Veðrið - 01.04.1965, Page 8

MARKÚS Á. EINARSSON:
Um sólgeislun
] þessu greinarkorni verður farið nokkrum
almennum orðum um sólgeislun, og vikið
verður að niðurstöðum geislunarmælinga, senr framkvæmdar liafa verið í Reykja-
vík undanfarin sjii ár.
Geislun má skilgreina sem bylgjur, er ferðast með 300.000 km hraða á sekúndu
(ljóshraðanum), en Jrað er mesti Iiraði, sem Jrekkist í náttúrunni. Með þessum
hraða er ljósið aðeins 1.28 sekúndur á leiðinni frá tungli til jarðar, en tungl-
flaugar stórveldanna nota nokkra daga á sörnu vegalengd. Bylgjusvið geislunar
er háð uppbyggingu og eðli Jtess efnis, sem geisluninni veldur. Sólin sendir út
geislun samsetta af bylgjum, sem ná frá allra stytztu hlutum bylgjusviðsins til
hinna lengstu. Ýmsar lofttegundir og gufur hinna ýmsu frumefna senda aftur
á móti út — eða nema í sig örfáar bylgjulengdir, svokallaðar „línur" eða „bönd“
á bylgjusviðinu, sem þá eru einkennandi fyrir geislun Jress efnis, sem í hlut á.
Bylgjulengdir eru oftast mældar í einingunni mikron, sem er 1/10 000 hluti
sentimetra (10—4 cm). Allra stytztu bylgjur eru gjarnan 1/10 000, eða jafnvel
1/1 000 000 hluti úr míkroni að lengd, og má sem dæmi um slíka geislun nefna
Röntgen-geislun. Útfjólublá geislun hefur lengri bylgjur eða allt að 0.4 míkron,
en næst þcim kemur hinn sýnilegi hluti bylgjusviðsins, og nær hann aðeins frá
0.4 míkronum til 0,74 míkrona. Enn lengri eru svo innrauðar bylgjur og útvarps-
bylgjur. Frá veðurfræðilegu sjónarmiði eru útfjólubláu, sýnilegu, og innrauðu
hlutar bylgjusviðsins mikilvægastir.
Áður en lengra er haldið, væri ekki úr vegi að líta aðeins á þau grundvallar-
lögmál, sem gilda um geislun. Víðtækast Jteirra er Plancks lögmál, sem kennt
er við Jtýzka eðlisfræðinginn Max Planck (1858—1947), en Jrað tengir saman hita-
stig og bylgjulengdir „fullkomins útgeislara", en „fullkominn útgeislari" eða
svartur hlutur, eins og það er einnig nefnt, er hlutur, sent nemur algerlega í sig
alla geislun, sem á hann fellur. Reyndar er ekki til sá hlutur í náttúrunni, sem
uppfyllir þetta skilyrði við allar bylgjulengdir, en engu að síður er hugtakið mjög
gagnlegt og mikið notað. Má sem dæmi nefna, að í allflestum geislunarútreikn-
ingum er litið á sólina sem „fullkominn útgeislara”. Með hjálp Plancks lögmáls
8 --- VEÐRIÐ