Tíminn - 22.01.1992, Síða 5

Miðvikudagur 22. janúar 1992
Tíminn 5
Agnar Hallgrímsson:
Nokkur orð um Island og EES
Síðsumars áríð 1990 flutti ég eríndi um daginn og veginn í Rík-
isútvarpinu og ræddi þar m.a. um stöðu okkar íslendinga gagn-
vart Evrópubandalaginu, sem þá var nokkuð til umræðu hér á
landi. Ég sagði þá m.a. orðrétt:
„Nú eru í gangi viðræður á milli
EFTA- og EB-landanna, viðræður
um svonefnt Evrópskt efnahags-
svæði (skammstafað EES), en
þegar þetta er ritað er allt í óvissu
hvað kemur út úr þeim viðræð-
um. Sennilegt þykir mér að ef
eitthvað kemur út úr þeim, verði
þar um að ræða eins konar aðlög-
unar- eða aukaaðild, sem síðan
endi með fullri aðild að EB þegar
tímar líða. Þarna er því um að
ræða að fara eins konar krókaleið
að settu marki, að minni hyggju."
Frá því þetta var ritað hefur
mikið vatn runnið til sjávar og
margt gerst í þessum málum.
M.a. hefur náðst samkomulag á
milli EFTA- og EB-landanna um
EES-svæðið, sem ég vitnaði til
hér áðan. Þegar þetta er ritað hef-
ur þetta samkomulag þó ekki ver-
ið undirritað af hálfu aðildarríkj-
anna og óvíst hvenær af því verð-
ur, vegna úrskurðar EB- dóm-
stólsins í Brussel um að
samningurinn brjóti í bága við
Rómarsáttmálann, en hann er
eins konar stjórnarskrá eða
grundvallarlög EB. Samt sem áð-
ur má telja líklegt að komist verði
að samkomulagi um ágreinings-
efnin innan tíðar og að samning-
urinn verði undirritaður, m.a. af
hálfu okkar íslendinga.
Þá vaknar sú spurning hvaða
áhrif þessi samningur komi til
með að hafa fyrir okkur íslend-
inga, ef af verður. Ráðamenn okk-
ar hafa verið fremur sparir á að
upplýsa þjóðina um samning
þennan, kosti hans og galla, en
eftir því sem ég fæ næst komist
eru kostirnir aðallega þeir að EB-
löndin afnema tolla að einhverju
leyti á þeim sjávarafurðum sem
við flytjum út til þeirra.
Telja verður þó, að þessar tolla-
fvilnanir séu óverulegar og skipti
okkur ekki ýkja miklu máli.
En hvað vill Evrópubandalagið
fá fyrir sinn snúð frá okkur ís-
lendingum? Jú, í fyrsta lagi, að
við brjótum þá meginreglu, sem
mörkuð var við útfærslu fisk-
veiðilögsögunnar umhverfis
landið í 200 mflur, semsé þá að
framvegis yrði útlendingum ekki
hleypt inn í hana.
Nú stendur sem sagt EB-þjóðun-
um til boða að veiða a.m.k. þrjú
þúsund tonn á ári af karfa innan
fiskveiðilögsögunnar. Að vísu var
í fyrstu talað um að hluti þessa
afla yrði svonefndur langhali, en
nú er komið á daginn að slík
skepna muni ekki vera veiðanleg
á fyrrnefndu hafsvæði.
Jón Baldvin Hannibalsson utan-
ríkisráðherra lýsti því yfir, er
hann kom heim frá því að semja
um EES, að íslendingar hefðu
fengið allt fyrir ekkert í þessum
samningum. Hvflík fjarstæða.
Dettur nokkrum heilvita manni í
hug, að EB- risinn sé að hugsa
eingöngu um hagsmuni okkar ís-
lendinga í þessum samningum,
enda var skýrt frá því í fjölmiðl-
um strax daginn eftir, að íslend-
ingar hefðu ekki náð jafn hag-
stæðum samningi við EB og önn-
ur EFTA-ríki. Ætli væri því ekki
nær sanni að segja, að við höfum
látið allt, en lítið sem ekkert
fengið í staðinn?
En fleira hangir á spýtunni.
Samkvæmt Rómarsáttmálanum
skulu hreyfingar á vinnuafli milli
EB- landanna vera frjálsar og
óhindraðar. Þetta mun einnig
gilda um EFTA-löndin samkvæmt
EES-samningnum, og þar sem
atvinnuleysi er víðast talsvert í
EB-löndunum gætum við átt von
á samfelldum straumi erlends
verkafólks hingað til lands, ef
hann verður samþykktur af okkar
hálfu. Engum getum skal að því
leitt hvaða áhrif þetta kunni að
hafa á tungu okkar og menningu.
En fleira kemur til. Samkvæmt
þeim upplýsingum, sem ég hef,
verður samkvæmt EES-samn-
ingnum tryggður réttur þegna
EB-landanna til að setja hér á
stofn erlend fýrirtæki, t.d. banka
og tryggingafélög svo eitthvað sé
nefnt. Enn fremur munu þeir
öðlast óvefengjanlegan rétt til
þess að hagnýta sér aðra mestu
auðlind okkar, þ.e. fallvötnin og
jarðhitann, og reisa hér orkuver,
sem væru að öllu leyti í þeirra
eigu og yfirráðum. Samhliða því
geta þeir reist hér stóriðjuver, t.d.
álver, fyrir eigin reikning og hirt
ágóðann af þeim, ef einhver yrði.
Þá liggur Ijóst fyrir að Evrópu-
bandalagið mun með þessum
samningi öðlast fullan rétt til
þess að kaupa hér jarðir, afrétti,
ár (þar á meðal laxveiðiár), fjöll
og dali, ef þeim býður svo við að
horfa. Enda þótt einhverjir var-
naglar kunni að verða settir við
slíku af okkar hálfu, myndu þeir
verða haldlitlir þegar frá liði. Til
dæmis má benda á, að erlendir
bankar myndu slá eign sinni á
jarðir og önnur Iandsvæði, sem
þeir hefðu tekið veð í, er þeir lán-
uðu íslenskum mönnum peninga
til kaupa á, er síðan hefðu orðið
gjaldþrota. Er það þetta sem við
viljum? Ég spyr!
Þá kem ég að því atriði er varðar
skerðingu á fullveldi okkar ís-
lendinga við inngöngu okkar í
EES. Samkvæmt þeim heimild-
um, sem ég hef, munu lög EB að
miklu leyti gilda innan EES-
svæðisins. Þar mun vera um laga-
safn allt að 11 þúsund blaðsíður
að ræða, eða meira en helmingi
stærra að umfangi en öll núgild-
andi íslensk lög. Það gefur auga
leið að um fullveldisafsal hlýtur
að vera að ræða: við eigum að
samþykkja og hlíta erlendum lög-
um og dómsúrskurðum, sem ekki
yrði áfrýjað af okkar hálfu. Með
því erum við að fara mörg ár aftur
í þjóðarsögunni eða allt aftur fyr-
ir árið 1874 er við fengum lög-
gjafarvald í hendur Alþingis.
Þá vil ég fara nokkrum orðum
um þá fullyrðingu sem ég setti
fram í fyrrnefndu útvarpserindi,
semsé þá, að við séum við að
ganga inn um fordyr inngöngu
okkar í EB. Nú þegar hafa tvö
EFTA-lönd sótt um inngöngu í
EB, þ.e. Svíþjóð og Austurríki.
Finnar og Svisslendingar eru tví-
stígandi, sömuleiðis Norðmenn.
Um næstu aldamót geta því allar
EFTA-þjóðirnar verið komnar í
EB nema við íslendingar. Dettur
nokkrum í hug að við Islendingar
getum haldið fast við þennan
EES-samning þegar við erum
orðnir einir um hann? Einnig ber
að hafa í huga að EES-samning-
urinn er í stórum dráttum svip-
aðs eðlis og um fulla EB-aðild
væri að ræða, aðeins gengið
skemmra.
Lokaspurningin verður því
þessi: Eigum við að ganga f EES?
Enda þótt upplýsingar um þenn-
an samning, kosti hans og galla,
liggi ekki á lausu, þarf ekki að
draga í efa að ókostir hans eru
margir, en kostir óverulegir.
Hvort hann verður samþykktur af
Alþingi skal ósagt látið, en þó má
telja það líklegt á meðan núver-
andi flokkar sitja í ráðherrastól-
unum. Ef svo skyldi fara, að Al-
þingi samþykkti þennan óhappa-
samning verður það að vera ský-
laus krafa af hálfu íslensku
þjóðarinnar að hann verði borinn
undir þjóðaratkvæði. Ég vil skora
á alla íslendinga, sem á annað
borð Iáta sig þjóðarhag einhverju
skipta, að taka nú höndum saman
og koma í veg fyrir að Jón Baldvin
utanríkisráðherra verði talinn
einhver mestur óhappamaður í
íslandssögunni allt frá því að
Gissur Þorvaldsson gerði Gamla
sáttmála við Noregskonung við
lok Sturlungaaldar. Bændur, sjó-
menn, iðnverkamenn, skrifstofu-
og verslunarfólk að ógleymdum
„menningarvitunum", skáldum,
rithöfundum, leikurum, tónlist-
armönnum og hernámsandstæð-
ingum. Látið nú frá ykkur heyra
og krefjist þess að samningurinn
um EES verði borinn undir þjóð-
aratkvæði. Hér er um mikið al-
vörumál að ræða fyrir okkur ís-
lendinga. Fari svo að samningur-
inn verði samþykktur við þjóðar-
atkvæði þá geta íslendingar
sjálfum sér um kennt, en að
óreyndu vil ég ekki trúa því að ís-
lenska þjóðin sé svo heillum horf-
in að hún kalli slíka ógæfu yfir
sig.
Höfundur er cand. mag. og starfar
sem skrifstofumaður hjá Kaupfélagl
Héraðsbúa.
Að vestan
Frá ísafjarðardjúpi.
Út er komið Ársrit Sögufélags ísfirð-
inga, 32. árgangur, fjölbreytt og fróð-
legt sem jafnan fyrr.
Að þessu sinni hefst ritið á kvæði
Guðmundar skálds Friðjónssonar á
Sandi, um Vigurey, sem liggur eins og
kunnugt er utarlega í vestanverðu
ísafjarðardjúpi. Vigur er önnur
byggða eyjan í Djúpinu, hin er Æðey,
sem liggur norður undir Snæfialla-
strönd.
Jafnhliða kvæði Guðmundar er frá-
söguþáttur Sigurðar Bjamasonar,
fyrrv. alþingismanns og sendiherra,
um lands- og lifnaðarhætti í Vigur,
ásamt lauslegu ábúendatali fyrr á
tímum og allt til þessa dags. Sigurður
er, eins og menn almennt vita, fædd-
ur og alinn upp í Vigur, sonarsonur
þingskörungsins og búhöldsins séra
Sigurðar Stefánssonar frá Heiði í
Gönguskörðum, sem gerði Vigurey
að stórbýli á sinni tíð, á íslenskan
mælikvarða.
Sigurður skrifar ljóst og skemmti-
lega, líkt og á blaðamannsárum sín-
um fyrr á tíð. Mörgum eru enn í
fersku minni frásöguþættir hans af
mannlífi í Djúpinu fyrir margt Iöngu,
fluttir í útvarpi á sínum tíma, þar á
meðal þáttur um Mörtu Ragnheiði
(Vigur-Mörtu), sorgarbamið og
glæsikonuna sem varð leiksoppur
meinlegra örlaga og sjálfskaparvíta.
Þá er að nefna læsilega og mjög fróð-
lega grein eftir Bjöm Guðmundsson,
„Sjóróðrar frá Dokkunni". Myndir,
sem greininni fylgja, eru góðra gjalda
verðar, en fyrir ókunnuga hefði verið
gott að einnig fylgdi lauslegur upp-
dráttur eða afstöðumynd, sem sýndi
staðsetningu Dokkunnar eins og hún
var á þeim tíma, sem Bjöm réri þaðan
á vélbátnum Mumma.
Þá er og athyglisverð grein Halldórs
Kristjánssonar, „Tvennir dauðadóm-
ar“. Það mun koma ýmsum spánskt
fyrir sjónir, að sá lagastafur var í fullu
gildi hér á landi á s.l. öld, að lífláts-
hegning lá við ástum og bameign
stjúpfeðgina. Segir greinarhöfundur
hér allítarlega frá tveimur dauðadóm-
um, sem upp vom kveðnir í ísafiarð-
arsýslu árin 1845 og 1849, vegna svo-
nefndrar blóðskammar, það er bam-
eignar stjúpfeðgina. Sögusvið þessara
tveggja dauðadóma er: hins fyrra frá
1845 á Ingjaldssandi í Vestur-ísafiarð-
arsýslu, en hins síðara 1849 á Hom-
ströndum f Norður-ísafiarðarsýslu.
Þrátt fyrir samhljóða dómsorð á öll-
um þremur dómstigunum, þ.e. líflát,
þá var því dómsorði aldrei fullnægt,
því að konungur náðaði sakboming-
ana og dæmdi þá til annarrar og væg-
ari refsingar, þ.e. hýðingar og betmn-
arhússvistar.
Þá má nefna bráðvel ritaða grein Ól-
afs I. Magnússonar, „í hillingum,
reimleikamir í Rauða húsinu“. Yfir
frásögninni hvílir nokkur þjóðsagna-
blær, eins og gjaman vill verða þegar
um er að ræða fyrirbæri, sem standa
utan við hversdagslegan og náttúr-
legan skynheim manna og dýra og
hafa verið kölluð dulræn eða yfimátt-
úrleg.
Fjölmargir vitnisburðir trúverðugra
karla og kvenna skýra frá dulrænni
reynslu er ekki verður skýrð eða skil-
in á náttúrlegan hátt, þótt sagt sé að
Guömundur Friðjónsson frá
Sandi.
tími kraftaverkanna sé liðinn. Enda
dettur engum heilvita manni í hug að
neita því, að „fleira er til á himni og
jörðu en heimspekina dreymir um“.
Margar fleiri og styttri greinar og
frásagnir em í Ársritinu, t.d. stutt
grein og áður birt, eftir Sigurð sál. Jó-
hannsson, fyrrv. vegamálastjóra, um
fyrstu jarðgöng á íslandi árið 1948,
þ.e. göngin í gegnum Amamesham-
ar, sem vegna ókunnugleika er þar
vanalega kallaður Amardalshamar og
er í landareign Neðri-Amardals hin-
um megin að vestanverðu við Amar-
nesið.
Auk þess er að nefna aðra stutta fróð-
leiksþætti, svo sem „Kajakferð í
Reykjanes 1935“, „Fyrsta jarðýtan á
Vestfiörðum", .Minnisvarði Magnús-
ar Hjaltasonar" o.fl.
Að síðustu er ársskýrsla Byggðasafns
Vestfiarða 1989-1990 og rekstrar-
reikningur þess árin 1989 og 1990.
Það er alkunnugt fyrir löngu, að
nyrstu sveitir Vestfiarða, Jökulfiröir,
Aðalvík og Homstrandir, hafa verið í
eyði s.l. 30-40 ár, og mun það aldrei
áður hafa gerst í þúsund ára byggðar-
sögu landsins. Þrátt fyrir misæri og
mannfelli á liðnum öldum af völdum
hafísa og hallæra, kalt loftslag
Dumbshafs og drepsóttir. Það er ekki
einfalt mál að finna undirrót þeirra
þjóðflutninga, sem hafa átt sér stað
hin seinni ár og áratugi meðal lands-
manna, úr sveit að sjó, í þorp, þéttbýli
og byggðakjama. Meginorsökin er þó
trúlega einfaldlega framvinda tímans,
og þar af leiðandi breytt Iffsviðhorf
með aukinni skólagöngu, bættum
samgöngum og auknum efnahag.
Það er gömul og ný reynsla að þétt-
býli er frjórri jarðvegur fyrir öfga-
stefnur og múgsefiun en strjálbýli. En
vona verður að fom og ný bókmenn-
ing landsmanna forði íslenskum þétt-
býlingum frá því að verða nokkurs
konar Grímsbýlýður í tjóðurbandi
munnhvatra og misviturra þjóð-
málaskúma.
Hvort heldur fólk eyðir ævinni í þétt-
býli eða strjálbýli, og hvort heldur
fólk kýs að fylgja einhverjum einum
leiðtoga frekar en öðmm, eru skoðan-
ir ávallt skiptar, eins og Tómas segin
„það er svo misjafnt, sem mennimir
leita að / og misjafn tilgangurinn,
sem fyrir þeim vakir“.
3. janúar 1992,
Jóhann Hjaltason