Kyndill - 09.05.1929, Page 7

K Y N D I L L
39
kaupa blaöið. Það er sá eiaii og fuli-
komlega nógur — styrkur, sem peir geta
veitt okkur.
Rvik, 1. maí 1929.
Útgáfmtjórnin.
Stephan G. Stephansson
og jafnaðarstefnan.
Það mun mörgum kunnugt, aö Stephatn
G. Stepharrsson er eitt af beztu skáldum ís-
iendinga. Ég fyrir rnitt leyti' tel engan hionum
frernri. En hinu raimu færri hafa veitt at-
hygb, að hann er líklega mestur jafnaðar-
maður allra telenzkra skálda. Mér finst pví
að ]>að eigi ekki öila við að gera hér dá-
litla grein fyrir jafnaðarmerasku hans.
Stephan G. Stephansson er fæddur árið
1853 í Skagafirði. Fékk hann litía eða enga
mentun í æsku. Tvítugur fiuttist hann til
Amerjku og bjó ]>ar til dauðadags. Átti
hann jafnan við þröngan kost að búa og
varð að vinna baki br-otrau frá morgni til
kvöld'S. En þótt hann hefði þannig mjög
Jítið tækifæri t:l að mentast var hann fiest-
um betur búinn að þekkingu. Kvæði sín
varð hann að yrkja á nóttum, og eru þau
því réttnefnd „Andvökux". Stephan er ef-
laust einn göfugasti og mesti maðurinn með-
al islsnzkra skálda. Hann er gæddur franuir-
skarandi réttlætistilfiimniragu og sannlsiksást
og segir það sem honum býr í brjósti. Þarf
ekki lítinn kjark til þess að rísa svo á móiti
almenningsálitinu, sem hann gerir oft og
tíðum. Þá er og samúð hans mikil íraeð
öllum þeim, sem bágstaddir eru og kfig-
aöir'. Þótt Stephan hafi alla æfi átt við
þröngan kost að búa hygg ég, að það bafi
fyrst og fremst verið mannúÖ hans og rétt-
iætistilfinrafiíg, sem gerðu hann að jafnaðar-
•mainni.
Þótt Stephan væri í raun réttri albeiiiras-
borgarj, var hann þó einiiægur ættjarðar-
vinur. Horauim sveið sárt niðurlæ'ging ætt-
jarðariranar, enda hataði haran alla kúgun
í hvaða mynd, sem var. Var hann því meðal
þeirra, sem tengst gengu í lcröfuraum við
Dani. En harara sparar heldur ekki að ávíta
landa :sína fyrir það, sem miður fótr í i'nnan-
landstmáluim. Einkum finst honum að Is-
lenclingar séu alt of sparsaniir á styrkveit-
jngar ti'l vlsinda og T.sta. Hefir haran því
aðra skoðun á þeim málum en íslenzka
íhaldið, sem alt af reynir að „spara“ með
því að skera n,iður styrki til andlegu mál-
antia. Stepham varar íslendinga við því að
hieypa erlendum auðmönnum inn í landið'.
Sér hann að af þvj murai leiða þrældóm
og kúgun.
Stephan lifði í Maiinmons-ríkirau Ameríku
og hafði hann því góð kyrani af auövaldinu
og afleiðingum þess. 1 kvæöabálknum „Á
ferð og flug.i“ lýsir hann ferðalagi um Am-
erjku. M. a. kernur hann til bæjair raokkurs.
þar sem áður höfðu verjð gullnámur, er.
stendur nú næstum auður. Farast ]>á skáld-
inu þannig orð m. a.: .
„Það fór eins og vant er, hver uppspretta
auðis,
;sem orðið gat fátækum bót,
varð guilsraara fépúkans harðara heft
um hlekkbundinn öreiigans fót.“
Ber vjða á hatri lians á auðvaldi og auð-
valdskúgun. 1 kvæðinu „Dikonissa" segir
hann frá auðmanrasdóttur, ssm hjálpar fá-
tajkum og bágstöddum. En einn góðara veð-
urclag hættir hún þvi aiveg, þvi að hún
hefir fengið siíka fyrirLitningu á ölntusu-
gjöfum auðvalclsLns, að skáldið lætur hana
segja m. a.:
„Mammon vor er alhreinn orðinn,
kriistindóms og kirkjuþveginn.
Hiaðara í sjóðinn draga
ávaxtendur almeniras baga
í ölmusum ef líf er hamið.“
Væri gaman að tilfæra margt fleira úr
þessu kvæði, en til þess er ekki tækifæri
hér.
Stephan ann frehinu rnjög heitt. Tekur
hann alt af máli kúgaðra, bæði einstaklinga
og þjöða. Hann ristir Englendingum hið
mesta níð í kvæði um Búastríöið. Flaran
kveður um Dreyfusmálið, og verkamenniraa,
sem Rússakeisari lét skjóta niður vopnlausa,
og hann yrkir langt kvæði unx rússneskan
nííhilista, sem leradir í gálganum. Og rúss-
nesku byltingunni fagnar hainn með þessum
orðum:
„Er haran heinis úr böli bogiran
blóðugur að r;sa og hækka
múginn vorn að máttkva, stækka ?
Ljós, sem fyrir 100 ánroi
Frakkar slöktu úr sinuni. sápujmj.
Sannleiksvottur, lýtum loginn!
Lítilmagnans morgunroði?
Fóttroðinna friðarboði?
Stephan var kominn hátt á sjötugsaldur,
þegar hyltingin varð í Rússlandi. En hann
varð ekki fhaldssamari með aldrinum, eiras
og margir verða, heldur þvert öfugt. Sýraa
öll Jjóð hans, að haran hefir verið afar víð-
.sýnn maður, kernur ]>að ekki hvað sízt í
Ijós í kvæðabállri þeim, serai haran orti um
heimsstyrjöldina „Vígslóða“. Ræðst hann
l>ar á herraaðarandaran, auðvaldið og alla
svívirðingu og lygi ófriðarins af liinum
mesta krafti og viturleik. Á rnaður bágt
.meö að trúa þvl, aö Stephan hafi að eins
verið sjálfmentaður bóndi, svo mikil er þekk-
iing haras og víðsýni.
Stephan liafði megna andstygð á dekri
kirkjunnar við auðvaldið. Taldi hann, að
þjónar kirkjunnar væru komrair helzt of
langt frá kennimgum Krists, s-em re:s á móti
auðvaldi og ihaldi síns tíma. Finst Stephani
réttast að afnema kirkjuna, enda var hann
ekki trúaður, það er að segja, ekki á borg-
analegan hátt. En lífsskoðun hans var mj.ög
fögur og sérkennileg, og bjartsýnn var hann
alla æfi. Ekki virðist hami hafa verið trúaður
á annað iíf, en hann vonaði og trúði því, að
heiminum væri alt af að fara fram, ]>r)átt
fyrir alt, og' hánn yrði Himnariki á end-
anum.
I kvæðinu „Kveld“ dreymir haran um þetta
framtíðarland:
„Það landið, sem ekki með o’nálag hátt
í upphæðum neitt getur hæzt,
þar einskis manins velferð er volæði hins
né valdið er takmarkið hæst,
þar sigurinn aldrei er sársauki neins
en sanmgirni boðorðið æðst.
Er það ekki emmitt framtíðarríki jafnað-
armarana, sem skáldið dreymir hér um? -
En honum finst veruleikiinin hitur, og hann
segir enn fremur:
„Þá sé ég það opnast það eymdanna djúp,
þar erfiðið liggur á krajám,
en iðjulaust fjórsafn á féleysi elst,
sem fúinn í lifandi trjiám,
og hugstola inaranfjöldans vitund og \'ild
er vilt um og stjórnað af fám.“
Stephani finst inúverandi þjóðfélagsskiþain
öþolandi og vill láta rífa hana niður til
grunna. Harao sér hvernig beztu kraftar
mannkynsims verða að engum notuni c'egna
auðvaldsbölsins:
,,Og enn er í heimiinum margoft hið mesta.
sem mannkynið eignast, hiö djarfasta, bezta
í vanræktarfóstri í kofakrónini
í kolabing hjá öskustónni.“
Hvergi kemur byltinga- og umbóta-hugúr
hans betur frarn en í kvæöinu „Gróttasöiig-
ur“. Þar eggjar hann verkameran lögeggjara
og' segir meðal annars:
„Oss hefir brostið vit og vilja
verkalaun að heimta djarft.
Vi,ð höfum fælst að skynja og skilja
skaða vorn og hlutfall þarft.
Trúað á, að okkar færi
ekkert nema stritið værd,
þrælskyldugir aðra að aia,
að eins hæfir til að mala
drottnum vorum yndi og auð;
dkkur naumast daglegt brauð.
Upþ mót kúgun, eymd og spilling,
öld þótt byltist likt og haf.
Látum alla lygagylling
leirnum mannlífs skolast af.
Hræðumst ei þótt hrynji og falli
heimskugoð af vanans staili.
Fyrst vor trú á þau er þrotin
]>au mega gjgrnan liggja brotira!
Trú, sem, brast er brást í nauð,
björg, sem væntum hjálparsnauð'."
Þessi ófullkomna greiraargerð verður aó
raægja. En að síðustu vil ég ráðleggja þeint,
sem unna skáldskap, að lesa kvæði Step-
hans G. og lesa þau með athygli. Triui ég'
ekki öðru en að flestum; sem sökkva sér
niður í skáldskap hans fari líkt og mér, að
þeir verði hrifnir bæði af kvæðunum og
mannmum.
Áftgeir HjOrtarsonv
(;,Árroði“.)