Íslendingur - 10.04.1964, Qupperneq 5

STÓRIÐJA Á ÍSLANDI
(Framhald af blaðsíðu 2).
raunsæið ofurliði við mat okkar
á þessu vandamáli. Það er aug-
ljós staðreynd, að án mikillar
aðildar erlends fjármagns í ein-
hverri mynd, getum við ekki
gert nauðsynleg stórátök til hag
nýtingar náttúruauðlinda lands-
ins, og það er engan veginn
víst, nema síður sé, að það væri
efnahagslegu sjálfstæði okkar
hættuminna að taka allt slíkt
fjármagn að láni fremur en
veita því beina eignaraðild að
vissu marki. Það er líka mikill
eðlismunur á því að veita er-
lendu einkafjármagni frjálsar
hendur, sem ég veit ekki neinn
talsmann fyrir, eða veita tiltekn
um erlendum aðilum afmörkuð
réttindi til atvinnurekstrar eða
eignaraðildar í ákveðnum fyrir-
tækjum, en það er sú leið, sem
talað hefir verið um að fara
bæði í sambandi við kísilgúr-
verksmiðjuna, aluminiumverk-
smiðjuna og olíuhreinsunarstöð-
ina, og yrði hin erlenda aðild að
hverju þessara fyrirtækja með
mismunandi hætti.
Það er mikilvægt, :að sem við-
tækust samstaða geti orðið um
meginstefnuna varðandi erlent
fjármagn í atvinnurekstri hér á
landi. Þar sem svo stutt er lið-
ið síðan þjóðin varð sjálfstæð,
erum við af eðlilegum ástæðum
viðkvæm fyrir öllu, er skert
geti hið dýrmæta sjálfstæði.
Þessi viðkvæmni má þó ekki
ganga svo langt, að við sjáum
draug í hverju horni, þegar
minnst er á samstarf eða samn-
inga við útlendinga. Nauðugir
viljugir verðum við að eiga
margvísleg skipti við aðrar
þjóðir. Við björgum hvorki
menningu okkar né efnahags-
legu sjálfstæði með því að stinga
höfði í sandinn eða hlaða um
okkur Kínamúr, heldur með
því að taka okkur einarðlega
sæti í samfélagi þjóðanna,
reyna aldrei að bjarga okkur á
flótta undan vandamálunum, en
reyna með skynsamlegum
vinnubrögðum að afla okkur
þeirrar viðurkenningar, að við
séum þjóð, er þorum að horfast
í augu við þá ábyrgð, sem sjálf-
stæði fylgir, og kunnum að
velja og hafna af raunsæi og
hleypidómalaust.
Vegna hins almenna ímugusts
á erlendu peningavaldi, hafa því
miður heilir stjórnmálaflokkar
fallið í þá freistni að gera þetta
viðkvæma og vandasama mál
að áróðursmáli í kosningum.
Er þar skemmst að minnast síð-
ustu kosninga, er Framsóknar-
flokkurinn hélt því fram, að
stjórnarflokkarnir ætluðu sér
að afhenda erlendum auðhring-
um yfirráð yfir íslenzkum at-
vinnuvegum, Hafði þó aldrei
annað komið til tals í því sam-
ÍSr ENDINGUR
bandi en erlend aðild á sama
hátt og forustumenn Framsókn-
arflokksins áður höfðu beinlín-
is gert sig að talsmönnum fyrir.
Sem betur fer hefir þó Fram-
sóknarflokkurinn aftur áttað
sig, að kosningum loknum. Jafn
vel ályktunin um virkjun Jök-
ulsár á Fjöllum var látin hverfa
af síðum Framsóknarblaðanna
fyrir kosningar, af því að þar
var beinlínis byggt á aðild er-
lends fjármagns. Slíkur leikur
með vandasöm stórmál er
hættulegur. Um kommúnista
þarf ekki að ræða, því að allir
vita, að öll samvinna við vest-
ræn ríki, hvort sem er á þessu
sviði eða öðrum, er eitur í
þeirra beinum. Kastar þó tólf-
unum þegar það er talin ill
sending fyrir Mývatnssveit að
fá þangað stórfyrirtæki, aðeins
af því að Hollendingar eiga lít-
inn hlut í því til þess að tryggja
markað fyrir framleiðslu verk-
smiðjunnar, og íslendingar eiga
að fá stærri eignai'hluta í sölu-
fyrirtækinu í Hollandi.
Gert ér ráð fyrir, að alumin-
iumv-ei'ksmiðja og stórvirkjun
kosti hvort um sig 10—12 hundr
uð millj. kr. Er því hér um risa-
fyrirtæki að ræða á íslenzkan
mælikvarða. Er þetta miklu
meira fé en hyggilegt væri að
taka að láni, þótt við ættum
þess kost, sem raunar eru eng-
ar líkur til. Hefir þótt eðlileg-
ast, að íslendingar ættu einir
orkuverið, en erlendir aðilar
ættu einir verksmiðjuna. Orku-
sölusamningur yrði gerður til
langs tíma við verksmiðjuna til
þess að standa straum af stofn-
kostnaði virkjunarinnai'. Án
slíkrar tryggingar á raforku-
sölu eru sára litlar líkur til, að
alþjóðlegar peningastofnanir
myndu vilja lána okkur fé til
virkj unarinnar.
Of snemmt er að fullyrða
nokkuð um það, hvað verður í
sambandi við stórvirkjun eða
aluminiumverksmiðju, en þetta
tvennt verður væntanlega að
fylgjast að, því að án alumin-
iumverksmiðjunnar verður
naumast ráðist í stórvirkjun.
Virðist önnur stóriðja í sam-
bandi við stórvirkjun ekki vera
okkur heppilegri en aluminum-
vinnsla.
Þeir, sem hafa með höndum
athuganir á öflun erlends fjár-
magns til stóriðju og annarra
framkvæmda hér á landi, munu
fljótt komast að raun um, að
það er reginmisskilningur, að
við bæjardyr okkar bíði ein-
hverjir auðmenn með gullpoka,
bíðandi þess að við opnum
bæjardyr okkar til þess að geta
kæft okkur í gullflóði. Fjárfest-
ing á íslandi er því miður alls
ekki eins eftirsótt og við hyggj-
um, og við erum alls ekki í
þeirri hentugu aðstöðu að þurfa
ekki annað en setja skilyrði,
því að alltaf verði nógir um
boðið. Fjármagn í heiminum er
miklu minna en fjármagnsþörf-
in, og það er því engin tilviljun,
að frændur okkar Norðmenn
réðu sinn heimskunnasta borg-
ara, Tryggve Lie, til þess sér-
staka verkefnis að laða erlent
fjármagn til Noregs.
STAÐSETNING STÓRIÐJU.
Stói'iðjufyrirtæki eru aflgjafi
margvíslegs annars atvinnu-
reksturs. Geta því slík fyrir-
tæki haft mikil áhrif á þróun
byggðarinnar. í litlum þjóðfé-
lögum er því ljós nauðsyn þess
að dreifa stóriðjufyrirtækjum
um landið svo sem við verður
komið til þess að jafnvægi rask-
ist ekki um of. Ályktunin um
virkjun Dettifoss og stóriðju til
nýtingar þeirri raforku byggðist
á þessu eðlilega sjónarmiði.
Þegar unnið er úr jarðefnum,
sem finnast aðeins á afmörkuð-
um svæðum, hljóta verksmiðj-
urnar að verða staðsettar þar.
Þannig varð sementsverksmiðj-
an að vera við Faxaflóa og kís-
ilgúrverksmiðja hlýtur af .sömu
ástæðu að verða við Mývatn.
Mun skjótt rísa þorp í sambandi
við þá verksmiðju. Líklegt má
telja að olíuhreinsunarstöð yrði
reist í nánd við Reykjavík eða í
Hvalfirði.
Staðsetning aluminiumverk-
smiðju er meira vafamál. Yrði
Dettifoss valinn til fyrstu stór-
virkjunar, yrði verksmiðjan
sennilega staðsett við Eyjafjörð.
Síðustu árin hafa mjög víð-
tækar athuganir verið gerðar á
virkjunai’skilyrðum bæði norð-
anlands og sunnan. Hvað sem
stóriðju leið, varð að kanna
hagstæðustu úrræði til þess að
leysa raforkuþörf orkuveitu-
svæða Sogs og Laxár. Hafa því
athuganir í senn verið miðaðar
við minni virkjanir til þess að
fullnægja almennri raforkuþörf
þessara orkuveitusvæða og við
stórvirkjanir í sambandi við
hugsanlega stóriðju. Hafa fram
farið ítarlegar rannsóknir á að-
stöðu til stórvirkjunar bæði í
Jökulsá og Þjórsá.
Þótt við Norðlendingar höfum
vonað, að Dettifoss yrði fyrir
valinu til stórvirkjunar, getur
naumast nokkrum í alvöru hafa
dulizt það, að forsenda þess
væri sú, að sú virkjun reyndist
hagstæðust. Þúsund milljón
króna virkjun er slíkt átak fyr-
ir jafn fámenna og fjármagns-
fátæka þjóð og íslendinga, að
óhjákvæmilegt verður að velja
hagstæðustu virkjunina, nema
munur sé tiltölulega lítill. Meg-
inhluta fjárins verðum við að
reyna að fó að láni hjá Alþjóða-
bankanum og hefir þegar kom-
ið í ljós, að hann leggur mikla
áherzlu á að fá staðfest, að hag-
stæðasta virkjunin verði valin.
Kemur hér einnig til greina, að
fullerfitt mun reynast að fram-
leiða raforku fyrir aluminium-
verksmiðju við því verði, er
aðrar þjóðir bjóða, t. d. Norð-
menn.
En þótt svo fari, að Búrfells-
virkjun reynist það hagstæðari
en Dettifossvirkjun, þarf það
ekki að ráða endanlega úr-
slitum um 'staðsetningu alum-
iniumverksmiðjunnar. Að því
verður að vinna næstu árin að
tengja saman öll helztu orkuver
landsins, og tæknilega mun
auðið að leiða raforku eftir há-
spennulínu yfir hálendið milli
Norður- og Suðurlands. Hefir
því verið tekinn til rækilegrar
athugunar sá möguleiki að stað-
setja aluminiumverksmiðjuna
við Eyjafjörð, enda þótt virkjað
verði viö Búrfell. Gæti jafn-
framt komið til greina að sam-
eina orkuverin við Sog og Laxá
í eitt fyrirtæki, sem stæði að
hinni nýju virkjun. Er Ijóst, að
slík skipan mála myndi mjög
líkleg til þess að greiða fyrir
virkjun Dettifoss eða stórvirkj-
un í Laxá, því að þá væri hægt
að veita orkunni þaðan einnig
inn á orkuveitusvæði núverandi
Sogsvirkjunar. Niðurstöður
þessara athugana liggja ekki
fyrir, þegar þetta er ritað,
en hér er um svo stórt hags-
munamál Norðlendinga eigi
síður en Sunnlendinga að ræða,
að ég læt mér í léttu rúmi liggja
aðdróttanir Framsóknarmál-
gagnsins á Akureyri um það, að
óhæfa sé af þingmanni Norður-
landskjördæmis eystra að ljá
sig í að vinna að þessum athug-
unum.
En þótt viðurkenna verði
nauðsyn þess að velja hinar hag
stæðustu leiðir, þegar um slík
stórfyrirtæki er að ræða og
auðveldari sé eftirleikurinn,
þegar komið er yfir erfiðasta
hjallann, þá verðum við að hafa
í huga, að hið hagstæðasta fyrir
einstök fyrirtæki þarf ekki
ætíð að vera hagstæðast fyrir
þjóðarheildina. Það er hætt við
því, að æði oft sé tölulega hægt
að sanna, að hagstæðast sé að
staðsetja fyrirtæki í þéttbýl-
inu, þar sem öll þjónustufyrir-
tæki eru á næstu grösum og
starfsskilyrðin því oft betri en
í strjálbýli. Það verður einnig
að viðurkenna, að stóratvinnu-
rekstur krefst viss þéttbýlis.
En það er jafn ljóst, að því fylg-
ir mikil þjóðfélagsleg hætta, ef
slíkt þéttbýli myndast á einum
stað á landinu. Strjálbýlið eitt
er vonlaust í samkeppni við þétt
býlið og því verður að leggja
áherzlu á það að efla þéttbýlis-
stöðvar í öllum fjórðungum
landsins, er geti myndað kjöl-
festu minni þéttbýlisstöðva og
strjálbýlis í nærliggjandi héröð-
um. Þetta sjónarmið verður að
hafa í huga við staðsetningu
stóriðjufyrirtækja, sem ekki
beinlínis hráefnis vegna verða
að vera staðsett á ákveðnum
stöðum. Og þetta er það sjónar-
mið, sem veldur því, að ég tel
brýna nauðsyn að athuga til
hlýtar möguleika á staðsetningu
aluminiumverksmiðju við Eyja-
fjörð.
LOKAORÐ.
í sambandi við uppbyggingu
stóriðju á íslandi eru ótal mörg
vandamál, sem vel verður að
íhuga. Erlendis eru ótal stór-
iðjufyrirtæki, sem hafa tugþús-
undir manna í þjónustu sinni.
Það, sem er risastórt á mæli-
kvarða íslenzks atvinnulífs, get-
ur verið örsmátt á mælikvarða
stórþjóða. Við verðum því að
fara varlega og gæta þess að
raska ekki um of núverandi at-
vinnuháttum þjóðarinnar. Við
verðum að gæta þess að nota
okkar eigin mælikvarða bæði á
fjármagn og stærð einstakra
fyrirtækja, og þótt við eigum
að vera ófeimnir að hagnýta
á skynsamlegan hátt erlent fjár-
magn, sem kann að vera í boði
og sérfræðilega þekkingu, þá
verðum við að tryggja það vel,
að húsbóndavaldið í landinu sé
örugglega í okkar eigin hönd-
um.
Hyggilega uppbyggð stóriðja
verður ekki öðrum atvinnu-
greinum þjóðarinnar fjötur um
fót heldur getur hún orðið afl-
vaki annarra atvinnugreina. Við
megum hvorki láta flokkadi'ætti
né hreppapólitík verða því til
hindrunar að við hagnýtum
okkur tækifæri til þess að búa
í haginn fyrir komandi kynslóð-
ir og tryggja efnahagslegt ör-
yggi þjóðarinnar.
F élagsmálanámskeið
Á VÉGUM verkalýðsfélaganna
á Akureyri hefst námskeið um
félagsmál n. k. laugardag kl.
15,30 í Alþýðuhúsinu. Aðalkenn
ari námskeiðsins verður Jón
Baldvin Hannibalsson hagfræð-
ingur og verður lögð áherzla á
kennslu í fundarstjórn, fundar-
reglum, mælskulist og væntan-
lega undirstöðuatriði bókhalds.
Þá verða flutt á námskeiðinu
þrjú erindi: Þórir Daníelsson
ræðir um frumatriði vinnuhag-
ræðingar og vinnurannsókna,
Rósberg G. Snædal ræðir um
einkarekstur og sameignar-
stefnu og Jón Baldvin Hanni-
balsson ræðir um starfshætti og
skipulag verklýðshreyfingarinn-
ar á Norðurlöndum.
Reynt verður að stilla þátt-
tökugjöldum mjög í hóf en
væntanlegir þátttakendur þurfa
að hafa samband við Skrifstofu
verkalýðsfélaganna, sími 1503
eða Skrifstofu Iðju, sími 1544,
sem fyrst.