Tíminn - 31.12.1987, Blaðsíða 12

12 Tíminn
Fimmtudagur 31. desember 1987
Steingrímur Hermannsson:
Góðir íslendingar,
Vafalaust verður árið 1987 talið með merkari árum. Á
þessu ári fékk mannkynið nýja von um betri framtíö.
Samkomulag tókst með stórveldunum. Skref var stigið af
braut þess kapphlaups sem staðið hefur um áratugi með
framleiðslu fleiri og öflugri gereyðingarvopna. Fækkun
kjarnorkuvopna og útrýmingu efnavopna er nú lofað, og
menn anda léttar.
Árið hefur heldur ekki verið viðburðasnautt hér á landi.
Kosningar til Alþingis einkenna árið, að sjálfsögðu öðru
fremur. Þótt við framsóknarmenn megum vera ánægðir með
kosningaúrslitin, er enn óljóst, hvort þau muni reynast
þjóðinni til góðs. Aðeins stjórn þriggja flokka eða fleiri varð
mynduð. Við þörfnumst mjög festu og stöðugleika í stjórn-
málum, sem sagan sýnir, að erfitt hefur reynst að skapa með
fleiri flokka stjórnun. Við skulum vona, að það takist þó nú.
I þessum áramótahugleiðingum tel ég rétt að fjalla um það
hættulega ástand, sem virðist á ný vera að skapast í
efnahagsmálum, og um stöðu
heimi.
Hjöðnun verðbólgu
- jöf nun lífskjara
Því verður ekki neitað, að á
síðasta kjörtímabili náðist mikill og
athyglisverður árangur í viðureign-
inni við verðbólguna. Árin 1985 og
1986 voru ekki síst lærdómsrík.
Efnahagsmálin virtust vera að fara
úr böndum í upphafi ársins 1985.
Með samstilltu átaki ríkisvaldsins og
aðila vinnumarkaðarins tókst þó að
ná á ný tökum á þróun efnahags-
mála. Dró þá svo úr verðbólgu, að
hún var um síðustu áramót orðin
nálægt 10 af hundraði og sú lægsta,
sem hún hefur verið í 12 ár.
Ekki var síður athyglisvert, að á
þessum sömu árum tókst að jafna
verulega kjörin, einkum í kjara-
samningunum í desember 1986. Til
þess að ná þessum árangri, bæði í
verðlagsmálum og jöfnun lífskjara,
lagði ríkissjóður mikið af mörkum.
Má jafnvel færa rök að því, að í þeim
efnum hafi verið teflt á tæpasta
vaðið.
Sjávarafli fór jafnframt vaxandi
og gott verð hefur verið á afurðum
okkar erlendis. Um síðustu áramót
var því full ástæða til bjartsýni.
Syrtir í alinn
Því miður hafa vonir um jafnvægi
í efnahagsmálum ekki ræst, a.m.k.
ekki enn. Pvert á móti hafa hættu-
merkin birst svo ekki verður um
villst. Ekki er það síður áhyggjuefni,
að það átak, sem gert var til að jafna
lífskjörin, hefur að mestu runnið út
í sandinn.
Raunar voru einkenni vaxandi
þenslu og viðskiptahalla orðin nokk-
uð augljós á vormánuðum. Þá kann-
aði ég hvort grundvöllur væri fyrir
nokkrum viðnámsaðgerðum. Svo
reyndist ekki vera enda kosninga-
baráttan í algleymingi og ýmsir töldu
að slíkt gæti beðið fram yfir kosning-
ar.
Eftir kosningar hafði ríkisstjórnin
misst meirihlutann og Sjálfstæðis-
flokkurinn var í sárum og upptekinn
við myndum ríkisstjórnar af öðrum
toga. Þeir samtals um fjórir mánuð-
ir, sem þannig glötuðust í aðgerðar-
leysi, hafa orðið dýrkeyptir.
íslands og skyldur í breyttum
Augljóslega er pottur brotinn ein-
hversstaðar. Þróunin krefst þess að
málin séu brotin til mergjar og það
lagfært, sem afvega hefur farið.
Orsakirnar eru eflaust margar og
samofnar. Þenslan er oftast nefnd.
Hún er þó fyrst og fremst afleiðing
en ekki frumorsök vandans. Grafa
verður dýpra.
Meiri afli hefur blásið kappi í kinn
og forsjár í fjárfestingu ekki gætt
sem skyldi. Þetta virðist vera forn
fjandi okkar fslendinga, hvenær sem
vel gengur. Vafalaust hefur þetta
aukið á þensluna, en er að mínu
mati þó langt frá því að vera megin
ástæða hennar.
Halli á ríkissjóði hefur einnig átt
sinn þátt í þenslunni. Staðreyndin
er, að skattahækkanir á síðasta
kjörtímabili voru óraunhæfar, því
ekki tókst að draga samsvarandi úr
útgjöldum. Oft vill þó gleymast að
halla ríkissjóðs má að töluverðum
hluta rekja til mjög mikilvægrar
þátttöku í kjarasamningunum 1986,
eins og fyrr er rakið. Hallinn á
ríkissjóði virðist mér því heldur ekki
vera megin orsök jrenslunnar og
þess ástands, sem nú er orðið í
efnahagsmálum þjóðarinnar.
Sannfæring mín, er, að alvarleg-
asta brotalömin hafi orðið í stjórn
peningamála. Frjálsræðið margróm-
aða hefur á því sviði reynst fjötur um
fót, enda varla annars að vænta á
meðan efnahagsmál þjóðarinnar eru
svo langt frá því að vera í jafnvægi
eins og öllum má Ijóst vera.
Stjórn peningamála
Við stjórnarmyndunina 1983
lögðu sjálfstæðismenn þunga áherslu
á, að frelsi yrði aukið sem mest og
sem fyrst á sem flestum sviðum
efnahagsmála. Það er að sjálfsögðu
í samræmi við þá yfirlýstu skoðun
sjálfstæðismanna að efnahagsmálin
séu bestu komin í höndum hins
frjálsa markaðar og fjármagnsins.
Þótt við framsóknarmenn viljum
frelsi einstaklingsins mikið, töldum
við og teljum enn, að á frelsinu þurfi
að hafa góða stjórn, ekki síst á
meðan jafnvægi hefur ekki náðst í
efnahagsmálum og dómgreind
manna er meira eða minna undir
áhrifum óljósra verðbóiguvæntinga.
Eins og oft, þegar um samstarf
flokka með ólíkar stefnur er að
ræða, varð niðurstaðan sú, að mæst
var á miðri leið. Nokkrar breytingar
í frjálsræðisátt voru gerðar, en ýmsir
varnaglar slegnir, sem við framsókn-
armenn töldum að tryggja ættu við-
unandi framkvæmd. Því miðurhefur
þó enn sannast, að ekki fara ætíð
saman orð og gerðir.
Þegar ákvörðunarvald um vexti
var fært frá Seðlabanka til viðskipta-
bankanna, var, að tillögu okkar
framsóknarmanna, það vald sett í
hendur bankaráðanna. í þeim sitja
hjá ríkisbönkunum fulltrúar stjórn-
málaflokkanna, sem ætla má að hafi
hagsmuni atvinnulífsins einnig í
huga. Þetta hefur reynst haldlítið.
Vextir virðast ákveðnir af þeim fjár-
magnsmarkaði, sem er utan ríkis-
bankanna, „gráa markaðnum" svo-
nefnda.
Að okkar kröfu var sett í lög, að
Seðlabankinn gæti þess að vaxta-
munur verði hóflegur og raunvextir
svipaðir og í helstu viðskiptalöndum
okkar. Við hvöttum einnig mjög til
þess, að sett yrðu lög um eftirlit með
og stjórn á verðbréfamarkaðnum og
það var gert. Hvorugt hefur komið
að því liði, sem til var ætlast, enda
líklega lítt vinsælt hjá þeim, sem
trúa á töframátt hins frjálsa fjár-
magnsmarkaðar.
Því miðursýnist mér, að afleiðing-
in hafi orðið hvert slysið eftir annað.
Fyrir mistök, að því er virðist,
varð okur frjálst, og þótt sett hafi
verið ný lög um okur, virðast ákvæði
þeirra haldlítil.
Nú er upplýst að raunvextir eru
u.þ.b. tvöfalt hærri en í okkar helstu
viðskiptalöndum og staðfest er að
eftirlit með þeim fjármagnsmarkaði,
sem er utan bankakerfisins er lítið
sem ekkert. Enda blómstra verð-
bréfasalar, kaupleigur, ávöxtunar-
fyrirtæki og hvað það allt heitir.
Háir vextir viðskiptabankanna
segja ekki nema brot af sögunni
allri. Stór hluti fyrirtækja og einstak-
linga neyðist til þess að leita á náðir
verðbréfasala og kaupleigufyrir-
tækja, og þar munu raunvextir vart
vera undir 14 til 20 af hundraði.
Og nú er þriðja þrepið stigið á
þessari braut. Til þess að ná sem
fyrst í fjármagn til þess að greiða
hina háu vexti, mun vaxandi fjöldi
fyrirtækja selja fjármagnskröfur sín-
ar á hinum „gráa markaði“ með
meiri eða minni afföllum.
Þegar allt er dregið saman er
fjármagnskostnaðurinn ekki 10 af
hundraði heldur líklega nær 20 til 30
af hundraði umfram verðbólgu hjá
fjölmörgum fyrirtækjum ogeinstakl-
ingum.
Að sjálfsögðu er það mikill mis-
skilningur að slíkur fjármagnskostn-
aður auki ekki verðbólgu. Kenning-
in segir að háir vextir eigi að draga
úr eftirspurn eftir fjármagni og því
úr þenslu. Eflaust er það svo, þar
sem efnahagslífið er í jafnvægi og
verðbólga sáralítil. Hér á landi er
ástandið annað. Hér spyr enginn um
vexti, aðeins hvort hann fái lánið.
Fjármagnskostnaðinum er síðan
jafnóðum velt út í verðlagið. Reynd-
ar hafa sérfræðingar nú loks viður-
kennt að vaxtabremsan „virðist ekki
virka“ hér á landi við ríkjandi að-
stæður.
Ég er að vísu ókunnugur á refil-
stigum fjármálafrumskógarins, en
ég er engu að síður sannfærður um,
að þar er að finna það mein, sem
mestu veldur og ræður í þeirri öfug-
þróun, sem geisar í efnahagsmálum
þjóðarinnar.
Fyrir tveimur vikum keypti ég
jólaljós í verslun í Hollandi. Þau
kostuðu tæplega 400 krónur. Þegar
heim kom, rakst ég á nákvæmlega
sömu ljósin í verslun. Þar kostuðu
þau tæplega 900 krónur. Flestir
þekkja fjölmörg slík dæmi. Getur
ekki verið, að óhóflegur fjármagns-
kostnaður eigi sinn þátt í slíkum
verðmun?
Offjárfestingin
Frjálsræðið teygir anga sína víða.
Sumum kann að þykja ánægjulegt,
að hér skuli vera risin ein glæsileg-
asta verslunarhöll í Evrópu og einn
stærsti skemmtistaðurinn. Slíkir
staðir munu nógu margirog stórir nú
orðið hér á landi til þess að þjóna
milljónaborgum. En hefur þjóðin
efni á slíkri fjárfestingu?
Fyrir nokkrum árum töldu sumir
fjölgun togara og annarra fiskiskipa
nánast boða hrun hins íslenska efna-
hagslífs. Það eru þó mikilvægustu
framleiðslutæki þjóðarinnar og bera
þá björg í bú, sem undir öllu stendur.
Á framleiðslunni hvílir það, sem
fyllir verslunarhallirnar glæsilegu
og skemmtistaðina stóru. Við skul-
um vona að þjóðarbúið kikni ekki
undan þeirri byrði.
Verkefnin framundan
Þessarar ríkisstjórnar bíða mörg
verkefni. Sum eru stór, önnur lítil,
en flest eru þau mikilvæg.
Hlúa þarf að því, sem jákvætt er,
eins og t.d. hverju því, sem hvetur
unga og aldna til heilbrigðara og
betra mannlífs. Það er mikill mis-
skilningur að draga úr aðstoð við
æskulýðsstarf og íþróttahreyfingu og
má ekki verða svo í raun, þegar
dæmið er gert upp á mjlli ríkis og
sveitarfélaga.
Við alla gerða samninga ber og að
standa skilyrðislaust og Ijúka því,
sem fyrri ríkisstjórn hefur hafið og
um samið.
Landbúnaðarmálin koma í huga í
þessu sambandi. Þar er hafin aðlög-
un að breyttum aðstæðum, sem er
bændum erfið, og kostar mikið fé á
meðan yfir stendur. Ef vel er að
málum staðið, er ég sannfærður um,
að íslenskur landbúnaður verður
öflugri eftir en áður og mikilvægari
íslenskum þjóðarbúskap. Þessi erf-
iða framkvæmd mun því aðeins
takast, ef átakið er samstillt. Stöð-
ugu stríði við banka og ríkissjóð
verður því að linna.
Nýsköpun í atvinnulífi, umhverf-
ismál og ýmislegt fleira, sem til
framfara getur horft vildi ég gjarnan
ræða, en það verður að bíða annars
tíma. Efnahagsmálin er það verkefn-
ið, sem mikilvægast er og ekki má
mistakast.
Aðgerðir í
efnahagsmalum
Eins og ég hef áður rakið, dyljast
ekki hættumerkin í efnahagslífinu.
Spurningin er, hvort menn geta náð
saman um aðgerðir.
Launaskriðið hefur fært launþeg-
um kaupmáttaraukningu, sem er að
meðaltali langt umfram það, sem að
var stefnt í síðustu kjarasamningum,
og aukning þjóðarframleiðslu í raun
ber. Geta menn látið sér nægja að
viðhalda þessum kaupmætti en bæta
þó kjör þeirra sem afturúr hafa
dregist? Erfitt kann í raun að reynast
að tryggja slíkt og ná um leið tökum
á efnahagsmálum, en það væri þó
verðugt og skynsamlegt markmið.
Enn aukinn kaupmáttur er óraun-
hæfur og mundi aðeins Ieiða til
áframhaldandi þenslu og vaxandi
verðbólgu.
Ef slík þjóðarsátt næst, hefur
ríkisstjórnin fastan grundvöll á að
byggja. Þá getur hún ákveðið nauð-
synlegar efnahagsaðgerðir og um
leið byggt á umsömdum forsendum.
Þær aðgerðir verða ekki taldar svo
tæmandi sé. Ég vil þó nefna nokkur
þau atriði, sem ég tel hvað mikilvæg-
ust.
Hallalaus ríkisbúskapur er mikil-
vægur. Vonandi næst það með þeim
fjárlögum, sem hafa verið afgreidd
fyrir árið 1988. Þó óttast ég að
útgjöldin séu í ýmsum tilfellum van-
metin og hallalaus ríkisbúskapur
muni þurfa að byggjast á því að
skattheimtan verði bætt og úr skatt-
svikum verulega dregið.
Eins og ég hef áður sagt, tel ég
bætta stjórn á peningamarkaðnum
hvað mikilvægasta. Vil ég í því
sambandi, m.a. leggja áherslu á
ítarlegt eftirlit með fjármagnsmark-
aðnum öllum, einnig þeim hluta,
sem er utan bankakerfisins, glöggar
upplýsingar um umsvif og kjör á
þeim markaði, samræmda skatt-
heimtu og hert skattaeftirlit, að lög
verði sett um þær greinar fjármagns-
viðskipta, sem eru án laga, eins og
t.d. um notkun greiðslukorta, kaup-
leigur o.fl. og að reglur og aðgerðir
verði samræmdar og nái til fjár-
magnsmarkaðarins alls. Eðlilegt er
að gera þeim að greiða vexti og allan
kostnað af notkun greiðslukorta,
sem slík lán taka. Seðlabankanum
ber einnig að sjálfsögðu að gera
tillögu til ríkisstjórnarinnar um að-
gerðir til lækkunar vaxta til samræm-
is við vexti í okkar helstu viðskipta-
löndum, eins og lög gera ráð fyrir.
Þá tel ég einnig mjög athugandi, að
Seðlabankinn ákveði þá hámarks-
vexti, sem hæstir verði löglegir.
Erlendar lántökur í heild verði
skilyrðislaust takmarkaðar eins og
lánsfjárlög og opinberar heimildir
gera ráð fyrir, og stöðvaðar, á meðan
þenslan er, til framkvæmda, þar sem
óhóflega mikil fjárfesting er orðin.
Mér sýnast reglur um bindingu
fjármagns í Seðlabanka og kröfur
um lausafjárstöðu banka haldlitlar,
ef erlendar Iántökur og fjármagns-
markaðir utan bankanna leika laus-
um hala og raunar að öllum líkindum
skaðlegar. Á meðan bönkunum er
gert að greiða hundruð milljóna