Birtingur - 01.01.1962, Side 52

Þorpið er í aðra röndina eins konar pass-
íusálmar vorra tíma um fátæklingsins
pínu á krossi kreppunnar miklu: píslar-
saga aðkreppts lífs, lágvaxna mannsins
(bróður litla mannsins í myndum Chap-
lins), séð frá tveimur sjónhornum í senn:
manns sem hefur reynt þetta allt á sjálf-
um sér í uppvextinum og skálds sem öðl-
azt hefur yfirsýn yfir sögusviðið og örlög
persónanna ; jafnframt er lífsdrama þorps-
búanna skráð í tvennum (eða tvíeinum)
tíma: samtímaannáls og endurminninga.
Þetta margvíddareðli verksins gefur því
listgildi, veitir raunsönnum lýsingum eða
frásögnum rómantíska hafningu, gerir
höfundi fært að búa óskáldlegum hvers-
dagsleika skáldlegar ljóðmyndir. Raun-
sönnum lýsingum, sagði ég. Já, skáldinu
er engin launung á, hvar rætur verksins
liggi: „ Bók þessi íjallar um uppvaxtarár
mín og æsku, lífið og lífsbaráttuna í þorp-
inu, vegavinnusumur fjarri átthögum,
um venzlafólk mitt og aðra, sem voru mér
á einhvern hátt nákomnir . . . Alls staðar
er farið frjálslega með staðreyndir, enda
þótt hvergi sé í aðalatriðum hvikað frá
hinu rétta.“ Þannig kemst höfundur að
orði í eftirmála við endanlega gerð Þorps-
ins (1956). Hið eina sem ekki verður tek-
ið frá hinum snauða, minninguna um það
sem var, hafði hann dyggilega varðveitt,
og hér sönnuðust orð Varrós, þau er Hall-
grímui' vitnar til: „Það verður dýrast,
sem lengi hefur geymt verið, og gefur
tvöfaldan ávöxt, í hentugan tíma fram
borið.“
Fráleitt væri að skilgreina Þorpið ein-
göngu sem píslarsögu hins umkomulitla,
það er ekki síður sigui’óður allra smæl-
ingja jarðar, því mannlegleiki þeirra
mun lifa og lýsa í myrkrinu veginn til
„hjálpræðis hérnamegin“. Ekki svo að
skilja, að sá boðskapur sé fluttur af pré-
dikunarstóli eða torgi, trúboðsljóð eru
þetta ekki. Persónurnar kynna sig sjálfar
með orðum sínum og athöfnum: í augna-
ráði fóstra er fólginn sá styrkur sem lítill
drengur þarfnast til að hafna kexköku
kaupmannsins, vinnuharður lófi og kul í
sjóvotu skeggi flytja öryggi inn í hús
næturkvíðans, mannleg náttúra skapar
nýja litla fætur í skó „hans, sem aldrei
sleit sólum þeirra“, með tár í augum vel-
ur barnstryggðin hælisleysi fram yfir
hús, við trommuleik þaklekans eru ortar
vísur um fugla, frá gamalli konu, sem
ekkert á, fær þó enginn tekið gleðina að
nefna guðs nafn né vonina um að kannski
geti guð notað hana til að fara með eitt-
hvað gott fyrir óvita, konur bera mjólk-
urkönnu undir svuntu sinni í hús ná-
grannans, þegar börn eru veik. Og jafn-
vel þótt ekkert sé sagt eða gert, er eitt-
hvert sigurtraust í yfirbragði manna:
„Eftir svellaðri götu fara tveir lágvaxnir
menn / og leiðast upp brattann.“ Enn
kemur mér í hug litli maðurinn í mynd-
um Chaplins, þar sem hann gengur eftir
veginum óbugaður hvað sem á hefur bját-
að og óbuganlegur inn í óþekkta fram-
tíð.
Undarlegt kann að virðast við ónána at-
hugun, að fyrsta formbyltingarverk ís-
lenzkrar nútímaljóðlistar skuli vera svo
hefðbundið sem hugsazt getur í öllu tilliti
öðru en því, að Ijóðin eru óbundin. En í
rauninni er það ofur skiljanlegt. Jón úr
Vör yrkir Þorpið um þrítugt, fullþroska
46 Birtingur