeifusmið-
ina með gegningum.
Stundar köfun
„Fyrir niu árum byrjaði ég til
sjós. Þá var ég að hefja búskap á
móti föður minum, en átti aðeins
fáar kindur og stundaði því sjó að
vetrarlagi. Ég kynntist þá köfun
og fékk mikinn áhuga á hénni.
Eftir fyrstu vertiðina keypti ég
mér kafarabúning, og notaði
sumarið til að æfa mig þar sem
ekki sást til min. Strax á annarri
vertið fór ég að stunda köfun og
lenti eðlilega i ýmsum erfiðleik-
um og ævintýrum, þvi þetta var
ekki sá leikur sem ég hélt i
fyrstu.”
Þegar Hrafnkell var eftir þvi
inntur hvenær hann hefði komizt i
hann krappastann vékst hann i
fyrstu undan aö svara, en hóf loks
frásögn sina:
flæktist i honum. Ekki bætti um
öldugangurinn og hversu skipiö
hjó. En þegar ég var búinn að
skera þennan taum frá, þá fann
ég fyrir loftleysinu og ætlaði aö
losa mig. Þá fann ég að ég var
flæktur i riðlinum. Min fyrsta
hugsun var að reyna aö bjarga
. mér undan þvi höggi sem bátur-
inn gæfi mér þegar hann kæmi
niður úr næstu öldu. En ég fékk
talsverthögg.Sogiö aftur af bátn-
um gar gifurlegt og ég missti af
mér gleraugun. Ég fann að ég var
reyrður, og skar og skar eins og
óður maður með hnif, sem ég
hafði bundinn við úlnliðinn. Ég
hélt áfram að skera þar til ég
losnaði. Með næsta höggi bátsins
iosnaði ég afturmeð og heilmikil
dræsa með mér. Þá var ég anzi
illa farinn, var dreginn upp og
skipt um kút. Þegar ég var búinn
að jafna mig fór ég aftur niður, i
þetta skipti hlémegin. Þá fann ég
að riðilinn rak allan frá mér og
allt gekk vel. Seinna talaði ég við
reyndan kafara, sem sagði mér
hvernig á að bera sig við þetta.
Fj öldi manna kaupir kafara-
búning og þau tæki sem til þarf.
Fólk skilur ekki af hverju flestir
þeirra hætta. Astæðan er einfald-
lega sú, að þeir þola'ekki álagið.
Þegar menn fjargviðrast yfir
þeim upphæðum sem kafarar fá
fyrir vinnu sina, gleyma þeir oft
þeirri áhættu og raunar lifshættu
sem kafarinn má þola. Starfið er
þvi sizt oflaunað.”
Rófnarækt
Um rófnaræktina sagði Hrafn-
kell: „Ég byrjaði á rófnaræktinni
á síðastliðnu vori. Ahugi minn
beinist fyrst og fremst að land-
búnaði og ég hef alltaf viljað hafa
fulla atvinnu hér við búið. Fyrst
setti ég niður I einn hektara, gekk
vel og seldi allt. Að visu skemmd-
isttalsverthjá mér, en þar var lé-
legum geymslum um að kenna. í
vor jók ég umsvifin og setti niður i
tvo hektara. Þá fór ég út i bygg-
ingu geymsluhúsnæöis. Það var
nauðsynlegt til að standast sam-
keppnina um kröfur, sem gerðar
eru til geymslurýmis. Ég sótti
hins vegar of seint um lán hjá
stofnlánadeildinni og fær þvi ekki
lán á þessu ári. Þess vegna á ég i
erfiðleikum með að koma upp
geymsluhúsinu.
Skar eins og
óður maður
„í fyrsta skiptisem ég fór niður
eins og það er kallað, var tals-
verðursjór. Þá höfðum við fengið
svokallað drauganet i skrúfuna,
net sem lengi hafði legið i sjó.
Netiö fengum við upp á dreka
þegar við vorum að draga tross-
una. Þaö þarf ekki að orðlengja,
aö netið festi skrúfuna algjörlega
og skipið var hjálparvana. Þá
varð úr að ég skyldi reyna. Ég
vissi lítið hvað ég var aö hætta
mér út I, en niöur fór ég,með
öryggislinu eins og venja er.
Kafarinn þarf að skjótast undir
bátinn þegar hann lyftirsér á öld-
unni og reyna að skoröa sig, þvi
annars er hætta á að hann rotist
eða veröi fyrir öðrum meiðslum.
Þetta tókst mér. Ég lét bátinn
reka frá mér, en þaö var ógæfan.
Þegar ég var búinn að skera frá
taumana öðrum megin losnaði
riðillinn og dreifðist um allt, en ég
Ofbeit á afréttinni
Að lokum vék Hrafnkell nokkuð
að afréttinni i landnámi Ingólfs:
„Þessi afréttur liggur aö mörgum
sveitarfélögum. Selvogi aö vest-
an, Reykjavik og Mosfellssveit að
norðan og Grafningi að austan.
Svæðiðer ofbeitt. Sú hreppsnefnd
sem nú sitnr skipaði sérstaka af-
réttarnefnd. Hún kom á fundi
með flestum sveitarfélögum, sem
eiga sameiginlega afrétti I land-
námi Ingólfs. Þar var samþykkt,
aö öll lausaganga hrossa skyldi
bönnuö i afréttum þeirra. En
ágangur hrossa, sérstaklega frá
Reykjavik, hefur veriö mikill. Til
uppgræðslu á afréttum höfum við
lagt fram eina milljón króna
undanfarin tvö ár og 1,2 milljónir
I ár. Landgræðslan sér um fræ-
dreifinu og áburðar fyrir þetta fé.
Þá sá Landgræðslan um að girða
3-400 hektara svæði i heimalönd-
um sem liggja ógirt. Þvi lauk i
fyrra.”