Morgunblaðið - 12.06.2019, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 12. JÚNÍ 2019
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Íslenskan lifirgóðu lífi þóttekki tali
margir hana að
móðurmáli. Útgáfa
á íslensku er þrótt-
mikil. Þessi þróttur birtist í
öflugri blaðaútgáfu og fjöl-
miðlun. Árlega koma út mörg
hundruð bækur, ljóð, skáld-
sögur og fræðirit og allt þar á
milli. Tungan berst milli kyn-
slóða svo ekkert lát er á.
Tilvist íslenskunnar er þó
ekki sjálfsögð. Kirkjugarður
tungumálanna er stór og hvíla
þar mál, sem talsvert fleiri töl-
uðu en mæltir eru á íslensku.
Það þarf að leggja vinnu í við-
gang hennar og vöxt.
Fyrir helgi var samþykkt
þingsályktunartillaga frá
menntamálaráðherra um að
efla íslensku með það að mark-
miði að hún verði notuð á öllum
sviðum samfélagsins. Í að-
sendri grein í Morgunblaðinu á
laugardag fjallar Lilja Dögg
Alfreðsdóttir mennta-
málaráðherra um tillöguna,
sem er í 22 liðum, og umfang
hennar. „Þær ná til skólanna,
inn á heimilin, inn í snjall-
tækin, til allra listgreina, út í
atvinnulífið, inn í stjórn-
sýsluna, til ferðaþjónustunnar,
inn í fjölmiðlana, til bókaútgáf-
unnar, inn á bókasöfnin inn í
tölvuheiminn og út á göt-
urnar,“ skrifar hún.
Mest um vert um þessar
mundir er senni-
lega tvennt. Eitt er
að tryggja að inn-
flytjendur eigi
greiðan aðgang að
íslenskukennslu og
börn þeirra geti tileinkað sér
málið fljótt og vel þannig að
þau geti orðið samferða jafn-
öldrum sínum í námi og síðan
starfi.
Hitt er að sjá til þess eins og
Lilja orðar það í greininni að
„íslenskan verði gjaldgeng í
stafrænum heimi, rafrænum
samskiptum og upplýsinga-
vinnslu sem byggist á tölvu- og
fjarskiptatækni“.
En það má heldur ekki
gleyma því hversu brýnt er að
nýjar kynslóðir nái góðu valdi
á móðurmálinu. Í pistlinum
hér til hliðar fjallar mennta-
málaráðherra um lestur og
mikilvægi þess að ungt fólk
lesi reglulega. Eftir því sem
meira er lesið verða fleiri orð á
vegi lesandans. Lestur eykur
skilning á blæbrigðum málsins
og skilar sér með marg-
víslegum hætti. En það er ekki
nóg að hamra á því að börn eigi
að lesa. Lesefnið þarf að höfða
til þeirra þannig að þau lesi sér
til skemmtunar.
Ástæðan fyrir því hvað ís-
lenskan stendur vel að vígi er
hversu vel hefur verið hlúð að
henni í áranna rás. Þeirri vakt
lýkur í raun aldrei og er ljóst
að á því er fullur skilningur.
Íslenska stendur
vel að vígi en það er
ekki sjálfsagt mál}
Efling íslensku
Um þrjú þúsundkvartanir
hafa borist vegna
starfsemi Strætó
bs. á ári á síðast-
liðnum árum. For-
svarsmenn Strætó vilja reynd-
ar frekar kalla þetta
ábendingar, en þegar ábend-
ingarnar snúa flestar að fram-
komu, aksturslagi og tímasetn-
ingum þá er sennilega óhætt að
kalla þær kvartanir. Kolbrún
Baldursdóttir borgarfulltrúi
hefur vakið athygli á þessu og
telur að pottur sé brotinn.
Bendir meðal annars á að þetta
sé tífalt hlutfallslega það sem
þekkist í Lundúnum, sem verð-
ur að teljast allnokkuð og mun
þá tæpast duga fyrir forsvars-
menn Strætó að benda á að þar
séu vagnar rauðir og á tveimur
hæðum, þó að ýmislegt sé tínt
til í vörninni.
Á sama tíma og fréttir ber-
ast af þessu kynnir Strætó
stefnumótun til næstu ára sem
fyrirtækið vinnur nú að. Þar
kemur meðal annars fram að
gildi Strætó skuli vera þrjú,
áreiðanleiki, samvinna og drif-
kraftur. Enn fremur að árið
2025 eigi Strætó að vera mik-
ilvægur hlekkur í
samgöngukeðju al-
mennings, raun-
hæfur og mik-
ilvægur valkostur
á leið fólks í og úr
vinnu.
Við þetta bætist að á vef
Strætó er að finna ekki færri
en 16 stefnur sem fyrirtækið
hefur sett sér, þannig að ljóst
er að ekkert vantar upp á
stefnumótunina.
Á hinn bóginn virðist vanta
nokkuð upp á jarðtenginguna
þegar kemur að stefnumörkun
fyrir Strætó. Fyrirtækið fékk
fyrir allnokkrum árum mikið
viðbótarfé til að fjölga þeim
sem nýttu þennan ferðamáta.
Árangur þeirra aðgerða hefur
enginn orðið. Viðbrögð fyrir-
tækisins, og þeirra stjórnmála-
manna sem bera ábyrgð á
starfsemi þess, hafa verið þau
að marka þá stefnu að setja
margfalt meira fé í þessa starf-
semi, stækka vagnana og
fjölga þeim götum og akrein-
um þar sem þeir einir mega
aka.
Getur nokkuð verið að þeir
sem halda um stjórnvölinn hjá
Strætó séu úti að aka?
Strætó mótar
stefnu, en hvað með
jarðtenginguna?}
Gríðarleg stefnumótun
Þ
að að lesa er sjálfsagður hlutur
fyrir marga, fæstir hugsa nokk-
uð um það hversu mikið þeir
lesa á degi hverjum. Fyrir unga
lesendur skiptir það hins vegar
lykilmáli hversu mikið, hversu oft og hvers
konar efni þeir lesa. Nú er sumarið runnið
upp, þá er tími útivistar, leikja og ferða-
laga en á þeim tíma er sérstaklega mik-
ilvægt að hjálpa unga fólkinu okkar að
muna eftir lestrinum. Það er staðreynd að
ef barn les ekkert yfir sumartímann getur
orðið allt að þriggja mánaða afturför í
lestrarfærni þess í fríinu. Hið jákvæða er
að það þarf ekki mikið til að börn viðhaldi
færninni eða taki framförum. Rannsóknir
sýna að til þess að koma í veg fyrir slíka
afturför dugar að lesa 4-5 bækur yfir sum-
arið, eða lesa að jafnaði tvisvar til þrisvar í viku í um
það bil 15 mínútur í senn. Í þessu samhengi má
segja að hver mínúta skipti máli.
Samkvæmt breskri lestrarrannsókn skiptir ynd-
islestur sköpum þegar kemur að orðaforða barna, en
orðaforði er grundvallarþáttur lesskilnings og þar
með alls annars náms. Rannsóknin leiddi í ljós að ef
barn les í 15 mínútur á dag alla grunnskólagöngu
sína kemst það í tæri við 1,5 milljónir orða. Ef barn-
ið les hins vegar í um 30 mínútur á dag kemst það í
tæri við 13,7 milljónir orða. Sá veld-
isvöxtur gefur skýrar vísbendingar um
hversu mikilvægur yndislestur er fyrir ár-
angur nemenda.
En við lesum ekki lestrarins vegna
heldur af áhuga. Því eru skemmtilegar
bækur og hæfilega flóknir textar besta
hvatningin sem getum fært ungum les-
endum. Hver einasti texti er tækifæri,
hvort sem hann er í bók, á blaði eða á
skjá og sem betur fer eru ungir lesendur
áhugasamir um allt mögulegt. Ég hvet
alla til þess að vera vakandi fyrir áhuga-
sviði ungra lesenda í sínum ranni og miðla
fróðlegu, skemmtilegu og krefjandi lesefni
áfram til þeirra með öllum mögulegum
ráðum. Það er ekki bara gott og upp-
byggilegt fyrir viðkomandi lesanda heldur
okkur öll. Á bókasöfnum landsins má til að mynda
finna spennandi og áhugavert efni fyrir alla aldurs-
hópa. Forsenda þess að verða virkur þátttakandi í
lýðræðisþjóðfélagi er góð lestrarfærni; að geta lesið,
skrifað og gert grein fyrir skoðunum sínum. Því er
það samfélagslegt verkefni okkar allra að bæta læsi
og lestrarfærni á Íslandi, þar höfum við allt að
vinna.
Lilja Dögg
Alfreðsdóttir
Pistill
Veldisvöxtur í lestri
Höfundur er mennta- og menningarmálaráðherra.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Rósa Margrét Tryggvadóttir
rosa@mbl.is
Samþykkt var að lækka virð-isaukaskatt á tíðavörum oggetnaðarvörnum kvenna úr24% í 11% á Alþingi í gær
með öllum greiddum atkvæðum.
Nær frumvarpið til allra einnota og
margnota tíðavara, svo sem dömu-
binda, túrtappa og tíðabikara auk
allra tegunda getnaðarvarna. Í
greinargerð með frumvarpinu kem-
ur fram að markmið frumvarpsins sé
að stuðla að bættri lýðheilsu með því
að draga úr kostnaði vegna nauðsyn-
legra hreinlætisvara, ásamt því að
jafna aðstöðumun notanda mismun-
andi forma getnaðarvarna.
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir,
þingmaður Pírata, aðalflutnings-
maður frumvarpsins, segir laga-
breytinguna nauðsynlegt skref til að
jafna bilið milli kynjanna þegar kem-
ur að nauðsynlegum hreinlætis-
vörum og getnaðarvörnum.
Smokkar í lægra skattþrepi
Segir Þórhildur að með lögun-
um verði vörur af þessu tagi ekki
lengur flokkaðar sem lúxusvörur.
Hún segir þetta skref í að afnema
hinn svokallaða „bleika skatt“, þ.e.
þau gjöld sem konur greiði aukalega
fyrir vörur og þjónustu sem karlar
þurfi ekki að greiða. Þórhildur bend-
ir á að nauðsynlegar hreinlætisvörur
eins og bleyjur séu í lægra virðis-
aukaskattþrepi en dömubindi og að
getnaðarvarnir karla hafi auk þess
verið í lægra þrepi virðisaukaskatts
en getnaðarvarnir kvenna um nokk-
urt skeið. Hún fagnar því að með lög-
unum verði aukið jafnrétti kynjanna
hvað varðar getnaðarvarnir.
„Konur bera alla jafna ábyrgð á
getnaðarvörnum. Því er um að gera
að við njótum að minnsta kosti sömu
skattakjara og karlarnir þegar kem-
ur að þeim, þótt þær varnir séu al-
mennt dýrari en karlanna,“ segir
Þórhildur. „Auðvitað á þetta helst að
vera ókeypis og ég vonast til að sjá
einhverja þingmenn berjast fyrir því,
sérstaklega þá sem höfðu áhyggjur
af þungunarrofum kvenna. Aukið að-
gengi að getnaðarvörnum mun vænt-
anlega minnka þörfina á þeim.“
Þórhildur segir að frumvarpið
hafi fengið góðar umsagnir, m.a. frá
Femínistafélagi Háskóla Íslands.
„Þar er meðal annars talað um það
sem kallað er „túrfátækt“ sem felur í
sér að konur sem eru tekjuminni eigi
jafnvel erfitt með að taka þátt í at-
höfnum daglegs lífs á meðan þær eru
á túr, vegna þess að vörurnar eru svo
dýrar,“ segir Þórhildur. „Sömuleiðis
eru getnaðarvarnir kvenna svo mis-
munandi og hafa misalvarleg áhrif
svo konur þurfa stundum að fara í
gegnum nokkrar til að finna getn-
aðarvörn sem hentar þeim og það
getur verið kostnaðarsamt. Nú erum
við að lækka kostnaðinn við þetta.“
Samstaða meðal þingmanna
Þórhildur segist hafa fundið fyr-
ir mikilli samstöðu meðal þingmanna
um frumvarpið. „Ég tók sterkt eftir
því í annarri umræðu um málið fyrir
helgi að mörgum þingmönnum
fannst löngu kominn tími á að gera
þetta og að margir furðuðu sig raun-
ar á því að það væri ekki löngu búið
að þessu. Það væri svo eðlilegt að
hafa þetta jafnt. Við fögnum þessu
bara. Það er mjög mikill stuðningur
við þetta,“ segir Þórhildur. Hún tek-
ur fram að gert sé ráð fyrir að lögin
taki formlega gildi 1. september
næstkomandi til að gefa þar til bær-
um aðilum rými til að bregðast við
breyttu kerfi.
Í greinargerð frumvarpsins
kemur fram að áætlað tekjutap ríkis-
ins vegna skattalækkunarinnar séu
um 37,9 milljónir króna á ári vegna
sölu tíðavara og 4 milljónir
króna vegna getnaðarvarna en
þar er tekið fram að á móti
skili bætt lýðheilsa sparn-
aði í heilbrigðiskerfinu.
„Bleiki skatturinn“ á
tíðavörum afnuminn
» Lagabreytingin felur í sér að
allar tíðavörur og getn-
aðarvarnir færist úr efra í neðra
þrep virðisaukaskatts.
» Þetta er í þriðja skipti sem
frumvarp um skattalækkun á
tíðavörum er lagt fram fyrir Al-
þingi. Róbert Marshall, fyrrver-
andi formaður Bjartrar fram-
tíðar, lagði fyrst fram tillögu
2015, og Oktavía Hrund Jóns-
dóttir, varaþingkona Pírata,
endurflutti málið 2017.
» Hingað til hefur virðis-
aukaskattur á tíðavörum verið
einn sá hæsti í Evrópu.
» Með lögbreyting-
unni mun Ísland
færast nær þeirri
þróun í öðrum
ríkjum með tilliti
til aðgengis að
nauðsynlegum
hreinlætisvörum
og getnaðar-
vörnum.
Þriðja tilraun
frumvarpsins
ÚR 24% VSK Í 11%
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir
Morgunblaðið/ÞÖK
Munaðarvara? Túrtappar eru einn af þeim vöruflokkum sem væntanlega
munu lækka í verði á næstunni í kjölfar lagabreytingarinnar.