Ísafold - 19.01.1916, Blaðsíða 2

Ísafold - 19.01.1916, Blaðsíða 2
ISAFOLD vissum vér einkis annars dæmi. Allri hans iðju fylgdi auðsætt gagn, en heilsa hans sjálfs varð að helstríði; hjálpaði hér eigi heilsufræði né hins góða manns gull og silfur. Tryggari er hundur en tunna gulls á hólmi við Hel herra sinum. — Fór hann í flvti, en fylgdi á bryggja blessan boðandi barnafjöldi. »Heill, heill heiml Himnadrottinn bjóði þig, hinn veglyndi velkomínn heimU — Og kominn ertu heim,— komnar þó fyrri blessunarbænir barna vorral Heilagar hendur hafa nú sjúkum hvílu búið á himingeislum. — Tvö stórhýsi standa hér á torgi, kend við »hvíld Karolínu*, svífa þar svipir á sólargeislum göfugs sonar og góðrar móður. Geymdu svo Island með Akureyri gests þíns nafn gulli skriíað: Fyrir hjálp við þig hneig þér að fótum — gleym þvi eigi — George Schrader. Matth. Jochumsson. Látinn er 15. þ. mán. gamall heiðurs- bóndi hér í nágrenninu, Guðmuudur Einarsson, sem lengi bjó í Miðdal í Mosfellssveit. Sonur hans er Einar bóndi, sem nú býr á íöðurleifð sinni. sérstakt rannsóknarefni: með hvaða tilfinningum menn, sem eru fyrir sitt leyti alvarlega trúaðir kristnir menn, vinni þau verk, sem stríðið heimtar af þeim, en íara annars al- gerlega í bág við fyrirmæli meistara þeirra. Höf. kannast við þá erfiðleika, sem séu á að svara öllum slíkum spurn- ingum á þessu stigi ófriðarins, og honum dylst ekki, að jafn stutt dvöl á ófriðarsvæðinu og dvöl hans þar, nægi ekki til þess að draga neinar algildar ályktanir af því, sem augað sá og eyrað heyrði, eða til að kveða upp algildan dóm um triiarleg fyrir- brigði ófriðarins. En hinsvegar álít- ur hann þó, að notast megi við at- huganir sínar og byggja á þeim á- lyktanir, sem að haldi megi koma, að minsta kosti í bili. En hann styðst ekki við eigin athuganir ein- vörðungu, heldur og við ýmislegt, sem aðrir hafa um sama efhi ritað (bækur, blaðagreinar og bréf). Og þótt gögnin, sem hann s-tyðst við, séu aðallega þýzk, svo að menn kunni að segja, að einhliða sé á málið litið af sér, þá sé, þess að gæta, að hin triiarlega reynsla manna í stríðinu sé að miklu leyti ósnortin Sviplegt fráfall. Hingað barst í gær símskeyti frá Khöfn um að Magnús Stephensen kaupm. hefði fallið útbyrðis í ofsa- stormi þ. 13. þ. m. af eimskipinu Skálholti. Þetta sviplega slys bar til í Norðursjónum og var skipið á leið héðan til Khafnar, lagði af stað milli jóla og nýárs. Magnús heit. ætlaði sér til Dan- merkur í þeim erindum að búa undir heildsöluverzlun sem hleypa átti af stokkunum í vor (1. apríl). Hann varð aðeins þritugur að aldri, fæddur 6. julí 1885 sonur Magnúsar Stephensen fv. landshöfð- ingja og frú Elínar konu hans — hinn eini er lifði, því að fyrir skömmu mistu þau hjón hinn son sinn, Jón- as stud. juris. Magnús heitinn byrjaði skólanám í Latínuskólanum en hvarf frá hon- um og gaf sig eítir það við verzlun- arstörfum. Hann var drengur góður, kátur í sinn hóp, orðheppinn og gaman- samur. Er það harmsefni að hann skyldi falla svo óvænt frá, langt um for- lög fram, með svo sviplegum hætti einmitt er hann var i þann veginn að hefjr aðal-lífsstarf sitt. Fisksala til Bretlands. Botnvörp- ungurinn Rán aeldi afla sinn í Fleet- wood á fóstudaginu fyrir 34.200 kr. Skipafregn: I s 1 a n d mun ófarið frá Leith enn. Minsta kosti hefir enn eigi borist um það neitt símskeyti. Mikil töf hefir að því orðið, að nú hafa Bretar tekið þann sið upp að tœma skipin, sem frá Khöfn koma, að pakkapóst. Gullfoss kom til Lerwick þ. 15. jan. Enn ófrétt, hvort farinn er það- an. Pakkapósturinn hóðan verið tek- inn úr honum. í Rauða krossinn brezka er nýfar- inn héð&n námspiltur úr Mentaskólan- um, Steinn Emilsson, sonur síra Guðm. heit. Emils Guðmundssonar á Kvíafoekk. Lenti hann i missætti við einn kennarann og sagði sig, af þeim ástæðum, úr skóla, en hygst að halda áfram skólalærdómi í Khöfn með tíð og tíma. ísafold á von á pistlum frá þessum manni þegar hann er kominn á her- stöðvarnar. af öllum þjóðernismismun, svo að það sem eigi heima um menn af einu þjóðerni, eigi einnig heima um menn af öðru. Því til sönnunar er á það bent, hve nærri því ómerkjan- lega lítill munur sé á þýzkum her- mannabréfum, sem birt hafa verið á pretiti, og samskonar bréfum frakk- neskum og enskum. Áður en gerð er grein fyrir hin- um trúarlegu áhrifum hernaðarlífsins, lýsir höf. áhrifum hernaðarlífsins yfir- leitt á sálarlíf hermannanna. Þar tekur hann mönnum mikillega vara fyrir, að hugsa sér hermanninn á vígstöðvunum nákvæmlega eins á sig kominn og hann var heima, eða hugsa sér hann ains og einn af oss, sem heima sitjum, svo að alt, sem honum mætir eða fyrir augu ber, horfi eins við honum og oss. Her- maðurinn verður allur annar maður, er á vígstöðvarnar kemur. Hann ger- breytist fyrir áhrif umhverfisins, sem hann þar lifir i, — bæði til líkama og sálar. Nýir eiginleikar koma fram hjá honum, og eins nýjar þarfir. Alt það, sem hann verður nii á sig að leggja, verður til að herða hann og stæla. Og alt það, sem hann verður að fara á mis við, skapar Deilan um Leikfélagið. Eg átti kollgátuna, er eg gat þess til í síðasta blaði, að það mundi koma »hljóð úr horni« — Leikfé- lagshorni — út af hugleiðingnm mínum um Leikfélagið. Það hefir meira að segja verið gripið til istórskotaliðsinsc, þar sem sjálfur formaður Leikfélagsins er lát- inn vaða fram á vígvöllian — fyrst undir dulnefni og síðan afhjúpast í sinni dýrð, sem sjálfur formaðurinn fyrir þjóð-leikfélagi landsins. Eg játa, að mér datt aldrei í hug, að fyrri greinin í Vísi, undirrituð Nego, gœti verið eftir Leikfélagsfor- manninn, heldur væri eftir hinn venjulega tilbera. En eg verð um leið að játa, að eg á enn bágra með að trúa því að seinni greinin sé eftir hann, þó að eg neyðist til þess sök- um þess, að fult nafn hans stendur undir. A dauða mínum átti eg von, en ekki þvi, að Leikfélagsveran væri búin að blinda hann svo á málum, er islenzka leiklist snerta, og fylla hann því ofstæki, að hann hentisér út \ aðra eins hártogana-gandreið og gert hefir hann í afskiftum sínum af ritdómum mínum. Og eg átti ekki heldur von á jafn-svæsnum og ókurteisum ummælum afhans hálfu í minn garð. Finst það naumast sæmandi fyrir sjálfan formann Leik- félagsins að stökkva svo hrottalega upp á nef ser, þótt einhver dirfist að láta uppi aðfinningar við starf- semi Leikfélagsins, þegar það er gert áreitnislaust og þegar hann má vita, að eigi eru af öðru sprotnar en hugleikni um, að sótt verði á ís- lenzka leiklistarbrekku. Og mest furðar mig þó á orðum Leikfélags- formannsins, þar sem mér skildist á honum í samtali, áður en ritdóm- ur minn kom út, að við værum eigi svo fjarlægir i skoðunum um nú- verandi starfsemi Leikfélagsins og framtíð þess. Vegna þess hversu ofstækislega og »óvandvirknislega« Leikfélagsfor- maðutinn fer með nokkrar setning- ar úr leikdómum mínum, rífandi þær tit úr samhengi og undirstrik- andi einstök orð, alveg i óleyfi, án þess að tilfæra, að sjálfur hafi gert, neyðist eg til að fara um það nokk- uium orðum. honum nýjar þarfir. Sérstaklega þetta þrent verður til þess að hafa um- skapandi áhrif á hermanninn og ger- breyta honum: hin mikla áreynsla, sem hermannalífinu er samfara, hatt- urnar, sem sífelt vofa yfii og hðrm- ungarnar, sem hann daglega er sjónar- vottur að — og þetta þrent á óend- anlega miklu hærra stigi en vér þekkjum það frá daglegu Hfi voru á friðartímum. Og það sem gerir að verkum, að hermennirnir fá afborið þetta, sem á friðartímum mundí hafa algerlega lamandi áhrifáhvern meðal- mann, er á hinn bóginn þetta þrent: preytan, vaninn og samýélagstilfinn- ingin. Þreytan gerir það að verk- um, að jafnskjótt og skyldustörfin leyfa hermanni að hvílast, getur hann sofnað .frá öllu saman, eins þótt ó- vinirnir haldi áfram að skjóta, séu sprengikiilurnar ekki því nærgöng- ulli. Þá gerir vaninn ekki minst til að draga úr áhrifum þess, er fyrir augun ber. Það ásigkomulag, að vera í sífeldri hættu staddur, verður her- manninum að vana. Hann hættir fljótt að finna til þess. Og þegar nýir hermenn koma til vígstöðvanna, þá hefir það andriimsloft, sem þeir þar koma inn í, þa-u áhrif á þá, að Leikfélagsformaðurinn skýrir frá orðum minum á þessa leið: »Herra Ego segir að frii G. I. eigi það ekki til, sem krafist sé af Hrafnhildi / svip, andlitsfalli og fram- komu allri. En i næstu málsgrein segir hann: Á framsögn hennar viU að vísu stundum nokkuð bresta . . . en hinn þögli leikur, augnaráð og látæðistilbreytingar voru á köflum fyrirtaks góðar — — —«. Eftir þessu á G. I. það ekki til, sem þarf til að leika hinn þögla leik, en þó er þögli leikurinn á köflum fyrir- taks góður!!« Skal eg nú til samanburðar taka upp ummæli mín óbrjáluð. Þau voru þessi: »Hún (Hrafnhildur) er, eins og einhver hefir sagt, nokkurskonar nú- tíðarinnar Guðrún Osvífursdóttir. Af slíkri konu er krafist nærri hins yf- irnáttúrlega — í svip, andlitsfalli og framkomu allri. Þetta á leikkona þessi eigi til í fari sínu, og er eigi tiltökumál í sjálfu sér, en svipmeiri og mikilúðlegri hefði Hrafnhildur mátt vera en frú G. I. á kost á að gera hana. En hún gerir margt svo framúr- skarandi vel í gerfi Hrafnhildar, að mestu virðing hlýtur að vekja fyrir listviðleitni hennar og óvenju mikl- um leikhæfileikum — mælt á ís- lenzka vog. Á framsögn hennar vill að vísu stundum bresta, setning- ar nokkuð »tafsaðar«, en hinn þögli leikur, augnaráð og látæðisbreyting- ar voru á köflum fyrirtaksgóðar* o. s. frv. Eg þykist eigi þurfa annað en að biðja alla sanngjarna menn að bera saman sjálf ummæli mín og svo meðferð Leikfélagsformannsins á þeim til þess, að þeir sjái, hve óleyfi- legrar hlutdrægni og hártogana-ástríðu kennir hjá honum. í miður vönd- uðu málfærsluskjali mætti ef til vill eiga þeirra von, en siður, þegar aðal- fulltrúi sjálfs þjóðleikfélags landsins rýfur þögnina um leiklistardóma. Annað »óvandvirknis«bragð for- mannsins skal eg enn benda á. Eg hafði sagt um sömu leikkon- una og að ofan getur, að hún stæði »ekki á sporði erlendum leikurum með óvenju mikla leikhæfileika þ. e. eins 0% peir gerast beztir* (leturbr. mín). En Leikfélagsformaðurinn gerir sér lítið fyrir og bér það blákalt fram, þeir fyr en varir hafa að miklu leyti mist tilfinninguna fyrir háskanum, sem þeir eru staddir i. Og svo ramt getur að þessu kveðið, að ein- att verður með hörðum oiðum að bjóða hermönnunum að gæta variið- arinnar. Loks er þeim mikill styrk- ur að samfélags-meðvitundinni; þetta, að vita sig í margmenni, þar sem allir eiga hið sama yfir höfði sér, hefir stórmikil áhrif á þá til að láta ekki bugast. Hin sameiginlega hætta þrýstir þeim saman, bæði yfirmönn- um og undirmönnum. Hver fylk- ing verður eins og eitt stórt bræðra- félag. — En hér við bætist svo það, að varast er eftir megni að láta her mennina nokkuru sinni vera aðgerða- lausa. Iðjuleysið fer langverst með hermanninn, drepur hjá honum dáð og þrótt. Þess vegna er reynt að láta þá alt af hafa eitthvað fyrir stafni, til þess að verja þá hinum lamandi áhrifum aðgerðaleysisins. Flestir telja því þær stundir lang- verstar, er þeir hafa orðið að hýma tímum, já, dögum saman aðgerða- lausir í víggryfjunam, meðan skot- hríð óvinanna stóð yfir. Að því búnu snýr höf. sér að trúarlegu hliðinni á sálarlifi her- að eg telji þessa leikkonu »stands- að baki erlendum leikurum að leik- hæfileikum« þ. c. yfirleitt — því öðru vísi verða eigi ummæli hans í þessu sambandi skilin. Eg get ekki að því gert, að mér finst háttvirtur Leikfélagsformaðurinm fara nokkuð ógætilega og ekki sem ráðvandlegast með ummæli mín í þessu atriði. Þá er Leikfél.form. enn að hjala um samanburð erlendra og íslenzkra leikara, að mér sé eigi um að kann- ast við, að eg telji íslendinga yfir- leitt standa að baki öðrum þjóðum um leikhæfileika. Það er að vísu satt, að mér er eigi um að kannast við það, sem eg hefi aldrei sagtr sbr. ofanritað. Um leikhœfileika íslendinga verður enn svo lítið sagt, borið saman við> erlendar menningarþjóðir yfirleitt,, þær er fengist hafa við leikment að nokkuru ráði. Kann að vera, að ís- lendingar standi þar eigi að baki sumum þeirra í sjálfu sér, en þeir hafa aldrei átt kost á að fá þi kenslu og þann undirbiining, sem þarf til að láta þá hugsanlegu hæfileika sýna sig verulega, enginn þeirra getað^ gert leiklist að Hfsstarfi sínu og þvíi lagt sig allan fram um að sýna getu sína á því sviði. Og mér lízt satt að segja illa á- verulega þroskun leikhæfileika hér á^ landi, ef leik-miðstöðin, sem svo át að vera, hefir þá reglu, að telja sig upphafna yfir allar aðfinningar, telur sig komna á svo mikið þroskastig,. og hellir úr sér ofdrambs-rembingi í þá, sem með sanngirni reyna að* benda á það, sem ábótavant er. Eina ráðið við slíkum aðförum er að sinna þeim eigi, en halda sér fast við það, sem rétt er, hvort sem Leikfélags-goðunum líkar betur eða. ver — hversu mjög sem þau ögra þeim, sem eigi vilja ljá sig til þess,- að hlaða sífeldu og meiningarlausu> oflofi á starfsemi félagsins — með1 því að þeir hafa ekki vit á að dæma um hana. Mun eg hvorki »blikna né' blána«, né heldur erfa það, þótt gamlir góðkunningjar, sem lent hafa- í óheyrilega viðkvæmum og ofstæk- isfullum leikklíkuhring — sletti h mig ómaklega, meðan ofstækisvím- an er sem verst. En hugga mig; við það, að þeir sjái á sínum tíma: hið sama og margir leikhúsvinir hér mannanna, sem er aðalefni bókar- innar. Hann vísar þar á bug þeirri ímyndun alls. þorra manna, að ölí' þessi hryðjuverk, sem hermaðurinn er sjónarvottur að og verður sjálfur að taka þátt i, geri hann að sjálf- sögðu að tilfinningarlausu hrotta- menni. Menn láti þar blekkjast aÉ útborðinu. Því haiðari, sem hermað- urinn sé á útborðinu, kaldari og a^ því er virðist tilfinningarsljóiri, því viðkvæmari sé hann einatt innifyrir. Ófriðurinn hefir þá lika sýnt það' nógsamlega, að ekkert er því til fyrir- siöðu að hernaðarlif og trúarlíf fari saman, og meira að segja, að lífið f hernaði verði öllu fremur til að- glæða lífið í trúnrii en til að lama það og drepa. Hvers eðlis er nú sú trúrækni,, sem kemur í ljós hjá hermönnun- um? Höf. gerir sérstaklega grein fyrir tveim tegundam vigstöðva-guðrækni. Annars vegar er hin tilfinningasama trú (Stemnings Religion). Hins veg- ar hættnanna trii (Farernes-Religion). Tilfinningasama triiin stendur í nánasta sambandi við heimþrána, sem eðlilega verður mjög rík hjá þessum mönnum, sem láta fyrirberast

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.