Tíminn - 14.09.1989, Blaðsíða 10

10 Tíminn
Fimmtudagur 14. september 1989
Fimmtudagur 14. september 1989
Tíminn 11

Hjúkrunarfræðingar stuðla að umræðu um iila meðferð á börnum á íslandi, en þessi mál virðast nokkuð öðruvísi hér en á öðrum löndum
Mkýí
UWm
,
:
W$s
éHs
mm
Ofbeldið
Eftir Sigrúnu S. Hafstein
„111 meðferð á börnum bæði andleg og
líkamleg virðist útbreiddara og alvarlegra
vandamál hér á landi en íslendingar gera
sér almennt grein fyrir og umræðan um
þessi mál hefur farið lágt.“ Þetta eru
upphafsorð tilkynningar sem Hjúkrunar-
félag íslands hefur sent fjölmiðlum vegna
námstefnu sem tvær deildir félagsins
standa fyrir dagana 21. og 22. september
næstkomandi.
Deild heilsugæsluhjúkrunarfræðinga
og deild barnahjúkrunarfræðinga efna til
námstefnunnar og vilja með því opna
umræðuna um þessa dökku hlið samfé-
lagsins. Einnig telja hjúkrunarfræðingar
að opnari umræða um illa meðferð á
börnum sé fyrsta skrefið til lausnar
vandans.
Engar rannsóknir verið gerðar
111 meðferð á börnum er skilgreind sem
líkamlegt og andlegt ofbeldi, líkamleg og
andleg vanræksla og kynferðislegt of-
beldi. Síðastnefndi þátturinn hefur verið
í vaxandi mæli til umræðu meðal fag-
manna en einnig hefur umræðan í fjöl-
miðlum aukist mjög mikið. Er það talin
helsta skýringin á því að sifjaspellsmál
sem tekin eru til meðferðar hjá Barna-
verndarnefndum eru mun fleiri en áður.
Tuttugu slík mál voru tekin fyrir hjá
Barnaverndarnefnd Reykjavíkur á síð-
astliðnu ári.
Engin rannsókn hefur verið gerð hér á
landi um illa meðferð á börnum og er
samanburður við önnur lönd hvað þetta
varðar byggður á tilfinningu þeirra sem
til þekkja hér á landi og annarsstaðar.
Þess má geta að til umræðu hefur verið
að gera könnun, þar sem tekin yrði fyrir
ill meðferð á börnum, á viðkomandi
stofnunum, eins og slysadeildum, barna-
deildum og geðdeildum, en hvort sem um
er að kenna tímaskorti eða áhugaleysi
hefur enn ekki orðið af framkvæmd
slíkrar könnunar.
Fremur vanræksla
en misþyrmingar
Gunnar Sandholt framkvæmdastjóri
Barnaverndarnefndar Reykjavíkur er
einn fyrirlesara á námstefnunni. í samtali
við Tímann sagði Gunnar að þær tölur
; sem Félagsmálastofnun og Barnavernd-
arnefnd hafa tekið saman byggðu ekki á
sömu greiningu og er notuð á spítölunum.
Tölur um afskipti Barnaverndarnefndar
segðu þó til um alvarlegri þætti þessara
mála og þar væri vanræksla meira áber-
andi en grófar líkamlegar misþyrmingar.
. „Þá er einnig þess að gæta að það er ekki
gefið að allt líkamlegt harðræði gagnvart
börnum komi til meðferðar hjá Barna-
verndarnefnd. Það hefur mikið verið
talað um að slíkt eigi sér stað án nokkurra
afskipta og segja má að þessi umræða sé
ný af nálinni. Þannig að starfsfólk á
heilbrigðisstofnunum, dagheimilum og
skólum er að verða meira vakandi fyrir
þessum hlutum en áður.“
Gunnar sagði jafnframt að tilfinning
manna væri sú að minna væri um grófar
misþyrmingar á börnum hér á landi en í
nágrannalöndunum. Vanræksla, aftur á
móti væri jafnmikil eða jafnvel meiri
hérlendis. „Þarna endurspeglast að ein-
hverju leyti almenn viðhorf. Það eru
. ýmsir þættir sem hægt er að nefna mildari
form, en jafnframt almennari form á
vanrækslu, sem snertir þá bamagæslu,
samfelldan skóladag og yfirleitt þá hlið
sem nefna mætti pólitíska hlið þessara
mála. Þessum málum er að mörgu leyti
lakar sinnt hér en annarsstaðar. Til
dæmis held ég að mér sé óhætt að segja
að slysatíðni á börnum sé hærri hér landi
heldur en í nágrannalöndunum.“
Flest þau mál er koma fyrir Barna-
verndarnefnd og snerta illa meðferð á
börnum er vegna vanrækslu og óstöðug-
leika í uppeldi barnanna. Þessir þættir
tengjast oft öðrum vandamálum eins og
geðrænum kvillum, skertri greind eða
óreglu. Sagði Gunnar að langur tími liði
á milli þess að nefndin fengi til meðferðar
mál þar sem um er að ræða grófar
misþyrmingar á börnum. Aftur á móti
hafi komið inn fleiri mál vegna kynferðis-
legs ofbeldis og væri það í kjölfar aukinn-
ar umræðu um þessi mál, meðal annars í
fjölmiðlum.
760 málárið 1987
í ársskýrslu Félagsmálastofnunar fyrir
árið 1987 segir eftirfarandi: „Aðspurðir
um hvort tilvist barna hafi verið mikilvæg
í vinnslu málsins, meta starfsmenn málin
þannig, að þau hafi verið það í tæplega
760 málum. Þessi tala gefur okkur ein-
hverja hugmynd um það hvað starfsmenn
telja alvarleg barnaverndarmál vera
mörg.“
í skýrslunni kemur fram að 250 málum
var vísað til Félagsmálastofnunar sérstak-
lega vegna aðbúnaðar eða aðstæðna
barna. I 40% tilvika var málum vegna
barna vísað til stofnunarinnar vegna
lélegra eða erfiðra heimilisaðstæðna. í
fimmta hverju máli var um barnaverndar-
kæru að ræða. Aðrar ástæður sem eru
oftast tilgreindar eru í eftirtaldri röð:
Skólavandi, ofbeldi á heimili, afbrot,
flökkulíf og vímuefnavandi.
Algengast er að eftirtaldir aðilar vísi
málum af þessu tagi til stofnunarinnar:
Sálfræðideild skóla, foreldrar, ættingjar,
skóli, einstaklingar úti í bæ, dagvistar-
stofnanir, lögregla, sjúkrahús og læknir,
barnageðdeild, barnaverndarnefndir og
félagsmálastofnanir úti á landi. Þá kemur
fram í skýrslunni að 65% allra tilvísana
vegna barna eru í hverfi III, þ.e.a.s.
Breiðholtshverfum, og unglingadeild Fél-
agsmálastofnunar.
Enginn tengiliður við lögreglu
Bonnie Laufey Dupvis lögreglumaður
mun flytja erindi á námstefnunni um það
meðal annars hvernig ill meðferð á börn-
um birtist lögreglumönnum í starfi.
Bonnie sagði í samtali við Tímann að það
væru fá mál sem varða beinlínis illa
meðferð á börnum sem kæmu beint til
lögreglunnar. Frekar tengdist slíkt öðrum
málum sem lögreglan sinnir. Það væri þá
helst um að ræða óreglu á heimilum sem
leiðir til þess að börn fá litla umönnun og
í slíkum tilfellum væri haft samband við
félagsmálastofnun.
Sérstakri forvarnardeild var komið á
fót innan lögreglunnar fyrir um það bil
ári. í störfum deildarinnar er komið inn
á þætti sem varða illa meðferð á börnum
og hvernig megi fyrirbyggja hana, meðal
annars með því að hvetja almenning til
að hafa augun opin fyrir slíku.
Aðspurð sagði Bonnie að ekki væri
starfandi hjá lögreglunni sérstakur starfs-
maður sem hefði umsjón með málum af
þessu tagi og sinnti því að vera tengiliður
milli lögreglu og Félagsmálastofnunar.
Þó munu vera upp áform um það að slíkir
tengiliðir taki til starfa. í dag eru það
lögregluþjónarnir sem fara á staðinn sem
kalla til yfirvarðstjóra sem úrskurðar í
framhaldi af því hvort leitað skuli til
barnaverndarnefndar og koma fulltrúar
nefndarinnar þá á staðinn. „Það sem mér
vanrækslan meiri
Vanræksla frekar en líkamlegt harðræði einkennir illa meðferð á bömum á íslandi.
persónulega finnst í sambandi við þetta
er að það eru sífelld afskipti af sömu
fjölskyldunum. Það virðist lítið vera gert
til úrbóta hjá Félagsmálastofnun. En þeir
þurfa sjálfsagt að fara eftir vissum reglum
og þetta kerfi er allt mjög þungt í vöfum.“
- Eruð þið þá að hafa afskipti af sömu
fjölskyldunum og koma að svipuðu
ástandi hvað eftir annað?
„Já, maður getur orðið mjög gáttaður
á því að það hafi ekkert afgerandi verið
gert, jafnvel börnin tekin af sumum
fjölskyldum. En þetta er auðvitað mitt
persónulega mat. Einnig er það svo, að
oft virðist vera horft framhjá þessum
málum hjá lögreglunni í Reykjavík, því
miður."
Endurskoðun laganna
Frá því vorið 1987 hefur nefnd unnið
að endurskoðun laga frá 1966 um vernd
barna og ungmenna og er ráðgert að unnt
verði að leggja lögin fyrir Alþingi á næstu
mánuðum. Sigríður Ingvarsdóttir for-
maður Barnaverndarráðs íslands er for-
maður nefndarinnar sem hafði endur-
skoðun laganna með höndum. Sigríður
sagði í samtali við Tímann að í lögunum
sé gengið út frá því að það séu fyrst og
fremst foreldrarnir sem beri ábyrgð á
börnunum. Ef hinsvegar komi í ljós að
aðbúnaði, umönnun eða uppeldi barns sé
áfátt vegna vanrækslu eða framferðis
foreldra þá eigi Barnaverndarnefnd að
láta málið til sín taka. Sigríður sagði að í
tillögum nefndarinnar væru þessi atriði
útfærð nánar og kveðið skýrar á um
skyldur foreldra gagnvart börnunum og
skyldur barnaverndaryfirvalda til að
grípa inn í. Sigríður bætti við: „Þó að
þetta séu sömu meginhugmyndimar og
eru í núgildandi lögum, þá er reynt að
hafa útfærsluna námkvæmari og þá skil-
greiningu á því hvaða atriði það eru sem
leiða til afskipta barnaverndaryfirvalda
og hvenær er komið að því að sömu
yfirvöld grípi til alvarlegra aðgerða. í
núgildandi lögum er þessu meira og
minna blandað saman og ekki nægilega
skýrt hvenær má gera hvað, heldur er það
lagt í hendur barnaverndaryfirvalda að
meta slíkt.“
Sigríður sagði að ef tillögurnar næðu
fram að ganga ættu allir að átta sig betur
á því hverjar skyldurnar væru. Bæði
foreldrar og barnaverndaryfirvöld en
ekki síst tilteknar starfsstéttir sem eiga að
hafa samvinnu við barnaverndaryfirvöld.
Má þar nefna stéttirinnan heilbrigðisgeir-
ans, kennara og lögreglu. í núgildandi
lögum er kveðið á um tilkynningaskyldu
bæði almennings og tiltekinna starfs-
stétta. Með tillögunum verður sú breyting
að reynt er að taka þennan þátt fyrir í
sérstökum kafla og með því móti gert
aðgengilegra fyrir alla hlutaðeigandi.
19 fyririesarar
Aðalfyrirlesarar á námstefnunni verða
Norðmennirnir dr. Karen Killen Heap,
félagsráðgjafi og Peer Skjælaaen, yfir-
læknir á barna- og unglingageðdeild. Þau
hafa bæði unnið mikið starf með börnum
og unglingum í Noregi, sem hafa orðið að
þola illa meðferð, andlega og líkamlega.
Auk þeirra verða sautján íslendingar
með innlegg á námstefnunni, en þeim er
ætlað að varpa ljósi á stöðu mála hér á
landi á þessu sviði. Meðal þeirra sem tala
á námstefnunni eru fulltrúar heilbrigðis-
stétta, m.a. heilsugæsluhjúkrunar-
fræðingar, barnahjúkrunarfræðingar,
bamageðlæknar, félagsráðgjafar svo og
fyrirlesarar úr dómskerfinu.
Námstefnan er fyrst og fremst ætluð
hjúkrunarfræðingum sem starfa á barna-
Tímamynd Ari •
deildum, heilsugæslustöðvum, sængur-
kvennadeildum og slysadeildum. öðmm
heilbrigðisstéttum svo og kennurum og
fóstrum er boðin þátttaka. Eftir nám-
stefnuna er ráðgert að starfshópur, þar
sem sæti eiga fulltrúar allra heilbrigðis-
stétta, finni leiðir til að starfa áfram að
þessum málum.
Að lokum má geta þess að deild
heilsugæsluhjúkrunarfræðinga er 20 ára
og deild barnahjúkrunarfræðinga 10 ára
um þessar mundir. Báðar eru þessar
deildir innan vébanda Hjúkmnarfélags
íslands sem verður 70 ára í nóvember
næstkomandi. Þessar tvær deildir vilja
minnast tímamótanna með því að leggja
þörfu máli lið.
nm
—